زن در رسانه چقدر فرصت دارد فراتر از نقشهای تکراری دیده شود؟ پژوهشهای بازنمایی زنان در تلویزیون و مطبوعات ایران نشان میدهند که حضور در تصویر، همیشه به معنای دیده شدن تواناییها، انتخابها و هویت مستقل زنان نیست.
مبلغ – سرویس جامعه: رسانه فقط آنچه را در جامعه وجود دارد بازتاب نمیدهد؛ در بسیاری از موارد، به شکلگیری همان واقعیتی کمک میکند که مدعی بازنمایی آن است. وقتی زنان در خبرها، سریالها و تبلیغات تلویزیونی بارها در نقشهایی محدود و ازپیشتعریفشده ظاهر میشوند، این تصویر تکرارشونده بهتدریج از یک انتخاب رسانهای به برداشتی ظاهراً طبیعی از جایگاه زن تبدیل میشود. در چنین وضعی، کلیشه دیگر صرفاً تصویری نادرست یا ناقص نیست؛ به معیاری برای تشخیص رفتار «عادی» و نقش «مناسب» زنان تبدیل میشود.
مسئله فقط کمبودن حضور زنان در رسانه یا محدود بودن نقشهای آنان نیست. گاهی زن در مرکز تصویر قرار دارد، درباره او صحبت میشود و حتی برنامهای به نام او ساخته میشود، اما خود او در مقام یک کنشگر مستقل حضور ندارد. دیگران درباره خواستهها، تواناییها، ظاهر و نقش اجتماعیاش تصمیم میگیرند و رسانه همین تصویر را بازتولید میکند. این شکل از بازنمایی، با وجود حضور پررنگ زن در قاب تصویر، میتواند عاملیت او را به حاشیه براند.
در برابر این الگو، کرامت الهی انسان مبنایی برای ارزیابی بازنمایی رسانهای فراهم میکند؛ مبنایی که ارزش انسان را به جنسیت، ثروت، قدرت، موقعیت اجتماعی یا میزان انطباق با انتظارات فرهنگی وابسته نمیسازد. پرسش اصلی این است که اگر چنین معیاری در سیاستگذاری و تولید محتوای رسانهای جدی گرفته میشد، چه تفاوتی در تصویر زنان از تلویزیون و مطبوعات میدیدیم؟
کرامت انسانی؛ معیاری فراتر از حضور در قاب تصویر
در منطق قرآن، کرامت انسان امری نیست که رسانه یا جامعه آن را به فرد اعطا کند. آیه ۷۰ سوره اسراء از تکریم بنیآدم سخن میگوید: «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ». تعبیر «بنیآدم» دامنهای انسانی دارد و کرامت را به گروهی خاص، جنسیتی مشخص یا جایگاهی اجتماعی محدود نمیکند. آیه ۱۳ سوره حجرات نیز تفاوتهای قومی و اجتماعی را مبنای شناخت متقابل میداند، نه وسیلهای برای برتریجویی؛ ملاک برتری نزد خداوند تقوا معرفی شده است.
این مبانی بهتنهایی یک دستورالعمل فنی برای تولید برنامه تلویزیونی یا تنظیم خبر نیستند، اما میتوانند مبنای اخلاقی روشنی برای ارزیابی آن باشند: آیا تصویر رسانهای، زن را انسانی صاحب اراده، اندیشه و توانایی نشان میدهد یا او را به مجموعهای از ویژگیهای ظاهری و نقشهای ازپیشتعیینشده تقلیل میدهد؟
از منظر کرامت الهی، مسئله این نیست که نقش مادری یا همسری در رسانه بازنمایی نشود. این نقشها بخشی از واقعیت زندگی بسیاری از زناناند و حذف آنها نیز نوعی بازنمایی ناقص خواهد بود. مسئله زمانی آغاز میشود که این نقشها به تمام هویت زن تعمیم داده شوند؛ گویی زن فقط در نسبت با خانواده معنا پیدا میکند و حضور مستقل او در عرصه علم، اقتصاد، سیاست، فرهنگ و تصمیمگیری نیازمند توجیه است.
