رفتن به محتوای اصلی
اجتماعیخبرآنلاین16 دقیقه مطالعه

«نقد» آری، «شیفتگی و نفرت» از سنت و مدرنیته نه/ راه سوم شریعتی، ایران را از عقب ماندگی نجات می دهد/بازگشت به عقلانیت انتقادی و خلق مدرنیته‌ بومی

این متن با نقدِ رویکردهای افراطیِ سنت‌ستیز و تجددسیتز استدلال می‌کند که برون‌رفت از بحران‌های کنونیِ ایران نیازمندِ طرد کلیات نیست؛ بلکه باید با پرهیز از دوقطبی‌سازی‌های پوپولیستی که استمرار آن به اقتدارگرایی و استبداد می انجامد، با تکیه بر «نقد مستمر»، باید…

این متن با نقدِ رویکردهای افراطیِ سنت‌ستیز و تجددسیتز استدلال می‌کند که برون‌رفت از بحران‌های کنونیِ ایران نیازمندِ طرد کلیات نیست؛ بلکه باید با پرهیز از دوقطبی‌سازی‌های پوپولیستی که استمرار آن به اقتدارگرایی و استبداد می انجامد، با تکیه بر «نقد مستمر»، باید سنت را پالایش کرد و به سوی پساتجددی انسانی و بومی گام برداشت تا جامعه از چنگال بحران رها شود. از نظر نویسنده مطلب روش نفی سنت و تجدد ایران را در چرخه عقب ماندگی نگاه می دارد و این عقلانیت انتقادی است که می تواند به خلق مدرنیته بومی منتهی شود.

گروه اندیشه: میانه روی اساسا با «نقد» و «نه نفی» همراه است. امروز تندروها و افراطی ها، چهار نعل در حذف دیگری تلاش می کنند. یکی امر مدرن و دیگری امر سنت را منکر است. بی مایگی و فرودستی و فقر تئوریک در این دوگانه و سپس دوقطبی سازی ایدئولوژیک نخ نما شده از نبرد سنت و مدرن، در هر دو بس نمایان و آشکار است. راه علمی و سومی که شریعتی باز کرد، نقد سنت و پالایش آن و همزمان با آن نقد مدرنیته بود تا آن چه برای ایران می سازیم، با هر دو حوزه محلی و جهانی همراه و بلکه برتر از هرکدام باشد. راه شریعتی می تواند چاره درمان نظم دو قطبی آشتی ناپذیری سنت و مدرنیسم باشد.

تعمیق چنین روشی، بی تردید با تقویت عیار نقد، و عمق بخشیدن به فهم مساله اصلی و رهایی از روش های پوپولیستی که به قصد افزایش تیراژ نشریه، جذب فالوور و لایک و دیس لایک راه افتاده اند، جامعه را به سوی درک توسعه پایدار رهنمون می سازد. مساله متهتکان کم دانش نیز به طور طبیعی جوش های چرکین یک جامعه خالی از گفت و گو است. و امروز به وجود نیامده است. از ابتدای انقلاب، تندروهای مذهبی ابتدا پرچمدار آن بوده اند، و امروز تندروهای سکولار. و این دو امروز تلاش دارند، روش های خود را کماکان که غده سرطانی هستند، به جامعه تحمیل کنند.

راه حل این غده سرطانی نیز چیزی نیست جز تقویت نقد و گفت و گو. این راه رهایی از تحقق نظم اقتدار گرایی نوین ناشی از توهین و هتک حرمت و عدم تکرار تجربه ابتدای انقلاب است. باید امیدوار بود تا افکار عمومی در هر حوزه ای، در زمانه حمله آمریکا، بر فهم مساله اصلی تکیه کرده و بر آن صراط باشد. برهمین مناط است پیام سید محمد خاتمی به مناسبت نکوداشت رضا داوری اردکانی. او در پیام خود نقشه راهی انتقادی برای مواجهه با سنت و مدرنیته ارائه می‌دهد. محور اصلی دیدگاه او، پرهیز از افتادن در دام افراط‌گرایی و تفریط گرایی است؛

