به گفته احمد نقیبزاده: «اشکالی که در برخی استادان دیدهام و واقعاً مایه شرمندگی است، نظریهزدگی آنان است. چون خودشان چیزی برای عرضه ندارند، نظریهای را میگیرند و چنان از آن دفاع میکنند که گویی خودشان آن را ساخته و پرداختهاند.»
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از سرویس دینواندیشه خبرگزاری کتاب ایران ایبنا، رضا دستجردی در مقدمه گفت و گویش با احمد نقیب زاده استاد دانشگاه نوشت: «کمبود منابع درسی برای دانشجویان علوم سیاسی، یکی از انگیزههای اصلی احمد نقیبزاده برای نوشتن بود؛ دغدغهای که بخش مهمی از کارنامه تألیف و ترجمه او را شکل داد. از «تاریخ دیپلماسی روابط بینالملل» و «اتحادیه اروپا» تا «جامعهشناسی بیطرفی و روانشناسی انزواگرایی و در تاریخ دیپلماسی ایران»، تجربه تدریس و پژوهش در آثار او به یکدیگر میرسند.
نقیبزاده در گفتوگو با ایبنا به مناسبت هفته کتاب، ضمن مرور این کارنامه و تجربه تحصیل در فرانسه، از لذت پژوهش در اسناد وزارت امور خارجه و ضرورت بازنگری در داوریهای رایج درباره شخصیتهای تاریخی سخن میگوید. او موج ترجمه را در غنای منابع علوم سیاسی مؤثر میداند، اما به تألیفات کممایه، نظریهزدگی و ضعف شناخت میدانی جامعه ایران انتقاد دارد. از نگاه این استاد علوم سیاسی، پرسش از آینده کتاب و دانشگاه، سرانجام به وضعیت خود جامعه بازمیگردد؛ جامعهای که نمیتوان اجزای آن را جدا از یکدیگر اصلاح کرد.» این گفت و گو را در ادامه می خوانید:
لطفاً بهعنوان پرسش نخست بفرمایید ارزیابیتان از کتابهای علوم سیاسی موجود در بازار چیست؟ از زمانی که وارد دانشگاه شدید و تدریس کردید، با توجه به دورههای مختلف و تحولات اجتماعی و سیاسی ایران، این حوزه چه مسیری را طی کرده و به چه سمتی رفته است؟
واقعاً دوره بسیار خوبی را پشت سر گذاشتیم که کموبیش استمرار هم پیدا کرده است. موجی از ترجمه شکل گرفت که بسیار مفید بود. این موج ترجمه، البته اشکالات خاص خود را هم داشت؛ برای مثال، هرکس بر اساس سلیقه خود برای اصطلاحات معادلسازی میکرد. بااینحال، در مجموع خوب بود و برای من بسیار امیدوارکننده به نظر میرسید. درباره تألیفات چندان نظر مثبتی ندارم و در وضعیت کنونی، همچنان ترجمه را بیشتر میپسندم. متأسفانه تألیفات ما عنوانهای بزرگی دارند، اما از نظر محتوا تهیاند.
در فرانسه برعکس بود. دیده بودیم که آثار با عنوانهای کوچک آغاز میشوند؛ پژوهشی درباره موضوعی محدود انجام میگیرد و نویسنده از همانجا به مباحث کلی و بزرگ میرسد. برای نمونه، پیر بوردیو بر روی قبیلهای در الجزایر کار میکند، بخشی از زندگی آنان، یعنی خواستگاری و ازدواج را بررسی میکند و از آن نظریهای کلان میسازد. البته در آن زمان مکتب ساختارگرایی هنوز قوت داشت و او نیز تحت تأثیر آن بود و توانست کارهای بسیار جالبی انجام دهد. در کشور ما، تألیفات حالت نسخهبرداری از کتابهای دیگران دارند و من خیلی به آنها بها نمیدهم.
علت این وضعیت را در چه میدانید؟
این مسئله ریشهای طولانی دارد. ریشه همهچیز در خود جامعه است. جامعه ما از نظر علمی فقیر است. در مقابل، آنچه ما دیدیم فقط به دانشگاه محدود نبود؛ کلاسهای متعدد و کوتاهمدت، سخنرانیها و مجلات پربار در اختیار افراد قرار داشت. کارهای میدانی نیز انجام میدادند؛ از کار میدانی آغاز میکردند و پیش میرفتند. در اینجا چنین کسانی نداشتیم یا تعدادشان بسیار کم بود. اکنون نمونهای به یاد نمیآورم؛ واقعاً بسیار اندک بودند.
