روزنامه اطلاعات در گزارشی نوشت: دونالد ترامپ با تغییر مأموریت جیدی ونس و واگذاری مسئولیتی تازه در حوزه مسائل داخلی آمریکا به معاون خود، عملاً تلاشهای دیپلماتیک او را برای دستیابی به توافق با ایران متوقف کرد. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شد که ونس پس از شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای، جنگ ایران را یکی از عوامل اصلی ناکامی حزب خود معرفی کرده و همزمان برای احیای مذاکرات با تهران تلاش میکرد.
گزارش رسانههای آمریکایی و تحلیل شبکه الجزیره نشان میدهد اختلاف بر سر راهبرد مواجهه با ایران، هزینههای سیاسی جنگ و ملاحظات انتخاباتی، در شکلگیری این تصمیم ترامپ نقش داشتهاند. ونس چگونه به مذاکرهکننده اصلی تبدیل شد؟ جیدی ونس پیش از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در اواخر فوریه۲۰۲۶، یکی از مخالفان جدی ورود واشنگتن به یک درگیری نظامی گسترده در حلقه نزدیکان ترامپ بود. او که سابقه حضور در جنگ عراق به همراه تفنگداران دریایی آمریکا را دارد، از مداخلات نظامی طولانیمدت کشورش انتقاد کرده و خواستار پرهیز از تکرار تجربه جنگهای گذشته شده بود.
خبرگزاری اکسیوس در گزارشی به قلم باراک راوید نوشت: ونس پیش از آغاز جنگ، بدبینترین عضو حلقه نزدیکان ترامپ نسبت به این درگیری بود و راهحل دیپلماتیک را ترجیح میداد. با آغاز جنگ، ونس برخلاف مواضع پیشین خود به مدافع جدی سیاست دولت تبدیل نشد، اما مخالفت علنی و صریحی نیز با تصمیم رئیسجمهور نشان نداد. آسوشیتدپرس در گزارشی نوشت: ونس پس از آغاز حملات، در دفاع از جنگ ایران موضعی کمرنگ داشت و در مقطعی به چهره اصلی تلاش ناموفق دولت برای پایان دادن به درگیری تبدیل شد.
نقش ونس در مذاکرات با ایران از نشست اسلامآباد پاکستان در آوریل آغاز شد که ریاست هیأت مذاکرهکننده آمریکایی را برعهده داشت. او در مذاکراتی که به تفاهمنامه ژوئن میان ایران و آمریکا انجامید نیز مشارکت مستقیم داشت. این تفاهمنامه با هدف توقف درگیریها شکل گرفت، اما چند هفته بعد، در پی ازسرگیری حملات به کشتیها فروپاشید. ونس پس از آن، ریاست هیأت آمریکایی را در دور دیگری از مذاکرات با ایران در سوئیس برعهده گرفت که این مذاکرات با تعهد دو طرف برای اجرای تفاهم نامه پایان یافت.
به این ترتیب، ونس در چند مرحله از مذاکرات مستقیم و غیرمستقیم مشارکت داشت و به یکی از چهرههای اصلی تلاش واشنگتن برای دستیابی به توافق تبدیل شد. تلاش پشتپرده برای احیای توافق با شکست تفاهمنامه ژوئن و تداوم درگیریها، ونس بار دیگر تلاش برای ازسرگیری مذاکرات را در دستور کار قرار داد. اکسیوس در گزارشی نوشت: معاون رئیسجمهور آمریکا طی دو هفته پیش از انتشار گزارش، شخصاً در مذاکرات غیرمستقیم با ایران برای دستیابی به آتشبس جدید و ازسرگیری گفتوگوهای هستهای مشارکت داشت.
به نوشته این رسانه، ونس تقریباً هر روز با محمد بن عبدالرحمان آل ثانی، نخستوزیر قطر و عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان درباره مذاکرات با ایران تماس برقرار میکرد. استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ و جرد کوشنر، داماد و مشاور رئیسجمهوری آمریکا نیز در این تلاشها مشارکت داشتند. نکته دیگر در گزارش اکسیوس، اشاره به نامهای بود که ونس حدود دو هفته پیش از انتشار گزارش، برای محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران ارسال کرد.