چنان‌که صراحتاً اعلام می‌کند: «نفی سنت نه، نقد آن آری؛ نفی غرب و تجدد نه، نقد آن آری.» خاتمی با اذعان به این که جوامع ما «پرتاب‌شده در تجدد» هستند و بازگشت محال به دوران پیشاتجدد راهزنی در مسیر پیشرفت است، تأکید می‌کند که مدرنیته علی‌رغم دستاوردهای شگرفش، بحران‌ها و رنج‌های تازه‌ای پدید آورده و حتی ابزارهایی چون هوش مصنوعی می‌توانند آینده‌ای وحشت‌آور رقم بزنند. با این حال، راه حل نه انکار غرب، بلکه عبور از عواطف کورکورانه (شیفتگی یا نفرت) و شناخت دقیق مبانی آن است.

او برون‌رفت ایرانیان از وضعیت ناگوار کنونی را در گرو دو شرط اساسی می‌داند: نخست، داشتن «دلیری اجتهاد در سنت» با جدا کردن امور بشری از مقدسات؛ و دوم، حرکت آگاهانه و انتقادی به سوی «پساتجدد» به‌جای حرکات قهقرایی. در این نگاه، سنت و تجدد هر دو نیازمند بازاندیشی مستمرند تا آینده‌ای انسانی و رها از بندهای استبداد و بحران ساخته شود.

از این منظر وحید اسلام‌زاده مقاله ای نوشته با رویکرد به نقد به جای نفی. اسلام‌زاده با نقد رویکردهای افراطی و تفریطی، و سیاه‌وسفید کردن امور در مواجهه با تاریخ، استدلال می‌کند که نه می‌توان سنت را یکسره طرد کرد و نه مدرنیته را کورکورانه پذیرفت؛ چرا که نفی کلی هر یک، جامعه را در تله‌ی بازتولید اقتدار، شکاف‌های فرهنگی و انفعال می‌اندازد.

نویسنده با مرور تجربه‌های تاریخیِ ایران معاصر — از انقلاب مشروطه و نوسازیِ آمرانه‌ی دوره‌ی رضاشاه تا کودتای ۲۸ مرداد و اصلاحات از بالا — نشان می‌دهد که چگونه نوسازی بدون دموکراتیزاسیون یا بازگشت بنیادگرایانه به گذشته، به شکست نهادهای سیاسی انجامیده است. متن بر این نکته تأکید دارد که راه‌حل رهایی، نه اسارت در گذشته و نه تسلیم بی‌چون‌وچرا در برابر آینده، بلکه «نقدِ مستمر» و آماده سازی جامعه از منظر ذهنی و عینی برای فراروی از شرایط کنونی است.

نقد سنت با تفکیک ارزش‌های اخلاقی از ساختارهای استبدادی یاری می‌رساند و نقد مدرنیته نیز امکانِ دستیابی به عقلانیت علمی را بدون گرفتار شدن در دام ابزارهای سلطه و تقلید کورکورانه فراهم می‌سازد؛ فرآیندی که به خلق سنتی پویا و مدرنیته‌ای بومی و انسانی می‌انجامد. این مقاله را در ادامه می خوانید:

مقدمه: مسئله، انتخاب میان گذشته و آینده نیست

در تاریخ جوامع، دو رویکرد افراطی همواره در برابر یکدیگر قرار گرفته‌اند: گروهی سنت را سرچشمه‌ی هویت، نظم و اصالت جامعه می‌دانند و هرگونه فاصله گرفتن از آن را نوعی گسست فرهنگی تلقی می‌کنند؛ در مقابل، گروهی دیگر سنت را مجموعه‌ای از باورها و ساختارهای فرسوده می‌دانند که باید کنار گذاشته شود تا راه برای پیشرفت و تجدد هموار گردد.

