رونالد ریگان، رئیسجمهور آمریکا در دهه ۱۹۸۰، یکی از چهرههای تأثیرگذار در تحولات اروپا و پایان جنگ سرد بود. او با حمایت از جنبشهای ضدکمونیستی در اروپای شرقی، گسترش حضور نظامی آمریکا و همکاری نزدیک با رهبرانی چون مارگارت تاچر، سیاست مهار شوروی را دنبال کرد. با این حال، قدرتگیری میخائیل گورباچف، مسیر تقابل را به سوی مذاکره و کاهش تنش تغییر داد.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین؛ رونالد ریگان در تمام دوران ریاستجمهوری خود، سیاستهایی را در اروپا دنبال کرد که با هدف تضعیف سلطه شوروی بر اروپای شرقی طراحی شده بودند. او همچنین تلاش کرد با رهبران اروپایی همفکر خود، همچون مارگارت تاچر و هلموت کُهل، همسو شود. با این حال، رویکرد تندروانه و جنگطلبانه او محدودیتهایی داشت؛ بهویژه زمانی که میخائیل گورباچف در اتحاد جماهیر شوروی به قدرت رسید. تمایل ریگان به گشودن درهای دیپلماسی جدی، به کاهش تنشهای بینالمللی کمک و راه را برای پایان جنگ سرد هموار کرد.
مبارز تندروی جنگ سرد
زمانی که رونالد ریگان در سال ۱۹۸۰ برای کنار زدن جیمی کارتر، رئیسجمهور وقت، نامزد انتخابات ریاستجمهوری شد، تقابل با اتحاد جماهیر شوروی را به بخش اصلی برنامه سیاست خارجی خود تبدیل کرد. این برنامه شامل حمایت از جنبشهای ضدکمونیستی در اروپای شرقی و افزایش حضور نظامی آمریکا در این قاره میشد. او استدلال میکرد که رقبای دموکراتش برای مقاومت در برابر فشارهای شوروی بیش از حد ضعیف هستند و معتقد بود که اتخاذ موضعی قاطعانه میتواند جنگ سرد را به نفع غرب پایان دهد. هرچند دولت کارتر نیز در پیش گرفتن موضعی تقابلیتر در برابر شوروی را آغاز کرده بود، اما همچنان در نگاه بسیاری از آمریکاییها ضعیف تلقی میشد.
ریگان به جناح تندرو حزب جمهوریخواه تعلق داشت که سیاست «تنشزدایی» (دتانت) دولتهای نیکسون و فورد را رد میکرد. او بر این باور بود که سیاست تنشزدایی به شوروی جسارت داده است تا زرادخانه هستهای خود را گسترش دهد و کنترلش را بر اروپای شرقی تثبیت کند. پیشنهادهای سیاستی او در اروپا یادآور آغاز جنگ سرد بود؛ زمانی که سیاستگذاران آمریکایی از رویکردی فعال و پیشدستانه در تقابل با کمونیسم دفاع میکردند. این رویکرد شامل گسترش زرادخانه هستهای، افزایش نیروهای آمریکایی در اروپا و تأمین مالی فعالیتهای ضدشوروی در میان کشورهای عضو پیمان ورشو بود.
او پس از انتخاب شدن، مشاورانی را منصوب کرد که در عزم راسخ او برای رویارویی با کمونیستها شریک بودند. کاسپار واینبرگر، وزیر دفاع او، از مدافعان سرسخت افزایش حضور نظامی آمریکا در اروپا بود. بیل کیسی، رئیس جدید سازمان سیا (CIA) نیز مروج پرشور ایده به عقب راندن کمونیسم در هر کجا که وجود داشت، به شمار میرفت. این مقامات امیدوار بودند که موازنه قدرت را در اروپا تغییر دهند.
در میان رهبران اروپایی، مارگارت تاچر، نخستوزیر بریتانیا، بیشترین نزدیکی را به جهانبینی ریگان داشت. تاچر نیز از طرفداران اصلی تقابل با بلوک شرق بود. او از گسترش زرادخانه هستهای بریتانیا حمایت میکرد و برای تحقق این هدف به دنبال همکاری با آمریکاییها بود.
