پایگاه خبری جماران، منصوره جاسبی: اولین روز مهرماه سال 1281 بود که خانواده آقا سید مصطفی مصطفوی خمینی صاحب پسری شدند که نامش را روح الله گذاشتند؛ روح اللهی که سال ها بعد روح را به کالبد مرده ایرانیان دمید و از آنان مردمانی انقلابی ساخت، مردمانی که به عالم شهره شدند و همچنان آن انقلاب میان مستضعفان عالم شکوفه میکند. ایام هفته کتاب ما را بر آن داشت تا دقایقی را پای صحبت سید علی قادری بنشینیم.
ایشان هم استادی دانشگاه را در کارنامه خود دارند و هم پژوهشگری تاریخ و کند و کاو کردن در زندگی امام خمینی(س) را که حاصلش شده است چند کتاب مانند «امام خمینی برای نسل سوم»، «خمینی روح الله: زندگینامه امام خمینی بر اساس اسناد و خاطرات و خیال»، «مخاطبین در وصیتنامه سیاسی-الهی حضرت امام»، «یک قرن زندگی پرماجرا» و…. با هم بخش دوم این گفت و گو را می خوانیم: من معتقدم انقلاب ایران در واقع یک «انقلاب زنانه» بود؛
نه به این معنا که خصلتهای زنانه داشته باشد، بلکه به این دلیل که بانوان در آن نقش پررنگی داشتند و خود امام خطاب به خانمها گفتند: «بانوان، رهبر نهضت ما هستند، ما دنباله آنها هستیم. من شما را به رهبرى قبول دارم و خدمتگزار شمایم.» این جمله بسیار مهم است. در زندگی امام، پنج زن نقشآفرینی مثبت داشتند: مادرشان، عمهشان، «ننه خاور» (که ایشان را شیر داده بودند و زنی افسانهای بود)، همسرشان و عروسشان. هر یک از اینها در شکلگیری شخصیت امام تأثیر داشتند. ضمن آنکه امام در سالروز ولادت حضرت زهرای اطهر(س) متولد شدند.
باید تأکید کنم که در مدیریت زندگی خصوصی، خانم بسیار موفق بودند؛ ایشان بیدردسر امور را اداره میکردند، کمبودها را جبران میکردند و به امور خانواده و دید و بازدیدها به بهترین نحو رسیدگی میکردند. این آرامشِ خانه، به امام فرصت میداد تا به کارهای بزرگتر بپردازند. حتی در ماجراهای پرفراز و نشیبی مثلِ ممنوعیت ویدئو در کشور که حواشی خاص خود را داشت، خانم با همان درایت و مدیریتِ خاص خود، برخورد میکردند. زندگی ایشان فراز و نشیب بسیاری داشت؛
مثلاً وقتی در دوران مبارزات، عدهای ناگهان به خانه امام ریختند و جوّ سنگینی ایجاد شد، ایشان با چنان توکل و قدرتی رفتار کردند که گویی هیچ هراسی به دل راه نداده اند. ایشان بسیار امانتدار بودند و هیچگاه اسرار را فاش نمیکردند؛ حتی نزد آقا مصطفی هم در این مورد بسیار محتاط بودند. این ویژگی برای فردی در موقعیت ایشان بسیار حیاتی بود. نکته مهم این است که ایشان در عین داشتنِ آن صلابت و قدرتِ لازم، هویت زنانه خود را نیز حفظ میکردند و هرگز بخش زنانگی خود را فراموش نکردند.
ایشان تمام آن خصایص عاطفی، مهر مادری، همدلیِ خواهرانه و لطافتهای همسرانه را در خود داشتند. توجه به رنگ، زیبایی و آراستگی، بخشی از ذات ایشان بود. حتی در شرایطی که امکانات مالی بسیار محدود بود، باز هم این نگاهِ زیباپسندانه در ایشان وجود داشت. نکته قابل تأمل اینکه در منظومه فکری و عرفانی امام، «زیبایی» جایگاه ویژهای داشت؛ برخلافِ برخی جریانهای صوفیگری که عرفان را از معنا تهی کردهاند، در زندگی امام، عرفان بر پایه زیبایی بنا شده بود.