بنابراین خود موج ترجمه خوب بود، هرچند همان اشکالاتی را داشت که گفتم. بسیاری از دانشجویان جوان به مترجم حرفهای تبدیل شدند، اما معادلسازیهایشان گاه بسیار نامناسب بود؛ بهگونهایکه با خواندن کتاب اصلی میشد مقصود را فهمید، نه با خواندن ترجمه. بااینحال، در مقایسه با پیش از انقلاب که دانشجو بودم و به دنبال کتاب میگشتیم و پیدا نمیکردیم و موضوعات هم کم بود، این تحولات بسیار امیدوارکننده بود.
اما از مقطعی به بعد، هم دانشجویان انگیزه خود را از دست دادند و هم فضای سیاسی کشور بهگونهای بود که دانشگاهها سیر قهقرایی پیدا کردند. اکنون هم میبینید که دانشگاه تهران، بهعنوان دانشگاه مادر، باز چند رتبه افول کرده است؛ درحالیکه پیشتر یکی از دانشگاههای معتبر جهان محسوب میشد. متأسفانه وضعیت کشورهای جهان سوم، بهویژه خاورمیانه، چنین است و این روندها استمرار پیدا نمیکنند.
شما در فرانسه تحصیل کردهاید و میتوانید شرایط دانشگاهی ایران را با فرانسه و دیگر کشورهای اروپایی مقایسه کنید. به فاصله دانشگاه از جامعه اشاره کردید. به نظر میرسد یکی از نقاط قوت تحصیل در غرب، نسبتی است که میان جامعه و دانشگاه وجود دارد. این نسبت در ایران چگونه است و این جدایی مبیّن چیست؟
این جدایی قرنهاست که ادامه دارد؛ دو هزار و پانصد سال. در دوره ساسانیان اجازه تحصیل به هرکسی نمیدادند. پشت این محدودیت، فلسفهای بود که ذهن آنان را مسموم کرده بود، نمیشود آنها را محکوم کرد: تصور میکردند که افراد ناباب سواد میآموزند، در ارکان حکومت رسوخ میکنند و جامعه را به تباهی میکشانند.
این طرز فکر تا مدتی ادامه داشت. اکنون دقیقاً به یاد ندارم چه دورهای بود، اما در قرون وسطی، برخی شاهزادگان را از آموزش محروم میکردند تا بیسواد بمانند؛ زیرا تصور میکردند ممکن است از طریق کتاب به افکار انحرافی گرایش پیدا کنند. البته رفتار هر جامعه را در زمان خود نمیتوان با ملاکهای امروز سنجید.
در اروپا، از رنسانس به بعد، رابطه میان روشنفکر، نویسنده و مردم شکل گرفت و روزبهروز گسترش یافت. به همین دلیل هم روشنفکر پدید آمد؛ کسانی بودند که سخنان او را میشنیدند و کتابهایش را میخواندند. این پیوند برقرار شد، استمرار یافت و سپس مجلات متعددی نیز شکل گرفت.
زحمتی که استاد در دانشگاههای فرانسه میکشد، لزوماً بیشتر از زحمت استادان دانشگاههای ما نیست، اما روش دارد. خاطرهای دارم که بسیار گویاست. من در دوره کارشناسی ارشد دانشگاه تهران، درسی به نام «احزاب سیاسی» گذرانده بودم. در فرانسه نیز با درسی در همین زمینه روبهرو شدم. اصرار داشتم که مرا از گذراندن آن معاف کنند، چون این درس را در تهران گذرانده بودم، اما نپذیرفتند و در نهایت مجبور شدم در کلاس شرکت کنم. اکنون خدا را شکر میکنم که اجازه ندادند معاف شوم.
وقتی در کلاس حاضر شدم، دیدم شیوه تدریس چگونه است و استاد چه نقش مهمی دارد. استاد بهراحتی یک ساعت یا یک ساعتونیم درس میداد و میرفت، اما حرفهای بود. انسان حتی اگر یک استاد خوب داشته باشد، میتواند از او بیاموزد. خوشبختانه من چند استاد خوب داشتم. در تاریخ روابط بینالملل نیز استاد خوبی داشتم و این استادان در سطح جهانی میدرخشیدند. آنچه در آن کلاسها ارائه میشد با آنچه در کلاسهای ایران میگذراندیم، اصلاً قابل مقایسه نبود.