هنگامی که آرژانتین جزایر فالکلند را تصرف کرد، تاچر وعده یک واکنش نظامی گسترده را داد. او معتقد بود بریتانیا تنها در صورتی به عنوان یک بازیگر جهانی جدی گرفته میشود که با توسل به زور، نیروهای آرژانتینی را بیرون براند. این موضوع ایالات متحده را در موقعیت دشواری قرار داد، زیرا با هر دو کشور روابط نزدیکی داشت. دولت ریگان برای مدت کوتاهی تلاش کرد میان لندن و بوئنوسآیرس مذاکره و میانجیگری کند، اما با شکست مذاکرات، از بریتانیا حمایت کرد. ریگان میخواست به تاچر اطمینان دهد که به دوستیشان پایبند مانده است. اگرچه این موضع روابط آمریکا با آمریکای لاتین را تضعیف کرد، اما در سراسر اروپا با استقبال و محبوبیت روبهرو شد.
البته اختلافنظرهایی نیز وجود داشت که باعث ایجاد تنش میان این دو رهبر میشد. تاچر با حمله آمریکا به گرانادا مخالف بود، چراکه این کشور عضوی از اتحادیه کشورهای مشترکالمنافع به شمار میرفت. با این حال، او از بیم خدشهدار شدن روابط نزدیکش با ریگان، انتقادهای خود را به صورت خصوصی مطرح کرد. ریگان بعدا بابت اینکه از پیش به او هشدار نداده بود، عذرخواهی کرد. علاوه بر این، ریگان از رشد و گسترش اتحادیه اروپا حمایت میکرد، در حالی که تاچر بهمرور نسبت به جاهطلبیهای سیاسی این سازمان بدبینتر شد. با وجود این، «روابط ویژه» میان ریگان و تاچر تضمین کرد که ایالات متحده در تمام طول دهه ۱۹۸۰ همواره یک شریک استراتژیک بزرگ در اروپا داشته باشد.
حمایت از اتحادیه کارگری «همبستگی» در لهستان
زمانی که ریگان قدرت را در دست گرفت، شورای امنیت ملی او چندین دستورالعمل درخصوص سیاست خارجی در اروپا صادر کرد. یکی از دستورالعملهای مهم، سند «NSDD-۳۲» بود که خواستار تضعیف حاکمیت کمونیستی در اروپای شرقی از سوی آمریکا میشد. این سند به طور مشخص لهستان را کشوری آماده و مستعد برای عملیات پنهانی آمریکا معرفی میکرد. بدین ترتیب، طرح بزرگ سازمان سیا برای تأمین مالی و حمایت از بزرگترین سازمان ضدکمونیستی در لهستان، یعنی اتحادیه کارگری «سولیدارنوشچ» (یا همبستگی) آغاز شد.
اتحادیه همبستگی که در سال ۱۹۸۰ توسط کارگران اعتصابکننده کارخانه کشتیسازی گدانسک شکل گرفت، کار خود را به عنوان جنبشی کوچک با مطالباتی حداقلی آغاز کرد؛ اینکه دولت باید رفتار بهتری با کارگران داشته باشد. این جنبش تحت رهبری لخ والسا، پافشاری بر تغییرات اساسی در ساختار حکومت کمونیستی را آغاز کرد. آنها توانستند حمایت دهها میلیون نفر از مردمی را که از شرایط وخیم اقتصادی حاکم بر زندگیشان به ستوه آمده بودند، جلب کنند. هنگامی که دولت لهستان حکومت نظامی اعلام و فعالیت این سازمان را ممنوع کرد، رهبران آن در معرض خطر جدی قرار گرفتند.
دولت ریگان در این وضعیت فرصتی برای وارد کردن ضربه به پیمان ورشو دید. سازمان سیا خاطرنشان کرد که جنبش همبستگی برای ادامه فعالیتهای زیرزمینی خود به منابع مالی نیاز دارد. ریگان معتقد بود به محض اینکه لهستان دولت کمونیستی خود را سرنگون کند، سایر کشورهای بلوک شرق نیز همین مسیر را در پیش خواهند گرفت.