آقای اشراقی (داماد امام) نقل میکردند که همسر امام چنان هنر زیباییشناسی داشتند که از گونی پیاز هم میتوانستند یک دست لباس یا وسیلهای بسیار زیبا بسازند. البته دور از ذهن نیست که در ابتدای ورود به قم، به دلیل تغییر سبک زندگی از تهران به قم، فشارهایی را متحمل شدند و حتی گلایههایی داشتند، اما به مرور زمان به فردی بسیار قوی و صبور تبدیل شدند. کدام صفت در ایشان بارز بود؟ اگر بخواهم صفت بارزی برای ایشان برشمرم، باید به «هوش سرشار» و «صداقت» اشاره کنم. صداقت به غایت مفهوم، فضیلتِ دشواری است؛
چرا که گاهی انسان در شرایط سخت برای رهایی از بحران، ناچار به دور زدن واقعیت میشود، اما ایشان با هوشمندی خاصی، در عین صادق بودن، به گونهای پاسخ میدادند که حقیقت فدا نشود و در عین حال، مخاطب نیز قانع شود. صداقتِ ایشان چنان تراوشِ روحیِ قوی و «میدانِ جاذبهای» داشت که دیگران را مجذوب میکرد.
امام خمینی (س) نیز چنین میدانِ جاذبهای داشتند، اما تفاوت در این بود که جاذبه امام با جلوهای از «ابهت و هیبت» (جلوه جلالی) همراه بود که گاهی باعث میشد اطرافیان جرئتِ نزدیکیِ بیش از حد نداشته باشند، اما جاذبه همسر ایشان، سرشار از «لطافت و آرامش» (جلوه جمالی) بود و ابهتِ ایشان هیچگاه مانعِ صمیمیت نمیشد. از سوی دیگر، در زندگی مشترک با امام از همان ابتدا وارد خانه ای شدند که فضای سیاسی داشت. ایشان طی سالیان متمادی گامبهگام همراه امام بودند. در این میان، باید به نقشِ «پرورشدهنده» امام اشاره کرد.
امام کسی بود که استعدادهای همسرش را شکوفا کرد و همسرش نیز نیازهای عاطفی امام را تأمین می کرد. در زمان ازدواج، ایشان کلاس هشتم بودند و تشنه ادامه تحصیل. امام این استعداد را در ایشان دید و تقویت کرد اما شرایط محیطی پس از ازدواج علتی بود که ایشان نمی توانست در دبیرستان و دانشگاه ادامه تحصیل دهد اما با مطالعات آزاد، همسر مطلوبی برای امام، مادری پرکننده خلاهای زندگی برای فرزندان و نیز خانمی قابل ستایش برای هرکس که با وی مراوده داشت، شده بود.
شاید جالب باشد بدانید که در آن زمان، امام برخلاف تصورات رایج، از نظر مالی وضعیت بسیار خوبی داشتند و حتی مخارج بخشی از حوزه علمیه را بهصورت پنهانی تأمین میکردند. در حالی که طلبههای مجرد شهریه کمی میگرفتند، امام مبالغ قابل توجهی برای طلابِ متأهل در نظر گرفته بودند. زمانی که خانم برای اولین بار به خانه امام در قم رفتند و آن فضا را با امکاناتِ اشرافیِ مادرشان مقایسه کردند، شاید تفاوتِ فاحشی دیدند؛ چرا که وضعیت زندگی آنها در تهران بسیار تجملی بود. با این حال، ایشان با زندگی سادهای که امام برای رعایت حالِ طلاب فقیر در پیش گرفته بود، سازگار شدند.