در مواجهه با مدرنیته نیز وضعیتی مشابه وجود دارد. برخی آن را یگانه مسیر رهایی از عقب‌ماندگی و دستیابی به آزادی و توسعه می‌دانند؛ در حالی که گروهی دیگر، مدرنیته را پروژه‌ای بیگانه، تقلیدی و حتی تهدیدی برای هویت تاریخی و فرهنگی جامعه تلقی می‌کنند. اما هر دو رویکرد، با وجود تفاوت‌های ظاهری، در یک ویژگی مشترک‌اند: آن‌ها به‌جای شناخت انتقادی پدیده‌های تاریخی، به پذیرش یا طرد کلی آن‌ها روی می‌آورند.

مسئله‌ی اصلی این نیست که باید سنت را انتخاب کنیم یا مدرنیته را؛ مسئله این است که چگونه می‌توانیم میراث گذشته را بدون اسارت در آن بشناسیم و دستاوردهای جهان جدید را بدون تسلیم شدن در برابر آن‌ها به کار بگیریم. از این منظر، نقد سنت مهم‌تر از نفی آن است و نقد مدرنیته نیز اهمیت بیشتری از انکار آن دارد. زیرا نقد، امکان شناخت، تفکیک، اصلاح و بازسازی را فراهم می‌کند؛ در حالی که نفی کلی، اغلب به جای حل مسئله، صورت دیگری از آن را بازتولید می‌کند.

نتیجه‌گیری: تلاش برای نفی کامل سنت در قالب «مدرنیزه کردن» آداب و رسوم، زبان و حتی پوشش در برخی دوره‌ها، منجر به ایجاد یک «شکاف طبقاتی-فرهنگی» شد. وقتی سنت نفی می‌شود، توده مردم که هنوز با آن سنت‌ها زندگی می‌کنند، احساس می‌کنند با دولت و نخبگان کشور غریبه‌اند. اگر به جای نفی، «نقدِ سنت» صورت می‌گرفت (مانند آنچه در اندیشه‌های اصلاح‌طلبانه مشروطه‌خواهان اولیه بود)، می‌توانستیم ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی سنت را حفظ کنیم و تنها ساختارهای استبدادی و خرافات را حذف کنیم. نفی سنت، باعث شد که در سال‌های بعد، واکنش‌های تند و بنیادگرایانه‌ای شکل بگیرد که می‌خواستند با بازگشتی افراطی به گذشته، هر آنچه را که مدرن بود، تخریب کنند.

۱. چرا نقد سنت مهم‌تر از نفی آن است؟

سنت صرفاً مجموعه‌ای از عادت‌ها، باورهای مذهبی یا مناسک به‌جامانده از گذشته نیست. سنت، انباشتی تاریخی از تجربه‌های اجتماعی، ارزش‌های اخلاقی، نظام‌های معنایی، نهادها، شیوه‌های زندگی و روابط انسانی است که در طول زمان شکل گرفته‌اند.

به همین دلیل، نمی‌توان تمام اجزای سنت را در یک طبقه قرار داد. برخی عناصر آن ممکن است حامل تجربه‌های ارزشمند انسانی باشند؛ برخی دیگر ممکن است در دوره‌ای از تاریخ کارکرد اجتماعی مشخصی داشته، اما در شرایط جدید به مانعی برای آزادی، برابری و تحول تبدیل شده باشند.

برای مثال، سنت‌های همیاری اجتماعی، پیوندهای خویشاوندی، وقف، نهادهای خیریه، همکاری‌های محلی و برخی صورت‌های همبستگی جمعی، در تاریخ ایران نقش مهمی در سازمان‌دهی زندگی اجتماعی داشته‌اند. این ظرفیت‌ها را نمی‌توان صرفاً به دلیل تعلقشان به جهان سنتی بی‌ارزش دانست.