تجربه دیگری هم در فرانسه آموختم که به نظرم برای خودم مفید بود و آن، سرنوشت روشنفکران بود. روشنفکر اساساً عاقبت خوشی نداشت. کسی میآمد، مدتی عدهای به دنبال او میرفتند و سروصدایی ایجاد میشد، اما بعد فرد دیگری نظریه او را زیر سؤال میبرد. وقتی این نقدها را میپذیرفتند و به آن ترتیب اثر میدادند، افول میکردند و واقعاً از درون متلاشی میشدند. با خود گفتم باید مراقب باشم که نخواهم عدهای را به دنبال خود بکشانم و پس از مدتی معلوم شود اشتباه میکردهام یا نظریه دیگری مطرح شود و آن را کنار بزند.
وقتی به تهران آمدم، نخستین چیزی که مشاهده کردم کمبود منابع درسی بود. بیشتر کتابهای من کتابهای درسیاند. در درجه اول، این کتابها را برای تدریس خودم مینوشتم تا دانشجویانی که منبع نداشتند، منبعی در اختیار داشته باشند؛ در درجه دوم هم میخواستم این خلأ را پر کنم. میکوشیدم مطابق سرفصلهای وزارت علوم بنویسم. البته خودم هم سرفصلنویس بودم و بسیاری از سرفصلها را مینوشتم؛ بنابراین میدانستم چه مطالبی را باید مطرح کنم و چه مطالبی را نباید بگویم.
بنابراین هدفم پر کردن این خلأ بود. نخستین کتابم «تاریخ دیپلماسی و روابط بینالملل» بود و نخستین ترجمهام «دانشمند و سیاستمدار». سپس کار به همین ترتیب ادامه یافت و اکنون ۲۴ اثر تألیفی و ترجمهشده دارم.
کتابی که خودم میپسندم و تقریباً کسی آن را نمیشناسد، کتاب کوچکی است که آن را برای وزارت امور خارجه انجام دادم و عنوانش «جامعهشناسی بیطرفی و روانشناسی انزواگرائی و در تاریخ دیپلماسی ایران» است.
عنوان این کتاب را دیدهام، به نظرم بسیار جذاب آمد. نمیدانم اکنون در بازار موجود و در دسترس هست یا نه.
اگر آن را بخوانید، جذابیتش بیشتر آشکار میشود. برای مثال، یک پاراگراف مینویسم و برای تأیید سخنم سند میآورم. سپس بهصورت آکادمیک توضیح میدهم که موضوع از کجا شکل میگیرد و در پاراگراف بعدی باز هم سند ارائه میکنم. کتاب پر از اسنادی است که وزارت امور خارجه در اختیارم گذاشت. دیدن این اسناد حقیقتاً لذتبخش بود و بسیار غبطه خوردم که چرا در موضوعات تاریخی، از ابتدا با سند کار نکرده بودم.
این مجموعه، زمینه مطالعاتی برای خودم درباره شخصیتهای تاریخی و سیاسی کشور شد. دیدم درباره همه این افراد اختلافنظر زیادی وجود دارد و باید خودم تحقیق کنم. در این مسیر به نتایج شگفتانگیزی رسیدم و تحت تأثیر تبلیغات طرفداران یا مخالفان یک شخصیت قرار نگرفتم. هر شخصیت هم کارهای خوبی کرده و هم کارهای بدی داشته است. نتیجه این مطالعات آن بود که در کلاسها دانشجویان را از بتسازی و بتپرستی منع میکردم. میگفتم همه این افراد محصول زمانه خود هستند؛ کارهای خوبی کردهاند یا میخواستهاند انجام دهند و اشتباهاتی هم داشتهاند.
نمیتوان یکی را قهرمان کرد و دیگری را کوبید. همه اینها دلیل داشت، از وثوقالدوله که قرارداد ۱۹۱۹ را امضا کرد و این همه به او ناسزا میگویند، تا مصدقالسلطنه که برای خود من هم مدتی بت بود. او هم اشتباهاتی داشت و زندگیاش نشان میدهد که آنگونه که گفته میشود نبوده است.
