رویداد۲۴ | مازیار وکیلی- اخیراً رامبد جوان، احسان کرمی و مرضیه برومند، سه چهره شناختهشده تلویزیون، به یک مشکل مشترک در سازمان عریضوطویل صداوسیما اشاره کردهاند؛ سانسور و ممیزیهای عجیبوغریبی که گاهی از مرز منطق هم عبور میکنند. رامبد جوان از سختگیریهای نامتعارف ناظران صداوسیما در ساخت آگهیهای تبلیغاتی گفته و حتی نگاه برخی ممیزان را بیمارگونه توصیف کرده است. احسان کرمی گفته حتی شلوار جین هم در قاب تلویزیون ممیزی میشد.
مرضیه برومند هم در تازهترین روایت خود، از توقیف دوساله سریال «آرایشگاه زیبا» به دلیل شاهنامهخوانی یکی از شخصیتها و لهجه قزوینی شخصیتی دیگر پرده برداشته است. برومند در این مصاحبه دلایل توقیف «آرایشگاه زیبا» را یکی شاهنامهخوانیهای آقای خمارلو، پدر اسد، شخصیت اصلی سریال، و دیگری لهجه قزوینی اصلان غمخوار، دستفروش نزدیک مغازه آرایشگاه اسد خمارلو، عنوان کرده بود. «آرایشگاه زیبا» یکی از مهمترین سریالهای ایرانی در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی بود؛ سریالی که قرار بود نمایشگر وضعیت طبقه متوسط شهری در دوران ابتدای دولت سازندگی باشد.
فضای شاد و مفرح سریال در کنار داستان محافظهکارانه آن، شائبه هرگونه سانسور را از سریال دور میکند، اما ظاهراً مدیران صداوسیما نهفقط با این سریال مرضیه برومند، بلکه با سایر سریالهای این کارگردان هم مشکل داشتند؛ کارگردانی که سالها برای صداوسیما کار کرده و سریال ساخته و ظاهراً باید معتمد مدیران سازمان صداوسیما باشد. برومند در این مصاحبه به یک معضل عجیب در نمایش عروسکی «خونه مادربزرگه» هم اشاره کرده است. او می گوید: «گفتند هاپوکومار چرا هندی است؟ چون سگ است به مسلمانان هند برمیخورد.
یکبار جشنواره عروسکی هندیها آمده بودند بیست نفر بردمشان تلویزیون که بگویند بر میخورد بهشان یا نه. بعد هم که پخش شد.» مرضیه برومند در این مصاحبه عنوان میکند که مدیران وقت سازمان حتی به سریال کودکانه «قصههای تابهتا» هم گیر داده بودند: «گفتند اسم زیزیگولو بیادبی است. یک خانم فرانسوی گفته زیزی در فرانسه معنای خوبی نمیدهد. گفتم من فرانسه خواندهام، اما هیچوقت کنجکاوی نکردهام ببینم چیزهای بیادبی به فرانسه چه میشود. مگه من بیمارم اسم بیتربیتی بگذارم روی شخصیتی که انقدر برایش زحمت کشیدهام. آنهم پخش شد.
خلاصه ما از این مشکلات با تلویزیون زیاد داشتیم» اما اینها تنها چند نمونه از تاریخ طولانی سانسور در تلویزیون ایران هستند؛ تاریخی که نشان میدهد از سریالهای کودکانه و طنز گرفته تا آثار تاریخی و مذهبی، کمتر اثری از تیغ ممیزی مدیران صداوسیما در امان مانده است. آغاز شکل گیری دیوار آهنین یکی از نهادهایی که بعد از پیروزی انقلاب اسلامی دچار یک دگردیسی اساسی شد، رادیو و تلویزیون ملی ایران بود که بعدها نام سازمان صداوسیما را به خود گرفت. طبیعی بود که بعد از وقوع یک انقلاب اسلامی، مهمترین دستگاه تبلیغاتی و تولید محتوای ساختار جدید دچار تحول اساسی و دگردیسی شود.
بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و حضور قطبزاده در رأس سازمان صداوسیما و کنار رفتن او، این سازمان ساختار مشخصی نداشت تا اینکه بنیانگذار انقلاب اسلامی، محمد هاشمی را بهعنوان رئیس این سازمان انتخاب کرد. اولین و مهمترین اقدام محمد هاشمی، ایجاد یک ساختار و چارچوب مشخص برای تولید و پخش برنامه در سازمان صداوسیما بود. محمد هاشمی درباره چگونگی شکل گرفتن یک ساختار ممیزی در صداو سیما میگوید: «هر برنامهای که قرار بود ساخته شود، ابتدا باید سناریو یا طرح آن در این شورا بررسی و تصویب میشد. بعد از آن، اجازه سفارش تولید داده میشد.