در جریان «عملیات QRHELPFUL»، دهها میلیون دلار از سوی سازمان سیا به جنبش همبستگی تزریق شد. این پول صرف راهاندازی مراکز نشر، پرداخت حقوق کارگران اعتصابکننده و جمعآوری اطلاعات شد. سرانجام رژیم کمونیستی تحت فشارهای سنگین داخلی و خارجی با برگزاری انتخابات موافقت کرد؛ امری که به سقوط دولت و انتخاب والسا به عنوان رئیسجمهور در سال ۱۹۹۰ انجامید.
استقرار موشکهای هستهای در اروپا
هم ایالات متحده و هم اتحاد جماهیر شوروی، سلاحهای هستهای را عاملی بازدارنده در برابر احتمال وقوع جنگ جهانی سوم میدانستند. هر دو کشور دست به گسترش عظیم زرادخانههای هستهای خود زدند و تلاشها برای محدود کردن آنها بینتیجه ماند. ریگان متعهد شد که آمریکا اجازه نخواهد داد شوروی در مسابقه تسلیحات هستهای دست بالا را پیدا کند. از این رو، او تصمیم بسیار بحثبرانگیزی برای استقرار شمار بیشتری از موشکهای هستهای آمریکا در اروپا گرفت.
زمانی که شوروی در سال ۱۹۷۶ موشکهای جدید «اساس-۲۰» (SS-۲۰) را مستقر کرد، هدفش ارعاب اروپای غربی و دور زدن مقررات توافقنامه کنترل تسلیحات «سالت» (SALT) مصوب ۱۹۷۲ بود. لئونید برژنف، رهبر شوروی، گمان میکرد که ایالات متحده به استقرار این موشکهای جدید واکنشی نشان نخواهد داد؛ اما ریگان قصد داشت به او و جانشینانش ثابت کند که در اشتباهاند. در سال ۱۹۸۳، دولت آمریکا اعلام کرد که ۵۷۲ موشک میانبرد، عمدتا از نوع «پرشینگ ۲» (Pershing II)، را در چندین کشور عضو ناتو مستقر خواهد کرد. ریگان و تیمش امیدوار بودند از این طریق شوروی را به عقبنشینی و خارج کردن موشکهای اساس-۲۰ وادار کنند.
تصمیم به استقرار این کلاهکهای جدید به تظاهرات گسترده و محکومیت شدید کاخ سفید منجر شد. بسیاری از اروپاییها بیم آن داشتند که این استقرارهای جدید به جای بازداشتن شوروی، کشورهایشان را در معرض خطر بزرگتری قرار دهد. ریگان اعتراضات را از نزدیک زیر نظر داشت، اما بر ادامه مسیر خود پافشاری کرد. درنهایت، درنتیجه تحولات داخلی شوروی بخت با او یار شد. در سال ۱۹۸۷، میخائیل گورباچف، رهبر جدید شوروی، با «پیمان نیروهای هستهای میانبرد» (INF) موافقت کرد که استقرار موشکهای میانبرد در اروپا را ممنوع میساخت.
همتایان اولیه ریگان در شوروی — لئونید برژنف، یوری آندروپوف و کنستانتین چرننکو — سیاستمداران تندرو و سنتیِ برخاسته از بدنه حاکمیت مسکو بودند که اصول جزمی کمونیسم را زیر سؤال نمیبردند. هنگامی که میخائیل گورباچف ۵۳ ساله در سال ۱۹۸۵ به قدرت رسید، انتظار میرفت به همان شیوه رفتار کند؛ اما گورباچف میدانست که اگر قرار باشد حکومتش دوام بیاورد، باید تغییراتی در سیاست داخلی و خارجی شوروی ایجاد شود. به قدرت رسیدن او نهتنها روند جنگ سرد، بلکه رویکرد ریگان به روابط آمریکا و شوروی را نیز تغییر داد.