درهرحال، بسیار طول میکشد تا انسان به بعضی مسائل پی ببرد. علت آن در ایران همان است که عرض کردم: محیط به اندازهای که باید غنی نیست و این بسیار تلخ است. من ارتباطم را با فرانسه قطع نکردم؛ هر سال یک یا دو بار میرفتم و با انبوهی از مجلات معتبر برمیگشتم و از آنها برای همین کتابها استفاده میکردم.
به صحبتهای ابتدایی شما برگردم. اشاره کردید که بیشتر ترجمه داریم تا تألیف و این ترجمهها گاه کارهای خوبی هستند، هرچند بعضی دانشجویان بدون آنکه مترجم باشند وارد این کار شدهاند و ترجمههای چندان خوبی ارائه نکردهاند. با توجه به فضای علمی کشور، امیدی به حرکت به سمت تألیف وجود ندارد؟
چرا، امید هست. ما مترجمان زبردستی هم داشتهایم؛ برای مثال، آقای فولادوند بسیار مهم بود و آقای دریابندری نیز از این دست مترجمان بود. اینگونه نبود که این حوزه خالی باشد. اما برخی مترجمان جوان، که دانشجوی خود ما هم بودند، گاهی برای آنکه واژهای عربی به کار نبرند، واژهای میساختند و جایگزین میکردند که خواننده را سردرگم میکرد. اگر در زیرنویس توضیح داده بودند، مقصود روشن میشد؛ وگرنه کتاب و خواندن آن دشوار میشد. با وجود همه این مسائل، به نظرم اکنون کتابخانههای ما نسبت به گذشته غنای بیشتری دارند.
در این کتابها تا چه اندازه به موضوعات و مسائل ایران توجه میشود؟ مسائل روز چقدر در آنها دیده میشود؟ تا چه حد از مباحث صرفاً نظری فاصله میگیریم و به مسائل ایران به شکلی کاربردیتر میپردازیم؟
فاصله بسیار زیاد است. اشکالی که در برخی استادان دیدهام و واقعاً مایه شرمندگی است، نظریهزدگی آنان است. چون خودشان چیزی برای عرضه ندارند، نظریهای را میگیرند و چنان از آن دفاع میکنند که گویی خودشان آن را ساخته و پرداختهاند. برای مثال، نظریههای بسیاری درباره توسعه آموختهاند و تصور میکنند فقط همین نظریهها وجود دارد و نمیتوان خارج از آنها سخن گفت. در واقع، کتابها بر آنان مسلط شدهاند و خودشان به ضبطصوت تبدیل شدهاند.
بهندرت با استادانی روبهرو شدهایم که به مسائل ایران بپردازند یا بدانند چگونه باید از نظریههای غربی استفاده کنند. از نظر من، بسیاری از نظریههای غربی با جامعه ما سازگار نیستند و آنهایی هم که سازگارند، تا حد زیادی ناشناخته ماندهاند.
سنت آلمانی به ما نزدیکتر است، زیرا به ذهن انسانها و دنیای ذهنی آنان توجه دارد. ما ایرانیان ذهنگرا هستیم و مثل خود آلمانیها متافیزیکی. البته آلمانیها در صنعت و زندگی دنیوی نیز بسیار پیشرفت کردهاند، اما ما نه. میتوان از آن نظریهها برای مطالعه جامعه ایران استفاده کرد، اما من چنین استفادهای ندیدهام.
متأسفانه تقریباً کسی را که نظریهپرداز باشد نداریم، یا تعداد چنین افرادی بسیار کم است. البته این انتظار زیادی هم هست، زیرا هنوز به آن مرحله از بلوغ فکری نرسیدهایم که بتوانیم از تلفیق نظریههای دیگر یا تجربههای خودمان، نظریهای برای خود بسازیم. کسانی هم که اظهارنظر میکنند تا حدی محتاطاند و کار خود را منتشر نکردهاند. خود من نظریاتی دارم، اما حقیقتاً تا کاملاً مطمئن نباشم، نمیتوانم آنها را بیان کنم یا بخواهم بهصورت کاربردی در مورد ایران به کار ببرم.