در مقابل، ساختارهای مبتنی بر امتیازات موروثی، تبعیض‌های جنسیتی، اقتدار غیرپاسخ‌گو و محدود کردن امکان انتخاب فردی، نیازمند نقد جدی‌اند. بنابراین، نقد سنت به معنای دفاع از تمام اجزای آن نیست؛ بلکه به معنای تفکیک عناصر سازنده از عناصر محدودکننده و بررسی تاریخی و اجتماعی هر یک از آن‌هاست.

انقلاب مشروطه: نمونه‌ای از گفت‌وگو میان سنت و تجدد

انقلاب مشروطه‌ی ایران در سال‌های ۱۲۸۴ تا ۱۲۹۰ شمسی، یکی از مهم‌ترین نمونه‌های تاریخی برای فهم این مسئله است. مشروطه را نمی‌توان صرفاً شورشی علیه سنت دانست. این جنبش از ائتلاف نیروهای متنوعی شکل گرفت: روشنفکران، بازرگانان، روحانیان، صاحبان مشاغل و گروه‌های اجتماعی مختلف. بسیاری از کنشگران آن، با تکیه بر مفاهیم و ارزش‌هایی که در فرهنگ و زبان سیاسی جامعه‌ی ایران ریشه داشتند، خواهان محدود کردن قدرت خودسرانه‌ی سلطنت و استقرار حکومت قانون بودند.

در این جنبش، مفاهیمی مانند عدالت، شورا، قانون، مسئولیت حکومت و نظارت بر قدرت، در پیوند با مفاهیم جدیدی چون پارلمان، نمایندگی سیاسی و حقوق شهروندی قرار گرفتند.تأسیس مجلس شورای ملی و تدوین قانون اساسی در سال ۱۲۸۵ شمسی، صرفاً ورود یک نهاد غربی به ایران نبود؛ بلکه تلاشی برای بازتعریف رابطه‌ی جامعه و حکومت در شرایط تاریخی جدید به شمار می‌رفت. اهمیت مشروطه دقیقاً در همین نکته است: تحول اجتماعی لزوماً به معنای انکار کامل میراث گذشته نیست. گاهی عناصر موجود در سنت، می‌توانند به منابعی برای شکل‌گیری نهادهای جدید تبدیل شوند.

البته مشروطه با تضادهای درونی، اختلاف میان نیروهای سیاسی و موانع ساختاری فراوانی نیز روبه‌رو بود و نتوانست به‌سرعت نظامی پایدار و دموکراتیک ایجاد کند. اما اهمیت تاریخی آن در گشودن افق تازه‌ای برای قانون‌گرایی و محدود کردن قدرت خودسرانه باقی ماند. از این تجربه می‌توان نتیجه گرفت که جامعه برای تحول، الزاماً به گسست کامل از گذشته نیاز ندارد؛ بلکه به بازاندیشی انتقادی در میراث خود نیازمند است.

۲. نقد سنت برای جلوگیری از بازتولید اقتدار

با این حال، تأکید بر نقد سنت نباید به معنای نادیده گرفتن جنبه‌های سرکوبگرانه و نابرابر آن باشد. یکی از مهم‌ترین وظایف نقد سنت، آشکار کردن سازوکارهایی است که در طول تاریخ، نابرابری را طبیعی و اقتدار را مشروع جلوه داده‌اند. برای مثال، اگر اقتدار سیاسی بر اساس وراثت، تقدس یا امتیازهای غیرقابل پرسش توجیه شود، امکان پاسخ‌گویی حکومت و مشارکت آزادانه‌ی شهروندان محدود خواهد شد.

همچنین، اگر روابط اجتماعی بر اساس جنسیت، تبار، طبقه یا وابستگی‌های خانوادگی سازمان یابند، افراد از حقوق و فرصت‌های برابر برخوردار نخواهند بود. در چنین شرایطی، نقد سنت باید بتواند میان ارزش‌های فرهنگی و تاریخی از یک سو و روابط سلطه و تبعیض از سوی دیگر تمایز بگذارد.

