جام جم آنلاین: حکومتی یکسره نارسا، پادشاهانی نابخرد، تسلیمپذیر و سستعنصر! این تصور عمومی غالب از قاجارهاست که رژیم پهلوی ایجاد کرد تا خود را با سیاه جلوه دادن قاجاریه موجه نشان دهد. با وجودی که شخصاً منکر بیکفایتی قاجاریه نیستم، اما شدت آن ناتوانی و بیکفایتی به اندازهای نبوده که پهلویها ادعا میکردند و در مقابل، خود را بسیار متجدد و بهروز جلوه میدادند؛ درحالیکه حداقل، سواد ناصرالدینشاه بسیار از رضاشاه بیشتر بوده که اساساً سوادی نداشت. در پادشاهان قاجار نهتنها حس میهندوستی وجود داشت، بلکه برخلاف پهلویها، به بیگانگان وابسته نبودند.
وابستهترین سلسله پادشاهی ایران که کاملاً سرسپرده بیگانه بوده، پهلوی است؛ یعنی حاکمانی از نوع نوکرصفتترینشان. در قاجار، صرفنظر از شخص پادشاه، دو جریان کنشگر در صدراعظمها، وزرا و درباریان وجود داشت. در جریان موازنه مثبت، افرادی غربگرا و متصل به غرب و وابسته به دنبال امتیازدهی به روس و انگلیس بودند. دوم، موازنه منفی یا جریان سنت وزارت بود که سیاست ایرانی را دنبال میکرد و معتقد بود به روس و انگلیس که آشکار و نهان در پی بلعیدن ایراناند، نباید پیوست، بلکه نفوذ و فتنههای آنان را باید با اتکا به مردم و حفظ استقلال دفع کرد.
چه امیرکبیر و چه قائممقامهای پدر و پسر، چهرههایی برجستهاند که در دستگاه عباسمیرزا بهعنوان وارث سنت وزارت پرورش یافتند. روح دیوانسالاری دیرینه ایرانی حتی در دوره ضعف فراگیر ایران از پرورش کنشگرانی مانند امیرکبیر ناتوان نبود. دیدگاهی هست که قائل است وقتی نمیتوانید بجنگید، پس اینگونه ایستادگی فایدهای ندارد؛ لذا باید به دنبال موازنه سیاسی رفت که البته همین دیدگاه غربزدههای امروز است. با بررسی نامهنگاریهای عباسمیرزا درمییابیم که مثل غربزدههای امروز و دیروز نبود؛ او شخصیتی غیرتمند داشت.
جریان عباسمیرزا در میان قاجارها یک کنشگری سالم بود که همین دستگاه از استقلال ایران دفاع کرد و با وجود فساد دربار و نفوذ بیگانگان، ناامید نشد. ایشان پاداش زحمات خود را نیز دریافت کرد و در آستان حضرت رضا (علیهالسلام) دفن شد. از مسجد گوهرشاد که مشرف شوید، روبهروی ضریح درمیآیید؛ همان چند پله نخست، مدفن عباسمیرزا سمت راست است. عباسمیرزا باور داشت روس و انگلیس فتنهگر و دشمن استقلال ایراناند. او به دلیل حضور در صحنه جنگ و مجاورت با خردمندان میهندوست نظیر قائممقام، عملکردی متمایز داشت.
اما این افراد برجسته (قائممقام پسر، امیرکبیر و…) بعدها یا کشته شدند یا کنار رفتند. این امر نشاندهنده عمق نفوذ دشمن است؛ نفوذی که بیشتر زمینه داخلی داشت. فرایند وطنفروشی و خیانت در ایران بزرگ، جریانی سابقهدار است (اصطلاح حقوقی سابقهدار، دارای بار منفی است) که از گذشته وجود داشته است. خاندانهایی نظیر شوکتالملک (خاندان اسدالله علم در شرق کشور) و فرمانفرما، بهصورت ساختاری به انگلستان وابستگی داشتند. در عوض، خاندانها و جریانهایی نظیر بیداری اسلامی با استعمار ایستادگی کردند و استقلال ایران را حفظ نمودند.
حرکتهایی مانند نهضت مشروطه و قیام تنباکو توسط علمای بزرگ و رجال خوشنام رقم خورد و مانع از آن شد که ایران، با وجود تمام خیانتها، رسماً مستعمره شود. دستگاه حکومتی ایران همواره نهادی مستقل بود. آقامحمدخان و شاهان بعدی، روی کار آمدن خود را مدیون بیگانگان نمیدانستند؛ برخلاف پهلویهای فاسد که تا عمق جان وابستهاند. خودتان میبینید که نوه نادان حتی از پدر خود نیز احمقتر ظاهر میشود. محمدرضا حداقل ژست اقتدارگونه و وطندوستی میگرفت، یا پدربزرگش رضاخان میرپنج، برای حفظ ظاهر، قرارداد وثوقالدوله را لغو کرد.
هرچند کل ایران دست انگلیس بود و نیازی به قرارداد نداشتند. تازگی، رئیسجمهور تروریست آمریکا توهینی کرد: بازماندگان هخامنشیان جنایتکارند. اینها حتی ملی هم نیستند و باید گفت: شما که اسلام و دین ندارید و میگویید طرفدار کوروشاید، چرا ساکت شدهاید و واکنشی ندارید؟ چرا چیزی نمیگویید؟ که البته دلیل سکوتشان وابستگی و فساد است. قاجارها، اما اینگونه نبودند. البته ناآگاهی قاجارها از اوضاع جهان، در کنار خیانت اطرافیان رشوهگیر، باعث شد قراردادهایی به آنها تحمیل شود.
فردی مانند ملکمخان فاسد که جریان روشنفکری به او میبالد، در جایگاه سفیر ایران با مفاسدی، چون لاتاریبازی در انگلستان، برای کشور مگر آبرویی گذاشت! چنین افرادی اگرچه روزنامه قانون منتشر میکردند و از تجدد سخن میگفتند، بهشدت وابستگی مالی و سیاسی داشتند. کسانی که داعیه آزادی داشتند، خودشان عمدتاً انسانهای سالمی نبودند که همین، موجبات بدبینی مردم را فراهم میکرد. دستگاه عباسمیرزا در مقایسه با آنها جریانی بسیار سالم محسوب میشود. اگر مسیر عباسمیرزا تداوم مییافت، احتمالاً قاجاریه به وضعیت اسفبار پس از معاهده پاریس فرونمیغلتید.
هرچند بعید نیست بیگانگان او را از میان برده باشند، چراکه سردار لایقی بود و قصد اعتلا و سرافرازی کشور را داشت. بههرحال، شخصیتی بود که بازهای از تاریخ درخشید؛ درخششی که بسیار ارزشمند است.
نویسنده: دکتر موسی نجفی / استادتمام علوم سیاسی
منبع: جام جم آنلاین