به همین ترتیب، بازنمایی زن شاغل، تحصیلکرده یا فعال اجتماعی نیز لزوماً به معنای عبور از کلیشه نیست. اگر زن مدرن صرفاً در برابر زن سنتی قرار گیرد و هر دو در قالبهایی ساده و قطبیشده تصویر شوند، رسانه همچنان به جای نشان دادن تنوع واقعی زندگی زنان، آنها را در دو الگوی محدود محصور کرده است.
رسانه چگونه کلیشه را به واقعیت تبدیل میکند؟
کلیشه رسانهای همیشه در قالب یک جمله صریح یا توهینآمیز ظاهر نمیشود. گاهی در انتخاب سوژه، زاویه دوربین، ترتیب خبرها، نوع پرسشهای مجری، نحوه معرفی افراد و حتی سکوت درباره تواناییهای یک شخصیت شکل میگیرد. این همان جایی است که تحلیل نشانهشناختی اهمیت پیدا میکند: معنا فقط در آنچه گفته میشود نیست؛ در چگونگی نمایش، جایگاه دادن و حذف کردن نیز ساخته میشود.
برای مثال، ممکن است در یک گزارش اقتصادی از یک مدیر مرد درباره تصمیمهای کلان و آینده بازار سؤال شود، اما زن حاضر در همان گزارش صرفاً بهعنوان همسر، مادر یا مصرفکننده معرفی شود. در چنین وضعی، رسانه بدون آنکه آشکارا درباره توانایی زنان داوری کند، مرز میان حوزههای مردانه و زنانه را بازتولید کرده است.
تکرار این الگوها پیامدهایی فراتر از یک برنامه یا آگهی دارد. وقتی زنان عمدتاً در موقعیتهای منفعل، وابسته یا تزئینی دیده شوند، مخاطب بهتدریج این موقعیتها را طبیعی و بدیهی تلقی میکند. در مقابل، حضور زنان در جایگاه تصمیمگیر، متخصص، منتقد و کنشگر اجتماعی میتواند دامنه تصور عمومی از نقشهای ممکن را گسترش دهد.
البته نباید قدرت رسانه را مطلق فرض کرد. مخاطبان پیامها را یکسان دریافت نمیکنند و تجربه زیسته، تحصیلات، طبقه اجتماعی و زمینه فرهنگی در تفسیر آنها مؤثر است. بااینحال، این واقعیت از مسئولیت رسانه کم نمیکند؛ زیرا رسانه یکی از نهادهای مؤثر در تولید و گردش معناست، حتی اگر تنها عامل شکلدهنده نگرش عمومی نباشد.
تصویر زن در رسانههای ایران؛ از تبلیغات تا روزنامهها
پژوهشهای انجامشده درباره بازنمایی زنان در رسانههای ایران، نمونههایی از تداوم کلیشههای جنسیتی را نشان میدهند. در پژوهشی درباره آگهیهای تلویزیونی ایران، آذین و حیدری تبریزی با استفاده از نشانهشناسی تصویری رولان بارت، پنج آگهی پخششده از تلویزیون در فاصله ۲۲ مه تا ۲۱ ژوئن ۲۰۱۴ را بررسی کردند. یافتههای این مطالعه نشان میداد که تبلیغات مورد بررسی، تقسیم کار سنتی و کلیشههای جنسیتی را بازنمایی میکنند.
پژوهش دیگری که روزنامهنگاری و تبلیغات تلویزیونی را در نسبت با تصویر زنان بررسی کرده، به نتیجهای مشابه رسیده است. لیتون و خواجهئیان در مطالعهای درباره آگهیهای بازرگانی صداوسیما، حضور زنان را در مقایسه با مردان محدودتر ارزیابی کردند و نشان دادند زنانی که در این تبلیغات حضور دارند، غالباً در نقشهای سنتی مانند همسر و مادر ظاهر میشوند؛ درحالیکه مردان بیشتر در موقعیتهای قدرت و تصمیمگیری قرار میگیرند. نویسندگان این پژوهش میان تصویر تبلیغاتی زنان و تحولات واقعی موقعیت اجتماعی آنان فاصلهای معنادار تشخیص دادهاند.