نکته‌ی اساسی این است که سنت، به‌خودی‌خود نه مقدس است و نه الزاماً واپس‌گرا. همان‌گونه که مدرنیته نیز به‌خودی‌خود مترادف آزادی و عدالت نیست. ارزش هر دو را باید با توجه به پیامدهای واقعی آن‌ها برای زندگی انسان‌ها سنجید.

۳. چرا نقد مدرنیته مهم‌تر از نفی آن است؟

مدرنیته را نیز نمی‌توان به مجموعه‌ای از کالاها، فناوری‌ها، سبک‌های پوشش یا الگوهای مصرف غربی تقلیل داد. مدرنیته فرایندی تاریخی و چندبعدی است که با تحول در شیوه‌ی تولید، علم، آموزش، حقوق، دولت، شهرنشینی، فردیت، روابط اجتماعی و نهادهای سیاسی همراه بوده است.

از مهم‌ترین دستاوردهای آن می‌توان به گسترش آموزش عمومی، توسعه‌ی علم جدید، شکل‌گیری نظام‌های حقوقی مدرن، مفهوم شهروندی، حقوق فردی، آزادی بیان، نهادهای نمایندگی و تلاش برای محدود کردن قدرت خودسرانه اشاره کرد. البته این دستاوردها در همه‌ی جوامع به یک شکل تحقق نیافته‌اند و مدرنیته نیز همواره با تناقض‌ها و بحران‌هایی همراه بوده است. برای مثال، دولت مدرن می‌تواند خدمات عمومی، آموزش و بهداشت را گسترش دهد؛ اما در عین حال، با تمرکز قدرت، نظارت فراگیر و سرکوب سیاسی نیز همراه شود.

بنابراین، نقد مدرنیته به معنای انکار علم، قانون، آموزش عمومی یا حقوق شهروندی نیست؛ بلکه به معنای بررسی انتقادی ساختارها، نابرابری‌ها و تناقض‌هایی است که در جریان نوسازی و تحول جوامع پدید آمده‌اند.

دوره‌ی رضاشاه: نوسازی بدون دموکراتیزاسیون

تجربه‌ی ایران در دوره‌ی رضاشاه نمونه‌ای مهم برای بررسی تفاوت میان نوسازی و مدرنیته‌ی سیاسی است. در این دوره، دولت مرکزی گسترش یافت، ارتش ملی سازمان‌دهی شد، زیرساخت‌های ارتباطی توسعه پیدا کرد، نظام اداری و قضایی دستخوش اصلاحات شد و آموزش نوین گسترش یافت. تأسیس دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۳ شمسی نیز یکی از نقاط عطف در تاریخ آموزش عالی ایران بود. این تحولات را نمی‌توان نادیده گرفت یا صرفاً به دلیل اقتدارگرایی حکومت بی‌اهمیت دانست.

اما در کنار این دستاوردها، قدرت سیاسی به‌شدت متمرکز و استقلال نهادهای اجتماعی و سیاسی محدود شد، مطبوعات و مخالفان تحت فشار قرار گرفتند و امکان مشارکت مستقل جامعه در فرایند سیاسی کاهش یافت. به عبارت دیگر، دولت توانست بخش‌هایی از ساختار اجتماعی و اقتصادی ایران را نوسازی کند، اما این نوسازی با گسترش دموکراسی و آزادی سیاسی و در یک معنای گسترده تر در دیدگاه آمارتیا سن به توسعه به مثابه آزادی منتهی و همراه نشد.

این تجربه نشان می‌دهد که مدرن شدن ساختارهای اداری، نظامی و اقتصادی الزاماً به معنای شکل‌گیری جامعه‌ای مدرن از نظر سیاسی نیست. از همین رو، نقد مدرنیته باید بتواند میان نوسازی اقتصادی و اداری، دموکراتیزاسیون، گسترش حقوق شهروندی و استقلال نهادهای اجتماعی تمایز قائل شود.

کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲: شکنندگی نهادهای سیاسی جدید

رویداد ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ نیز نمونه‌ای مهم از آسیب‌پذیری نهادهای سیاسی و قانونی در ایران معاصر است. دولت محمد مصدق در چارچوب نظام مشروطه و با تکیه بر نخست‌وزیری و مجلس فعالیت می‌کرد. ملی شدن صنعت نفت در سال ۱۳۲۹ و تلاش برای افزایش استقلال سیاسی و اقتصادی ایران، بخشی از کشمکش‌های آن دوره بود.

اما کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، با مشارکت و حمایت بریتانیا و ایالات متحده و همراهی نیروهای داخلی، به سقوط دولت مصدق انجامید. این رویداد نشان داد که وجود قانون اساسی، مجلس و نهادهای سیاسی جدید، به‌تنهایی برای تثبیت دموکراسی کافی نیست. این نهادها به استقلال، حمایت اجتماعی، فرهنگ سیاسی دموکراتیک و سازوکارهای مؤثر برای جلوگیری از تمرکز قدرت نیاز دارند. در واقع، مدرنیته‌ی نهادی بدون تضمین آزادی سیاسی و حاکمیت قانون می‌تواند بسیار شکننده باشد.

اصلاحات از بالا: تجربه‌ی انقلاب سفید

اصلاحات موسوم به انقلاب سفید در سال ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲ شمسی، نمونه‌ی دیگری از پیچیدگی تجربه‌ی مدرنیزاسیون در ایران است. اصلاحات ارضی، حق رأی زنان، گسترش سپاه دانش و برخی برنامه‌های اقتصادی و اجتماعی، تغییرات مهمی در ساختار جامعه‌ی ایران ایجاد کردند. این اصلاحات را نمی‌توان صرفاً به دلیل منشأ حکومتی آن‌ها نفی کرد. برای مثال، گسترش حق رأی زنان و دسترسی بیشتر روستاییان به آموزش، از نظر اجتماعی و تاریخی اهمیت داشت.

اما مسئله‌ی اساسی آن بود که این تحولات عمدتاً از بالا و به ابتکار حکومت پیش می‌رفتند و با گسترش مشارکت سیاسی آزادانه و تقویت نهادهای مستقل اجتماعی همراه نبودند. سرکوب مخالفان و محدودیت فعالیت سیاسی نیز امکان گفت‌وگوی عمومی درباره‌ی مسیر اصلاحات را کاهش می‌داد. این تجربه به ما می‌آموزد که اصلاحات اجتماعی، حتی اگر در برخی زمینه‌ها ضروری و مثبت باشند، هنگامی که از مشارکت آزادانه‌ی جامعه و پاسخ‌گویی سیاسی جدا شوند، با محدودیت‌های جدی روبه‌رو خواهند شد. بنابراین، نقد مدرنیته در ایران باید علاوه بر دستاوردهای نوسازی، به مسئله‌ی قدرت، مشارکت، آزادی و شیوه‌ی تحقق اصلاحات نیز توجه کند.

۴. نفی سنت و مدرنیته؛ دو روی یک خطای فکری

نفی کلی سنت و نفی کلی مدرنیته در ظاهر دو موضع متضادند، اما از نظر روش شناختی شباهت قابل‌توجهی دارند. هر دو، پدیده‌هایی پیچیده و تاریخی را به کلیت‌هایی یکپارچه و تغییرناپذیر تبدیل می‌کنند. در نگاه سنت‌گرایانه‌ی مطلق، هر آنچه از گذشته به ارث رسیده است، ارزشمند و شایسته‌ی حفظ تلقی می‌شود. در چنین نگرشی، نقد می‌تواند به‌عنوان بی‌احترامی به تاریخ، فرهنگ یا هویت جمعی تعبیر شود.