امام به ایشان قول داده بود که در زندگی، رفاه نسبیای (مثل داشتن خدمتکار و سفر به ییلاق در تابستان) برایشان فراهم کند و ایشان تا پایان عمر، با وجود تمام فراز و نشیبهای سیاسی و انقلابی، به این قولها وفادار ماندند. خانم نیز با مدیریتِ مدبرانه خود، امور خانه و ارتباط با وابستگان را چنان سامان داده بود که امام با فراغِ بال میتوانستند به رسالت بزرگ خود بپردازند. این زندگی، نمونهای موفق از توازن میانِ نقشهای اجتماعی و خصوصی بود. پشتِ امکانات مالی زیاد این زوج، سعی امام خمینی این بود که امکانات زندگی در حد متوسط به پایین باشد. البتّه همیشه فقیرانه نبود؛
گاهی که شرایط مالی قشرهای مختلف بهتر میشد، آقا سرکیسه را شل میکرد. اما خانم کم کم متوجه شدند که این وضعیت نه از باب خساست، بلکه یک استراتژی و برنامه است برای «خودسازی» و برای ارتقای اخلاقِ بنیاندار. چون اخلاق را میتوان فقط بهصورتِ نظری گفت ولی از مواهب عملی آن بی بهره ماند. باید سخن از دل برآید تا بر دل نشیند؛ و سخنی که از دل بیرون آید، باید پشتش عمل باشد. خانم یواش یواش درک کرد که پشت این رفتارها، عملِ راهبردی و بنیاندار و با پشتوانهِ نظری نهفته است. پس تلاش کردند آن پشتوانه نظری را کشف کنند و کشف هم کردند.
تا جایی که به آقای دکتر (بروجردی) و دیگران گفتند. آقای دکتر بروجردی برای من نقل کردند که خانم امام میگفتند: «سه درصد امام را سیاست تشکیل داده و اکثریت مردم امام را در این سه درصد میبینند، اما نودوهفت درصدِ امام، مانند کوهِ یخ، دیده نمیشود.» خانم کشف کرده بودند که در قاب نظریِ امام رازهایی است که وقتی میگوید: «من به خالِ لبت ای دوست گرفتار شدم، معنایش چیست» اینها حرفهایی است که در بحثهای عادی و روزمره نمی شود، گفت؛ اینها را باید در شعر گفت، و امام استعداد داشتند آن حرفهای ناگفتنی را گفتنی کنند. پس دیوانها را باید جدی گرفت؛
دیوانِ حافظ و مولانا و اینها همه حرفهای ناگفتنی را در قالبِ خیال بروز و ظهور داده اند. این خیالی که من میگویم، خیالِ توخالی نیست، بلکه همان نوعِ خیالی است که حرفهای ناگفتنی را بروز میدهد. خانم این را کشف کردند یعنی آرامآرام احساس کردند که در درونِ امام چیزهایی است که باید آنها را «کشید، دوشید و نوشید» و باید بر روی زانویِ اندیشه او نشست، از آن لذت برد بنابر این به میزانی که خانم از بهرهبندیهای مادی زندگیاش کم میشد، بخشِ معنویشان آنقدر فزونی می گرفت که گاهی اشکِ شوق میریختند.
مثلاً وقتی امام یک جملهای میگفتند، خانم عمقِ آن جمله را میفهمیدند. چون بعضی جملات امام آنقدر ساده است که آدم گاهی فکر نمیکند که چهقدر عمق دارد. مثلاً برای مبارزه با خرافاتی که در مورد خاصیت برخی دعاها ذکر شده، گاهی امام به جای اینکه بگویند «این خرافه است و به آن توجه نکن»، به عظمت محتوای آن دعا با زبانی ساده می پرداختند و خود به خود برداشت خرافی آن، رنگ می باخت. خانم درک درستی از این موضوعات داشت و از بودن در این موقعیت لذت میبرد. البته در زندگی مشترک اولش خیلی سخت گذشت؛ اما تحمل کردند. بعداً وجه دیگر سختیها با آسانیهای آن نمود پیدا کرد.