ما در این فرآیند حدود ۱۵ تا ۱۶ معیار یا «چه؟» داشتیم که تعیین میکرد برنامه برای «چه گروه سنی است، چه محتوایی دارد، چقدر هزینه دارد، چه میزان تأثیرگذاری دارد» و بسیاری معیارهای دیگر. وقتی فردی با یک طرح یا سناریو وارد میشد، اعضای شورا بر اساس این معیارها از او سؤال میکردند. اگر پاسخهای قانعکننده میداد، برنامه مجوز ساخت میگرفت. بعد از تولید، مدیر پخش ما موظف بود که برنامه را بازبینی کند. اگر اشکالی داشت، اصلاح میکرد. البته این کار بهصورت فردی انجام نمیشد؛ یک شورای چندنفره در کنار مدیر پخش بود که در تصمیمگیریها مشارکت میکردند.
این سیستم باعث شد که هم در تولید و هم در پخش، مشکلات و حساسیتهای مردمی را به حداقل برسانیم.» صحبتهای محمد هاشمی نشان میدهند در آن دوران (و شاید دوران حاضر)، صداوسیما چه دروازه آهنینی را برای تولید یک برنامه تلویزیونی ایجاد کرده بود؛ دروازه آهنینی که بعدها قربانیان زیادی گرفت و باعث شد هنرمندان زیادی عطای کار با سازمان صداوسیما را به لقایش ببخشند و هیچگاه حاضر نباشند برای ادامه فعالیت خود به سازمان صداوسیما برگردند. هزاردستان؛
اولین سریالی که در سازمان صداوسیما قلعوقمع شد «هزاردستان» پروژه بسیار عظیمی بود که علی حاتمی مقدمات ساخت آن را در سالهای پیش از پیروزی انقلاب اسلامی آماده کرده بود؛ پروژهای که نام اولیه آن «جاده ابریشم» بود و قرار بود به تحولات تاریخی ایران تا دوران رضاشاه و محمدرضاشاه پهلوی بپردازد. با پیروزی انقلاب اسلامی اما روند کار تغییر کرد و علی حاتمی با سازمان صداوسیما و مدیریت آن برای تولید و پخش سریال به مشکل خورد.
محمد هاشمی درباره مشکلات پیش روی پروژه «جاده ابریشم» که بعدها با عنوان «هزاردستان» پخش شد، میگوید: در آن نسخه اولیه هزاردستان، رضا شاه به عنوان سازنده جاده ابریشم معرفی شده بود. این سناریو مربوط به قبل از انقلاب بود و بعد از پیروزی انقلاب دیگر قابل ساخت نبود. بر اساس گفته های شخص محمد هاشمی، او به علی حاتمی میگوید که بهتر است سناریو را تغییر دهد تا شرایط تولید مهیا شود؛ ایدهای که با مقاومت اولیه علی حاتمی مواجه میشود: «آقای حاتمی مدتی کنار رفت، اما بعد از یکی دو سال برگشت و گفت که می خواهد کار را بسازد.
من به او گفتم که در این شکل فعلی امکان ساختش وجود ندارد. پیشنهاد دادم که سناریو را به شورای طرح و برنامه ببریم، اصلاح کنیم و بعد به او بدهیم تا بسازد. او در ابتدا این موضوع را نپذیرفت و گفت من هر طور که شده این را می سازم اما موقعیت ساخت وجود نداشت، ایشان رفتند و دو سال بعد بازگشتند و پذیرفتند که با اعمال اصلاحات کار را بسازند.» در نهایت، سی قسمت از طرح اولیه «جاده ابریشم» کنار گذاشته شد و سریال به یک سریال پانزده قسمتی تبدیل شد. محمد هاشمی درباره تغییرات این سریال گفته است: «شورای طرح و برنامه که آقای [فخرالدین] انوار رئیس آن بود، سناریو را بررسی کرد.
بخش هایی که مستقیم به رضا شاه و محمدرضا شاه مربوط می شد و در راستای تطهیر و تبلیغ آنها بود، حذف شد. در نهایت، از ۳۶ قسمت سناریو، حدود ۳۰ قسمت کنار گذاشته شد. آنچه باقی ماند، همان داستان «شش انگشتی» بود که در نهایت ساخته شد و از تلویزیون پخش شد.» محمد هاشمی دلیل این سانسور گسترده را هم اینطور عنوان میکند: «محتوای سریال در راستای روایت هایی بود که با نگاه رسمی جمهوری اسلامی همخوانی نداشت. آقای حاتمی این سریال را ابتدا برای زمان شاه نوشته بود، اما در دوره بعد از انقلاب دیگر نمی شد با همان ساختار ساخته شود.
با اصلاحات انجام شده، سریال ساخته و پخش شد.» به این ترتیب علی حاتمی را باید اولین قربانی تحولات صداوسیما در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی دانست. ابوذر غفاری؛ مبارزی علیه فساد حکومت که سانسور شد!