در مقابل، در نگاه تجددگرایانه‌ی افراطی، هر آنچه به گذشته تعلق دارد، مانعی در برابر پیشرفت به شمار می‌رود. در این دیدگاه، گویی جامعه می‌تواند با کنار گذاشتن گذشته، یکباره وارد جهان جدید شود. اما تاریخ نشان داده است که هیچ جامعه‌ای نمی‌تواند گذشته‌ی خود را به‌سادگی حذف کند. حتی تلاش برای نفی سنت نیز معمولاً درون همان جامعه و با استفاده از زبان، نهادها و منابع فرهنگی آن صورت می‌گیرد.

از سوی دیگر، مدرنیته نیز پروژه‌ای کامل و بی‌نیاز از نقد نیست. نابرابری اقتصادی، استعمار، جنگ‌های صنعتی، بحران‌های زیست‌محیطی، سلطه‌ی بوروکراتیک و گسترش سازوکارهای کنترل اجتماعی، همگی موضوعاتی هستند که نقد مدرنیته را ضروری می‌کنند. پس مسئله، جایگزین کردن یک ایمان مطلق با ایمان مطلق دیگر نیست؛ مسئله، رهایی از تفکر دوگانه و توانایی بررسی انتقادی هر دو میراث تاریخی است.

۵. نقد به‌مثابه امکان بازسازی

تفاوت اساسی نقد و نفی در پیامدهای آن‌هاست. نفی، غالباً به حذف و طرد می‌اندیشد؛ اما نقد می‌کوشد اجزای یک پدیده را بشناسد، منشأ تاریخی آن‌ها را بررسی کند، کارکردهایشان را بفهمد و درباره‌ی ارزش یا زیان آن‌ها داوری کند. برای مثال، در مواجهه با سنت، می‌توان پرسید:

کدام ارزش‌های تاریخی هنوز برای همبستگی اجتماعی و زندگی انسانی مفیدند؟ کدام ساختارها نابرابری و تبعیض را بازتولید می‌کنند؟ کدام نهادها قابلیت اصلاح و بازسازی دارند؟ و کدام باورها با آزادی، برابری و کرامت انسانی ناسازگارند؟

کدام دستاوردهای علمی، حقوقی و نهادی باید حفظ و تقویت شوند؟ کدام الگوهای توسعه به وابستگی و نابرابری منجر شده‌اند؟ چگونه می‌توان از فناوری و عقلانیت جدید بهره برد، بدون آنکه انسان به ابزار تولید، مصرف یا کنترل تبدیل شود؟ و چگونه می‌توان میان توسعه‌ی اقتصادی، آزادی سیاسی و عدالت اجتماعی پیوند برقرار کرد؟

چنین پرسش‌هایی امکان عبور از دوگانه‌ی سنت و مدرنیته را فراهم می‌کنند.

در این چارچوب، جامعه نه مجبور است تمام گذشته‌ی خود را حفظ کند و نه ناچار است تمام آن را کنار بگذارد. همچنین، نه باید مدرنیته را همچون الگویی مقدس بپذیرد و نه می‌تواند با انکار آن از دستاوردهای جهان جدید چشم‌پوشی کند. نقد، امکان انتخاب آگاهانه را فراهم می‌کند؛ انتخابی که نه از سر نوستالژی و دلبستگی کور به گذشته باشد و نه حاصل شیفتگی بی‌چون‌وچرا به جهان جدید.

نتیجه‌گیری: نه اسارت در گذشته، نه تسلیم در برابر آینده

تاریخ معاصر ایران نشان می‌دهد که مسئله‌ی اصلی جامعه‌ی ما صرفاً تقابل سنت و مدرنیته نبوده است؛ بلکه چگونگی مواجهه با هر دو، شیوه‌ی سازمان‌دهی قدرت، امکان مشارکت اجتماعی و ظرفیت نهادهای سیاسی برای پاسخ‌گویی نیز اهمیت اساسی داشته‌اند.