با این وصف باز هم تهماندههایی از آن سوابق باقی بود؛ مثلاً گاهی ناراحت میشدند: «خانهای که گرفتیم جا ندارد، من جا ندارم، صندلی ندارم، مهمانهای من باید روی زمین بنشینند.» عنوان هر دوازده فصل کتاب دوجلدی «یک قرن زندگی پرماجرا» با «در خانه…» آغاز شده، علت آن چیست؟ بله! من زن را مدیر خانه میبینم، برای اینکه خانه مالِ خانم است. در آیه اول سوره طلاق خداوند به پیامبر(ص) برای ابلاغ به مسلمانان می فرماید: «وقتی زنانتان را طلاق می دهید تا پایان عده آن را از «خانه هاشان» بیرون نکنید»» قرآن نمیگوید «خانه هاتان» بیرون نکنید»؛
بلکه میگوید «از خانه هاشان» این تعبیر خیلی مهم است. خود من بسیار مدیونِ مادرم و مادرِبزرگم هستم؛ اینها زنانی بودند که خیلی چیزها به من هدیه دادند که مهمترین آنها باور به اینکه قرآن، کتاب هستی است. و بعد دیدم که خانمِ امام نیز به امام خیلی چیزها اهدا کرده اند؛ زیرا بخشِ عاطفیِ روحِ امام از سوی همسر سیراب بود. خانم در خانه بودند و مدیریتِ خانه را نباید به آقا سپرد؛ مدیریتِ خانه مالِ خانم است.
تمام کارهای خانه در آن خانه به وسیله خانم سامان پیدا می کرد و ایشان خانه را گرم نگه می داشت و نقش ایشان در سلامت خانواده، با شناخت مسئولیتهای خانه داری به خانه اعتباری در این حد داده بود که فصول کتاب، از خانه هایی که در آن زیسته اند، عنوان بگیرد. در این کتاب، آن قفل و بستهایی که در کتابِ «خمینی روحالله» بود، کمتر است. اما بعضی که خواندهاند میگویند که با تاریخِ ایران آشنا میشوند. یعنی فقط زندگیِ خانم را نمیخوانی؛ بلکه یک مجموعهِ مجمل از تاریخِ ایران را نیز از یک دیدگاهِ خاص میبینی. چون دیدگاههای مختلفی وجود دارد.
در این کتاب، خانم را در آن تاریخ میبینی یعنی تاریخِ ایران را از پشتِ عینکِ خانم و آقا میبینی. معرفی اجمالی خانم قدس ایران (خدیجه) همسر امام در صفحه پایانی کتاب: «این کتاب سالشمار زندگی مولودی است که در محله پامنار تهران زاده شد و پانزده سال در رفاهی افسانه ای زیست و پس از ازدواج بی آنکه مناره ای شود که در هر سحر و ظهر و شام از آن صدایی می شنویم، نرم و بیصدا زندگی خصوصی یکی از قهرمانان نامی این قرن را نورانی و همانند ترنم باران یا صدای بال نسیم، باغ و باغهایی را بارور ساخت.
باشد که یک قرن تجربه ای که در کومه داشت و همواره آتشدان یک زندگی پرحادثه را گرم نگه می داشت، به کار آید و داستان زندگی اش نمونه ای باشد برای آنهایی که فطری زیستن را در پیوند خوشرنگ و خوش آهنگ عقل و دل آرزو دارند و می جویند که چگونه می توان به رغم شرایط و جبر زمانه، ابتدا تن به تقدیر و مشیت سپرد و سپس خود را آنگونه ساخت که بتوان آزاد زیست. او از زیستن در بهشت بیدردی و تجملی و رفاه زدگی را تا گرسنگی مزمن و نیشترهای جگرسوز تجربه کرده؛ اما پس از یافتن خود، خود را گم نکرده است. گم نشدن در اوج اقتدار همسر و گم نکردن فطرت، اصلی ترین هنر اوست.