اهمیت این یافتهها در آن است که مسئله را از سطح سلیقه شخصی فراتر میبرند. وقتی چند پژوهش با روشهای متفاوت، از تحلیل نشانهشناختی تا تحلیل محتوای تبلیغات، به الگوهایی از تقسیم جنسیتی نقشها میرسند، میتوان درباره وجود یک مسئله ساختاری در شیوه بازنمایی پرسش کرد. البته نمونههای محدود این مطالعات را نباید به تمام تولیدات رسانهای یا همه دورههای فعالیت تلویزیون تعمیم داد؛ آنها شواهدی برای تشخیص یک الگوی تکرارشوندهاند، نه سرشماری کامل محتوای رسانهای ایران.
در مطبوعات نیز مسئله فقط میزان حضور زنان در تصاویر نیست. پژوهشی با عنوان «نشانهشناسی اجتماعی تصویر زنان در روزنامههای رسمی ایران (۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳)» که در بهار ۱۴۰۵ منتشر شده، تصاویر زنان را با رویکرد نشانهشناسی اجتماعی بررسی کرده است. بر اساس چکیده پژوهش، با وجود گسترش برخی بازنماییها از نقشهای اجتماعی و عمومی زنان، الگوهای سنتی همچنان حضور دارند. در بخشی از این تصاویر، پوشش و نقش اجتماعی زنان بهعنوان نشانههایی برای تأکید بر هویت ملیـدینی، فرزندآوری و وظایف مادری به کار گرفته شدهاند. پژوهش همچنین نشان میدهد که برخی تصاویر، محدودیتهای اشتغال و نابرابری جنسیتی را به چالش میکشند.
این یافتهها تصویری یکدست از مطبوعات ایران ارائه نمیکنند. اتفاقاً نکته مهم، همزمانی دو روند است: از یک سو، حضور و نقشهای اجتماعی زنان در برخی بازنماییها گسترش یافته و از سوی دیگر، رمزگان سنتی همچنان در تعریف هویت زنانه نقش دارند. بنابراین مسئله را نمیتوان صرفاً به حذف زنان از رسانه یا بازنمایی یکسره منفی آنان تقلیل داد. مسئله دقیقتر، کشمکش میان تصویر زن بهعنوان کنشگر اجتماعی و تصویر او بهعنوان حامل نقشهایی است که ساختارهای مسلط برایش تعریف کردهاند.
برنامههای مد و زیبایی؛ حضور زن یا تقلیل زن به ظاهر؟
یکی از شکلهای پیچیدهتر بازتولید کلیشه، برنامههایی است که ظاهراً به زنان اختصاص دارند. برنامههای مد، زیبایی، سبک زندگی و مراقبت از ظاهر میتوانند به نیازهای واقعی مخاطبان پاسخ دهند و پرداختن به این موضوعات بهخودیخود نشانه تبعیض نیست. مشکل زمانی شکل میگیرد که تمام یا بخش عمده تصویر زن در این قالبها خلاصه شود و ارزش، موفقیت یا مقبولیت او با ظاهر و میزان انطباقش با معیارهای زیبایی سنجیده شود.
در چنین برنامههایی ممکن است زن موضوع اصلی گفتوگو باشد، اما همچنان بهعنوان سوژهای برای ارزیابی و داوری دیگران ظاهر شود. بدن او به موضوع توصیه، اصلاح و مقایسه تبدیل میشود و درباره چگونگی دیدهشدنش سخن گفته میشود، بیآنکه تجربه، انتخاب و صدای مستقل او به همان اندازه اهمیت داشته باشد.