هدف نامه، پیشنهاد ازسرگیری مذاکرات مستقیم عنوان شده بود و به گفته منابع اکسیوس، مقامهای ایرانی معتقد بودند این نامه به ایجاد فضای مثبت برای احیای گفتوگوها کمک کرده است. این گزارش نشان میداد ونس در روزهایی که جمهوریخواهان با شکست انتخاباتی روبهرو شده بودند، برای پایان دادن به جنگ تلاش میکرد. اکسیوس به نقل از منابع آمریکایی و منطقهای نوشت که ترامپ در آن مقطع حاضر بود به تلاشهای دیپلماتیک فرصت بدهد تا مشخص شود آیا امکان دستیابی به توافق وجود دارد یا خیر.
با این حال، گزارش اخیر رویترز نکته دیگری را روشن کرد: ترامپ گفته بود دستور انجام این تلاش دیپلماتیک را به ونس نداده است. رویترز همچنین نوشت رسانههای دولتی ایران اواخر اکتبر از دریافت نامه ونس برای ازسرگیری مذاکرات خبر داده بودند. فاصلهگیری علنی ونس از جنگ چهارم نوامبر (۱۳ آبان)، یک روز پس از شکست سنگین جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای، ونس در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس، جنگ ایران را عامل اصلی ناکامی حزب خود معرفی کرد و نوشت: «دلیل شکست ما جنگ است.
خود رئیسجمهور هم شب گذشته همین را گفت.» این اظهارات با دفاع مکرر ترامپ از عملیات نظامی علیه ایران تفاوتی آشکار داشت. رئیسجمهور آمریکا حتی پس از شکست انتخاباتی جمهوریخواهان نیز از تصمیم خود دفاع کرد و گفت حمله به ایران برای جلوگیری از دستیابی این کشور به سلاح هستهای ضروری بوده است. آسوشیتدپرس در گزارشی در همان روز، موضعگیری ونس را تلاشی برای فاصله گرفتن از جنگی ارزیابی کرد که در میان بخش قابلتوجهی از رأیدهندگان آمریکایی محبوبیت نداشت. این خبرگزاری به آینده سیاسی ونس و احتمال نامزدی او در انتخابات ریاستجمهوری۲۰۲۸ نیز پرداخت.
اختلاف بر سر ادامه فشار یا توافق شبکه الجزیره هم در تحلیلی با عنوان «چرا ترامپ میگوید دیگر نیازی به توافق با ایران نیست و جیدی ونس را کنار میگذارد؟» اختلاف در دولت آمریکا بر سر چگونگی ادامه مواجهه با ایران را یکی از عوامل اصلی تحولات اخیر معرفی میکند. این تحلیل می گوید ونس خواهان توافق با ایران است، در حالی که ترامپ در شرایط کنونی دستیابی به توافق را ضروری نمیداند. این رسانه همچنین به مواضع مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا اشاره میکند که معتقد است کارزار فشار اقتصادی علیه ایران مؤثر بوده و ازسرگیری عملیات نظامی گسترده ضرورتی ندارد.
الجزیره در ادامه به دوگانگی مواضع ترامپ میپردازد: رئیسجمهور آمریکا از یک سو ایران را به نابودی تهدید کرده، اما در اظهارات بعدی احتمال حملات تازه را بسیار کم دانسته است. از نگاه این رسانه، مواضع متغیر ترامپ در کنار اختلاف نظر درباره مذاکره، نشاندهنده نبود توافق روشن در دولت آمریکا درباره مسیر آینده جنگ است. یک روز قبل از آن، واشنگتنپست در گزارشی جزئیات بیشتری از اختلافات درون دولت ارائه کرد.
این روزنامه به نقل از یک مقام مطلع از مذاکرات که نخواست نامش فاش شود، نوشت: ونس، ویتکاف و کوشنر از تلاش برای دستیابی به توافق حمایت میکردند، اما برخی دیگر از مقامهای دولت، ازجمله پیت هگست، وزیر جنگ ظاهراً با این رویکرد مخالف بودند. واشنگتنپست همچنین به نقل از الکس واتانکا، پژوهشگر ارشد مؤسسه خاورمیانه در واشنگتن، هشدار داد که ادامه وضعیت فعلی و حفظ محاصره بدون دستیابی به توافق میتواند قیمت جهانی انرژی را بالا نگه دارد و کشورهای منطقه را به سمت تعامل مستقل با ایران سوق دهد.