انقلاب مشروطه نشان داد که می‌توان از درون سنت تاریخی جامعه، مطالبات جدیدی برای قانون‌گرایی و محدود کردن قدرت استخراج کرد. دوره‌ی رضاشاه نشان داد که نوسازی ساختارهای اقتصادی و اداری، بدون آزادی سیاسی و پاسخ‌گویی حکومت، به دموکراسی منجر نمی‌شود. کودتای ۲۸ مرداد شکنندگی نهادهای سیاسی را آشکار کرد و تجربه‌ی اصلاحات از بالا در دهه‌ی ۱۳۴۰ نشان داد که تحول اجتماعی بدون مشارکت سیاسی و گفت‌وگوی آزاد، با محدودیت‌های جدی روبه‌رو خواهد شد.

بسیاری از جریان‌های فکری در اواخر دوران پهلوی و پس از انقلاب، مدرنیته را به‌طور کلی نفی کردند و آن را «غرب‌زدگی» یا «شیاطین غربی» نامیدند. نفیِ مدرنیته به این معنا بود که هرگونه تفکر علمی، ساختارهای اداری مدرن یا حقوق شهروندی، چون ریشه در مدرنیته داشتند، مردود شمرده شوند.

اما حقیقت این است که نفیِ مدرنیته هرگز منجر به پیشرفت نشد، بلکه تنها منجر به ایجاد یک «نوستالژی کاذب» شد. در حالی که نقدِ مدرنیته می‌توانست ما را به سمت «پست‌مدرنیته» یا «مدرنیته‌ی بومی» ببرد؛ یعنی جایی که ما عقلانیت و علم مدرن را بپذیریم اما در برابرِ ابزارهای سلطه‌گر و مادی‌گرای آن بایستیم.

از این رو، نه می‌توان سنت را یکسره نفی کرد و نه می‌توان مدرنیته را بی‌چون‌وچرا پذیرفت. هر دو نیازمند شناخت تاریخی، ارزیابی انتقادی و بازاندیشی مداوم‌اند.

جامعه‌ای که سنت خود را نقد نمی‌کند، ممکن است اسیر گذشته بماند؛ و جامعه‌ای که مدرنیته را نقد نمی‌کند، ممکن است به جای بهره‌گیری از دستاوردهای آن، اسیر تناقض‌ها و سلطه‌های جهان جدید شود.

نقد سنت، راه را برای رهایی از اقتدارها و محدودیت‌های موروثی باز می‌کند؛ نقد مدرنیته نیز امکان می‌دهد که دستاوردهای جهان جدید را از الگوهای سلطه، نابرابری و تقلید کورکورانه جدا کنیم.

راه نجات در «نقد» است. نقدِ سنت به ما اجازه می‌دهد تا «سنتِ پویا» داشته باشیم؛ سنتی که زنده است و با زمانه پیش می‌رود. و نقدِ مدرنیته به ما کمک می‌کند تا «مدرنیته‌ی بومی» را خلق کنیم؛ مدرنیته‌ای که در خدمتِ انسان است، نه در خدمتِ ماشین یا قدرت.

در نهایت، هدف نه بازگشت به گذشته است و نه فرار از آن؛ نه نفی جهان جدید است و نه تسلیم شدن در برابر آن. هدف، ساختن جامعه‌ای است که بتواند با شناخت انتقادی میراث تاریخی خود و بهره‌گیری سنجیده از دستاوردهای مدرنیته، راهی مستقل، انسانی و دموکراتیک برای آینده بیابد.

نقد، برخلاف نفی، گذشته را به زباله‌دان تاریخ نمی‌فرستد و آینده را نیز به نسخه‌ای آماده و ازپیش‌ساخته تقلیل نمی‌دهد؛ نقد، امکان انتخاب و آفرینش را فراهم می‌کند.

منبع: خبرآنلاین

منبع خبرخبرآنلاین
نمای زنده فرهاببه‌روزرسانی 16:45
195,067مطلب نمایه‌شده
165,236موضوع و برچسب
30منبع خبری
14حوزه موضوعی