از این منظر، صرف اختصاص برنامهای به زنان یا دعوت از زنان بهعنوان کارشناس، برای عبور از کلیشه کافی نیست. باید پرسید زنان در آن برنامه درباره چه موضوعاتی سخن میگویند؟ آیا امکان طرح مسئله و ارائه نظر مستقل دارند؟ آیا بهعنوان متخصص و صاحب تجربه شناخته میشوند یا حضورشان بیشتر به تأیید یک الگوی ازپیشتعیینشده محدود است؟
بازنمایی منصفانه به معنای حذف زیبایی، خانواده یا سبک زندگی از محتوای رسانهای نیست. معیار آن است که هیچیک از این ابعاد به تعریف انحصاری زن تبدیل نشود و ظاهر یا نقش خانوادگی، جایگزین شخصیت، اندیشه و عاملیت او نگردد.
نبود معیار روشن؛ وقتی کلیشه پشت «سلیقه مخاطب» پنهان میشود
در سیاستگذاری رسانهای ایران، اصول و اسناد متعددی درباره جایگاه زن، خانواده و ارزشهای دینی وجود دارد. بنابراین نمیتوان گفت رسانه اساساً هیچ معیار رسمی یا هنجاری درباره بازنمایی زنان ندارد. مسئله دقیقتر، فاصله میان این اصول کلی و معیارهای عملی، روشن و قابل ارزیابی برای تولید و انتشار محتواست.
برای مثال، اگر یک آگهی تبلیغاتی زن را همواره در جایگاه مصرفکننده یا انجامدهنده امور خانه قرار دهد، با چه ملاکی باید درباره منصفانه یا کلیشهای بودن آن داوری کرد؟ اگر در یک برنامه تلویزیونی زنان فقط در موضوعات مرتبط با خانواده و زیبایی حضور داشته باشند، چه نهادی باید این محدودیت را تشخیص دهد؟ و اگر در یک مجموعه خبری، زنان متخصص در حوزههای مختلف کمتر از مردان بهعنوان منبع تحلیل و اظهارنظر انتخاب شوند، آیا سازوکاری برای سنجش و اصلاح این الگو وجود دارد؟
ارجاع به «سلیقه مخاطب» نیز پاسخ کافی نیست. سلیقه مخاطب یک واقعیت ثابت و مستقل از رسانه نیست. رسانه با انتخابهای مکرر خود، بخشی از انتظارات مخاطب را شکل میدهد و سپس میتواند همان انتظارات شکلگرفته را بهعنوان دلیل تداوم انتخابهایش مطرح کند. به این ترتیب، چرخهای ایجاد میشود: کلیشه تولید میشود، تکرار میشود، به امری آشنا تبدیل میشود و سرانجام آشنایی با آن بهعنوان نشانهای از پسند عمومی معرفی میشود.
همچنین، استناد به «واقعیت اجتماعی» نباید بهانهای برای بازتولید تمام نابرابریهای موجود باشد. رسانه قرار نیست واقعیت را جعل کند یا از نمایش مسائل اجتماعی بگریزد؛ اما میان بازتاب انتقادی یک وضعیت و تثبیت آن تفاوت وجود دارد. نمایش زنی که با محدودیتهای اجتماعی مواجه است، با نمایش همان محدودیتها بهعنوان سرنوشت طبیعی زنان یکسان نیست.
کرامت الهی و مسئولیت رسانه در جهان اسلام
مسئولیت رسانههای جهان اسلام در این زمینه دو سویه است. از یک سو، باید از بازتولید الگوهایی پرهیز کنند که زن را به ظاهر، مصرف، وابستگی یا نقشهای محدود تقلیل میدهند. از سوی دیگر، نباید در واکنش به این کلیشهها، تصویری مصنوعی و یکبعدی از زن مسلمان بسازند؛ تصویری که در آن پیچیدگی تجربه زنان، تفاوت شرایط زندگی و تنوع انتخابهای آنان نادیده گرفته میشود.
روایت مسئولانه از زن مسلمان، نه به معنای حذف نقشهای خانوادگی است و نه به معنای تحمیل یک الگوی واحد از زن مستقل و موفق. چنین روایتی باید امکان دیدهشدن زنان با تجربهها و موقعیتهای متفاوت را فراهم کند: زن خانهدار و زن شاغل، زن روستایی و زن شهری، زن پژوهشگر و زن کارآفرین، زنی که در عرصه عمومی فعالیت میکند و زنی که انتخاب کرده است بخش مهمی از زندگی خود را به خانواده اختصاص دهد. هیچیک از این موقعیتها بهتنهایی معیار ارزش انسانی نیست.