اگر این اغتشاشها، رفتوآمد و تغییر رژیمها و فرازونشیبها نبود، وضعیت بسیار امیدوارکننده میشد. اما متأسفانه دانشگاهها از اواسط دهه هشتاد رو به زوال گذاشتند و سیر قهقرایی پیدا کردند، چون عدهای میخواستند با دانشگاهها برخورد ایدئولوژیک کنند، بیآنکه بدانند دانشگاه چیست.
میان دانشگاه و حوزه خلط مبحث کردند. مدتی هم دانشگاهیان به حوزهها میرفتند و درس میدادند، برخی متوجه شدند تأثیر دانشگاهیها شده، پس جلوی این کار را گرفتند و آن را تعطیل کردند. این اشتباه است که ندانیم دانشگاه چیست و چه نوع جایی است؛ همین ناآگاهی سبب میشود راهکار و مسیر درستی نیز برای آن در نظر نگیریم.
ارزیابی کلی شما از آینده رشته علوم سیاسی، دانشجویان، استادان و کتابهای این حوزه چیست؟
دانشگاه جدا از جامعه نیست. در زمان آقای خاتمی، برای مثال میگفتند مشکل جوانان را حل کنیم. من میگفتم این چه فکر نابخردانهای است؟ مگر جوان از جامعه جداست؟ درباره مشکلات زنان هم همینطور است. همه این مسائل در جامعه به یکدیگر میرسند. جامعه یک سیستم و ساختار دارد و اجزای آن به هم مرتبطاند؛ نمیتوان گوشهای را گرفت و بهتنهایی اصلاح کرد.
اگر کشور در همین وضع فعلی بماند، آینده بسیار مصیبتبار خواهد بود. اگر هم قرار است تغییرات مفیدی ایجاد شود، باید دانست که خاورمیانه منطقه بسیار خطرناکی است. دولتها اگر دلسوز و فهمیده باشند، باید بیسروصدا و بیادعا حرکت کنند تا بتوانند کاری انجام دهند. متأسفانه همه دولتهای خاورمیانه اهل هیاهو هستند. این هیاهو سبب میشود کسانی که در کمیناند و میخواهند خاورمیانه را به چنگ بگیرند، اگر متوجه شوند کشوری بیش از حد مجازش حرکت میکند، آن را سرکوب کنند.
آیا شرایط نابسامان کنونی، خود برخاسته از وضعیت نابسامان علوم سیاسی و محیط دانشگاهی کشور است؟ ممکن است مخاطب از خود بپرسد علوم سیاسی در این آشفتگی چه نقشی دارد. آیا این حوزه نقش خود را بهدرستی ایفا نکرده که از نظر سیاسی یا در روابط با کشورهای مختلف جهان تا این اندازه دچار بحران هستیم؟
خیر. شما که میدانید ساختار سیاسی کشور ما به نحوی است که افرادی که این امور را در دست دارند، صلاحیت انجام آن را ندارند. برای مثال، وزیر آموزشوپرورش تابوتی بر شانه کودکان میگذارد و تفنگ روی دوششان میگذارد. این کارهای نابخردانه روح جوان را از بین میبرد. آیا جای چنین وزیری در تیمارستان نیست؟ در چنین وضعی چه انتظاری میتوان داشت؟
اگر دانشگاههای ما به روال پیش از زوال خود ادامه میدادند، شاید میتوانستند در آینده نقش ایفا کنند، اما هنوز به آن مرحله نرسیدهاند. باید پژوهشهای میدانی بسیار زیادی انجام شود؛ موضوع شوخی نیست. جوانان ما هنوز ایلات و عشایر کشور خودمان را نمیشناسند. ما هم اگر شناختی داریم، از خواندن کتابهای خارجی است، نه شناخت میدانی. محیطهای مختلف و روحیات گوناگون مردم را نمیشناسند.
بعد کسی میآید و گاهی درباره مردم ایران اظهارنظر میکند که اصلاً این سخنان علمی نیست. متأسفانه هرچه سخن عامیانهتر باشد، بیشتر پسندیده میشود. اغلب کسانی که در فضای مجازی هیاهو میکنند، کوچکترین صلاحیتی ندارند و ما میدانیم در چه جاهایی مردود شدهاند. اما آرزو و جاهطلبی مطرح شدن دارند، میآیند و اظهارنظر میکنند و بسیار هم از خود راضیاند؛ درحالیکه انسان عالم معمولاً بسیار فروتنتر از این حرفهاست.
منبع: خبرآنلاین