گورباچف سیاستهای «گلاسنوست» (فضای باز سیاسی و شفافیت) و «پرسترویکا» (بازسازی اقتصادی) را به اجرا گذاشت که شامل آزادسازی اقتصاد شوروی و دادن اجازه بروز برخی مخالفتهای سیاسی در داخل کشور بود. او همچنین پس از جنگ پرهزینه شوروی و افغانستان، به دنبال کاهش هزینههای نظامی شوروی بود. ریگان از اینکه میتوانست با گورباچف — کسی که مارگارت تاچر در توصیف مشهورش او را «مردی که میتوان با او کار و معامله کرد» نامیده بود — مذاکره کند، بسیار خرسند شد. آنها چهار نشست سران با یکدیگر برگزار کردند که محور اصلیشان پایان دادن به مسابقه تسلیحاتی بود.
به دنبال این دیدارها، پیمان INF به امضا رسید و دو طرف متعهد شدند که به تلاش برای کاهش تنشهای هستهای ادامه دهند.
علیرغم این خواست مشترک، گورباچف همچنان به حفظ حاکمیت کمونیسم در اروپای شرقی امیدوار بود، در حالی که ریگان عزم خود را برای تضعیف آن جزم کرده بود. ریگان در سال ۱۹۸۷ یکی از مشهورترین سخنرانیهای زندگی خود را در کنار دیوار برلین ایراد کرد و با این فریاد که «آقای گورباچف، این دیوار را فرو بریزید!»، از او خواست تا از اتحاد مجدد آلمان تحت رهبری دولت آلمان غربی به صدراعظمی کُهل حمایت کند. او همچنین سرکوب فعالان ضدشوروی در پشت «پرده آهنین» را محکوم کرد. با این حال، رابطه صمیمانه او با گورباچف تضمین کرد که روابط شوروی و آمریکا همچنان مثبت باقی بماند.
میراث ریگان در اروپا
ریگان تا به امروز میراث بسیار پیچیدهای در اروپا دارد. در بخش بزرگی از این قاره، بهویژه در شرق اروپا، او عملا تقدیس میشود و به عنوان پرچمدار قهرمان مبارزه با کمونیسم شناخته میشود. محکومیتهای مکرر امپریالیسم شوروی در اروپای شرقی از سوی او، طرفداران بسیاری در میان ضدکمونیستها برایش به ارمغان آورد. افزون بر این، حمایت او از سیاست اقتصادی آزاد (لسهفر) و مخالفت شدیدش با دولت بزرگ، او را به قهرمان احزاب راست میانه در سراسر اروپا، ازجمله حزب محافظهکار در بریتانیا و حزب دموکرات مسیحی در آلمان تبدیل کرد.
در عین حال، او به دلیل برخی تصمیمات و مواضع سیاسیاش با خصومت و مخالفتهایی در اروپا روبهرو شد. تصمیم او برای رفتن به یک گورستان نظامی آلمان متعلق به دوران جنگ جهانی دوم — که به «رسوایی بیتبورگ» شهرت یافت — خشم اروپاییهایی را برانگیخت که هنوز بابت اقدامات آلمان در جنگ جهانی دوم از این کشور کینه و رنجش به دل داشتند. موضعگیریهای تهاجمی او در قبال شوروی و تمایلش به استقرار سلاحهای هستهای در اروپا نیز واکنشهای خشمگینانه مردم کشورهایی را در پی داشت که این تسلیحات در خاکشان مستقر میشد.
همچنین در حالی که جناحهای محافظهکار از سیاستهای اقتصادی او استقبال میکردند، احزاب لیبرال و سوسیالیست از پیامدهای «ریگانومیکس» (سیاستهای اقتصادی ریگان) هراس داشتند.
ریگان توانست عزم راسخ و سرسختانه خود برای شکست کمونیستها را با درکی هوشیارانه و واقعبینانه از چهره یک جنگ هستهای همراه سازد. او هرگز محرک درگیری و خصومت با شوروی نشد؛ با این حال، کوشید آن را تضعیف کند و اروپای شرقی را از مسکو دور سازد. هنگامی که حزب جمهوریخواه پس از انتخاب دونالد ترامپ به ریاستجمهوری در سال ۲۰۱۶ شروع به رویگردانی از اروپا کرد، بسیاری از سیاستمداران اروپایی با حسرت و دلتنگی از سیاستهای اروپاگرایانه ریگان یاد کردند. این موضوع امروز همچنان اصلیترین میراث او در این قاره به شمار میرود.
منبع: خبرآنلاین