در این چارچوب، کرامت الهی میتواند مبنای مجموعهای از معیارهای عملی باشد:
عاملیت: زن در خبر و برنامه، صرفاً موضوع سخن دیگران نباشد؛ امکان سخن گفتن، تحلیل کردن و روایت تجربه خود را داشته باشد.
تنوع نقشها: نقش خانوادگی، شغلی، علمی، فرهنگی و اجتماعی زنان به شکلی متوازن و بدون تقلیل هویت آنان به یک نقش بازنمایی شود.
پرهیز از داوری ظاهری: ظاهر و پوشش زنان به معیار اصلی ارزشگذاری درباره شخصیت، توانایی یا صلاحیت آنان تبدیل نشود.
توزیع منصفانه اعتبار: زنان متخصص و صاحبنظر در حوزههای مختلف بهعنوان منبع خبر و تحلیل دیده شوند، نه فقط در موضوعاتی که بهطور سنتی زنانه تلقی میشوند.
پرهیز از دوگانهسازی: زنان به دو گروه متضاد «سنتی» و «مدرن» فروکاسته نشوند و تفاوتهای واقعی زندگی آنان به رسمیت شناخته شود.
پاسخگویی حرفهای: رسانه بتواند درباره انتخاب سوژهها، ترکیب منابع خبری و الگوهای تکرارشونده بازنمایی توضیح دهد و در برابر نقدهای مستند امکان اصلاح داشته باشد.
این معیارها باید در فرایند سردبیری و تولید محتوا حضور داشته باشند؛ از انتخاب تیتر و تصویر گرفته تا تعیین مهمان برنامه، تدوین آگهی و ارزیابی نهایی محصول رسانهای. بدون چنین سازوکاری، کرامت انسانی ممکن است در مقدمه سیاستهای رسانهای ستایش شود، اما در عمل جایی در تصمیمهای روزمره تحریریه و گروههای تولید نداشته باشد.
کدام کلیشه دیگر نباید روی آنتن برود؟
اگر کرامت الهی معیار بازنمایی رسانهای باشد، پاسخ به این پرسش که «کدام کلیشه تلویزیونی قابل پخش نیست؟» را باید در یک اصل جستوجو کرد: هر بازنماییای که زن را از جایگاه انسانی صاحب اراده و توانایی به ابزاری برای تأیید یک نقش ازپیشتعیینشده تقلیل دهد، نیازمند بازنگری جدی است.
بر این اساس، زنی که فقط در آشپزخانه و در نقش خدمترسان به اعضای خانواده دیده میشود؛ زنی که در تبلیغ صرفاً برای جلب توجه به محصول حضور دارد؛ زنی که ظاهرش موضوع اصلی داوری و گفتوگوست؛ یا زنی که در خبرها به جایگاه همسر و مادر تقلیل پیدا میکند، نمونههایی از بازنماییهای مسئلهدارند. البته هیچیک از این موقعیتها بهخودیخود ممنوع یا فاقد ارزش نیستند. آنچه مسئلهساز است، تبدیل یک موقعیت به تمام هویت زن و حذف دیگر ابعاد وجودی اوست.
کرامت الهی از رسانه نمیخواهد تصویری آرمانی و بینقص از زنان بسازد؛ بلکه میخواهد با آنان همچون انسانهایی واقعی، متنوع و صاحب عاملیت برخورد کند. رسانهای که از کرامت سخن میگوید، نمیتواند در عمل زنان را به نقشهایی محدود کند که امکان دیدهشدن تواناییها و انتخابهایشان را از آنان میگیرد.
کلیشه وقتی به خبر تبدیل میشود که تکرار آن، جای پرسش درباره درستیاش را بگیرد. مسئولیت رسانه نیز از همین نقطه آغاز میشود: نه فقط نشان دادن زنان، بلکه فراهم کردن امکان دیدهشدن آنان بهعنوان انسانهایی کامل.
منبع: خبرآنلاین