دانیا ثافر، مدیر اجرایی مجمع بینالمللی خلیج فارس نیز معتقد است ایران پس از شکست انتخاباتی جمهوریخواهان خود را در موقعیت چانهزنی قویتری میبیند و ترامپ نمیخواهد با برداشتن فشار اقتصادی، این موقعیت را تقویت کند. آیا مأموریت دیپلماتیک ونس پایان یافت؟ ترامپ روز دوازدهم نوامبر (۲۱ آبان) در پیامی در شبکه اجتماعی تروث سوشال اعلام کرد از ونس خواسته است از پرونده ایران کنار بکشد و تمام توجه خود را بر موضوع فساد و جرائم ادعایی در شهرها و ایالتهای تحت مدیریت دموکراتها متمرکز کند. او در همان پیام مدعی شد: «ما به توافق با ایران نیازی نداریم.
آن روزها مدتهاست گذشته است. ما پول آنها را داریم، صدها میلیارد دلار، و تنگه آنها را هم در اختیار داریم.» رویترز همان روز نوشت: دستور ترامپ یک روز پس از انتشار گزارش والاستریت ژورنال درباره بررسی احتمال دیدار مستقیم ونس با یک مقام ارشد امنیتی ایران صادر شد. واشنگتنپست نیز تصمیم ترامپ را به معنای عقبنشینی از تلاشهای دیپلماتیک برای حل بحران و پایان دادن به ابتکار مذاکره ونس توصیف کرد. یکی از ابعاد این تحول، آینده سیاسی ونس در حزب جمهوریخواه است. او از گزینههای مطرح برای نامزدی انتخابات ریاستجمهوری۲۰۲۸ به شمار میرود.
واشنگتنپست تلاش دیپلماتیک ونس را یکی از راههایی دانسته که معاون رئیسجمهور از طریق آن میکوشید جنگ را پایان دهد و احتمال موفقیت خود در رقابت انتخاباتی آینده را حفظ کند. در نتیجه، ادامه جنگ و هزینههای سیاسی آن میتوانست برای ونس که پیش از آغاز درگیری نیز از مخالفان مداخلات نظامی گسترده بود، مخاطرهآمیز باشد. پیامد این برکناری ونس برای مذاکرات با ایران کنار رفتن ونس از نقش محوری در مذاکرات، بهخودیخود به معنای توقف قطعی همه تماسهای دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن نیست.
اکسیوس در گزارشی به نقل از نخستوزیر قطر نوشته بود تماسها با دولت ترامپ پس از انتخابات نیز ادامه داشته، هرچند فعالیت دیپلماتیک نسبت به روزهای پیش از انتخابات کاهش یافته است. نخستوزیر قطر نیز گفته بود تمایل آمریکا برای یافتن راهحل دیپلماتیک همچنان وجود دارد و دستیابی به توافق امکانپذیر است. در سوی دیگر، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی و مذاکرهکننده ارشد ایران، در گفتوگو با الجزیره اعلام کرد تهران از طریق میانجیهای قطری پیشنهادهای مشروط آتشبس و بازگشایی تنگه هرمز را به واشنگتن ارائه کرده و منتظر پاسخ رسمی آمریکاست.
براساس گزارش الجزیره، این پیشنهاد شامل شروط پایان محاصره دریایی بنادر ایران، لغو تحریمهای اقتصادی، آزادسازی داراییهای مسدودشده، توقف درگیریها در همه جبههها و اعلام رسمی پایان جنگ است. آمریکا پیشتر این خواستهها را بدون توافق هستهای نپذیرفته بود؛ در حالی که تهران ترجیح میدهد موضوع هستهای جداگانه مورد مذاکره قرار گیرد. به این ترتیب، کنار رفتن ونس از پرونده ایران بیش از هر چیز به معنای از دست رفتن نقش محوری ونس در پیگیری مسیر مذاکره است، نه اثبات پایان همه تلاشهای دیپلماتیک.
ترامپ با اعلام بینیازی از توافق، و تغییر مأموریت معاون خود، اولویت واشنگتن را از ابتکار مذاکره ونس دور کرده است؛ با این حال، گزارشها از ادامه تماسهای میانجیگرانه قطر و پاکستان حکایت دارد. سرنوشت این تماسها اکنون به موضع نهایی دولت آمریکا و آمادگی دو طرف برای عبور از اختلافهای اساسی بر سر محاصره، تحریمها و برنامه هستهای ایران بستگی دارد.
منبع: آوش