تجلی این گم نشدن و گم نکردنهایش را باید در سلوکش با خدمتکاران دید و نیز، در تواضعش با همه مردم حتی با مخالف؛ در شیکپوشی اش با خرید پارچه های ارزان؛ در هنرش برای تامین غذا برای مهمانان ناخوانده در هنگامه نداشتنها و نیز کم بریز و بپاش کردن در هنگامه داشتنها؛ در تلاش پیگیرش در رفع بیماریهای فرزندان و نزدیکان…. در برق شوقش به هنگامه رویش گلهایی که دیگری یا خود می کاشت…. در ویران نکردن پلها به هنگام قهر کردنهای واقعی یا مصلحتی؛ در نشکستن غرور خود و همسر به هنگام تمایل به آشتی؛ از خود و خاطرات خود گفتن اما آن را کمتر به منیت و خودستایی آلودن؛
هنر دیدن زیباییهای دیگران و به قول لسان الغیب دیده نیالودن به بد دیدن و نیز رنجیدن را کافری دانستن… داستان زندگی او روشی نشان می دهد که چگونه می توان به رغم مشکلات دائمی یک زندگی پرماجرا، خسته و درمانده نگردید؛ به رغم تحمل غربت، افسرده نشد؛ به روزمرگی خو نکرد و به رغم وجود شعله های شرر، شعر گفت؛ مشاعره کرد؛ گل کاشت؛ سبزه رویانید؛ با جیب خالی به سفر رفت و دیدنیهایش را سوغات آورد؛ از ریزه کاریهای معماری سر در آورد، به نقاشیهای هنری، هنرمندانه نگریست و نکته ها برگرفت.
با شوی فیلسوف خود مباحثات فلسفی داشت و گاه در مباحث فقهی نیز سؤالات طنزگونه طرح نمود. جیب کم پول را با هنر خیاطی برکت داد و برای دختران خود جهیزیه های آبرومندانه تدارک دید. نشان داد که می توان سفره خالی را نیز با کاسه ای از عشق، تزئین کرد. ادای عارف بودن در نیاورد اما عارفانه زیست. می توان آموخت که می شود بر زبان نراند که عاشقم اما با رفتار، آبشار عشق جاری ساخت. بسیاری از زنان پس از درک حضورش، وقتی به خانه باز می گشتند احساس می کردند بیش از ساعاتی قبل عاشق همسر، بچه ها و نزدیکان خود شده اند.
پس می توان بدون تکیه بر مکنت مالی، میدان جاذبه یافت و دیگران را در میدان جاذبه خود فرمتی دوباره داد. می شود در میان اکثریتی، بانوی اول کشور شد ولی آن را حس نکرد؛ و چه حسی خوبی دارد بعضی حس نکردنها. گفته اند که گفته است: دو دعا را دوست دارم؛ یکی را برای خود و دیگری را برای دیگری. آنکه برای دیگری، خیلی قدیمی است و وقتی بچه بودم چون عمق معنایش را حس نمی کردم، تصورم این بود که از دعاهای عجزه ها و عجوزه ها است: «عاقبت به خیر شوی!» دعایی که پس از بلوغ فکری برای دیگران بسیار بر زبان راند و در حق خودش نیز مستجاب گردید.
و اما دعایی را که برای خود دوست دارم از دکتر شریعتی آموخته ام «…. خدایا دوست داشتن بی آنکه دوست بداند، روزی کن!» البته به رغم این دعا، در عباراتی نمکین و پس از بیان صادقانه برخی گلایه هایش از آقا، بارها گفته و نیز نوشته: «همدیگر را دوست داشتیم.» نگفت عاشق هم هستیم. شاید به دو دلیل: اول بنا به ملاحظات فرهنگ عامه روحانیون. دوم به دلیلی پیچیده تر. چرا که همان کس که دعای دوست داشتن بی آنکه دوست بداند را آموخت؛
قبل از آن در کتاب کویر چنین وصفی را از دوست داشتن نیز سرود: «دوست داشتن از عشق برتر است و من هرگز خود را تا سطح بلندترین قله های عشقهای بلند، پایین نخواهم آورد.»
منبع: جماران