بیشتر بخوانید: توقیف ۲۰ ساله به پایان رسید؛ «صد سال به این سالها» چه در چنته دارد؟ سلام سانسورچی!/ تاریخ دردناک ممیزی در ایران لیست بلند بالای فیلمهای توقیفی در سینمای ایران/ از آدم برفی تا مطرب
شاید بسیاری از مردم ایران گمان کنند سریالهای تاریخی و مذهبی از تیغ تیز سانسور در امان هستند، اما حقیقت امر این است که بههیچوجه اینگونه نیست و حتی سریالهایی مانند «امام علی (ع)» و «مختارنامه» هم از تیغ تیز سانسور در امان نماندهاند. داوود میرباقری یکی از چهرههای معتمد سازمان صداوسیما بوده است. او که خود محصول انقلاب اسلامی در حوزه فرهنگ است، بهترین سریالهای تاریخی و مذهبی سازمان را ساخته است. در واقع، هرگاه سازمان صداوسیما به دنبال ساخت یک سریال تاریخی و مذهبی بود، به سراغ داوود میرباقری میرفت.
اما حتی داوود میرباقری هم مصون از سانسور نبود و سریال دورانساز او، یعنی «امام علی (ع)»، هم دچار جرحوتعدیل فراوانی شده است. ظاهراً مهمترین بخشهای حذفشده سریال «امام علی (ع)» مربوط به شخصیت ابوذر غفاری بوده است؛ یکی از مهمترین چهرههای شیعه که بعد از درگذشت پیامبر اسلام، با اکراه بیعت ابوبکر را پذیرفت و بیپروا و بدون ملاحظه به نقد حکومتداری خلفای پیش از امام علی (ع)، خصوصاً عثمان بن عفان، میپرداخت. محور انتقادات ابوذر نسبت به عثمان، خویشاوندسالاری او در عزل و نصبهای سیاسی و اسراف بیتالمال توسط اطرافیان خلیفه بود.
میرباقری در طراحی شخصیت ابوذر هم به همین شدت عمل کرد و او را به عدالتخواهی پرشور تبدیل کرد که حتی حاضر است خانواده و جان خود را هم فدای عدالتخواهی در طریقت امام علی (ع) کند. طراحی این شخصیت اما ظاهراً به مذاق برخی چهرههای سیاسی خوش نیامد و باعث شد بخشهای زیادی از سریال که مربوط به این شخصیت است، در زمان پخش حذف شود. تهیهکننده سریال «امام علی (ع)» درباره این حذفیات میگوید: «ابوذر در زمان حیات خود طاقت این را نداشت کسی کوچکترین تخطی از طریق عدالت کند. گفتند برخی حرفهای ابوذر به برخی دوستان برمیخورد؛ درنتیجه حذف کردند.
قائم مقام وقت سازمان خیلی مقاومت زیادی کردند که این میزان از نقش ابوذر ماند.» این تهیهکننده، این صحنهها را حدود ۱۸۰ تا ۲۰۰ دقیقه از سریال میداند و میگوید سازمان آنها را حذف کرده، چون دیالوگهای تندی داشتند. مختارنامه هم از ممیزی و سانسور در امان نماند «مختارنامه» هم دیگر سریال جنجالی بود که توسط داوود میرباقری ساخته و از سازمان صداوسیما پخش شد، اما پخش آن بدون مشکل نبود. میرباقری در «مختارنامه» به سراغ یکی از مناقشهبرانگیزترین دوران صدر اسلام رفت؛
دوران پس از عاشورا و قیام بزرگ امام حسین (ع) که ضربه بزرگی به لحاظ سیاسی به تشیع و پیروان امام علی (ع) وارد شد.
بیشتر بخوانید: تاریخ 40 ساله فیلمهای توقیفی سینمای ایران/ مورد عجیب اعتراض به اکران فراری در رشت دست خالی صدا و سیما در ماه محرم/ چرا تلویزیون نمیتواند مختارنامه دیگری بسازد؟
مختار ثقفی در فضای بعد از عاشورا ظهور کرد تا دادخواه خون حسین و یاران شهیدش باشد؛ شخصیتی مناقشهبرانگیز که اهل سنت او را جنایتکاری خونریز معرفی میکنند، اما شیعیان او را شخصیت محبوبی میدانند که به دنبال دادخواهی خون پسر پیامبر بود. مهمترین جنجال زمان پخش «مختارنامه» به نمایش چهره حضرت عباس (ع) برمیگردد که جنجالهای زیادی ایجاد کرد و باعث شد حتی برخی مراجع تقلید هم درباره سریال اظهارنظر کنند.
تندترین این اظهارنظرها مربوط به آیتالله وحید خراسانی، از مراجع تقلید شیعیان بود که در سخنانی گفت: «شنیده ام می خواهند قمر بنی هاشم(ع) را به نقش هنرپیشه ها درآورند؛» او تأکید کرد: «کسی که حجت خدا مقابل قبر او می ایستد و می گوید "سلام خدا، سلام تمام انبیاء(ع)، سلام تمام اوصیاء(ع) و سلام تمام شهداء بر تو یابن امیرالمؤمنین؛ کسی که هر صبح و شب، خدا و ۱۲۴ هزار پیغمبر به او سلام می کنند، این را می خواهند به نقش هنرپیشه ها درآورند. اگر چنین غلطی بکنند بدانند که تاسوعای امسال، غیر از تاسوعاهای هر سال است.
در اثر این صحبت غلط، باید جوان های غیرتمند فانی در قمر بنی هاشم(ع)، روز تاسوعای امسال، محشری برپا کنند در عزای قمر بنی هاشم(ع) تا بگویند ای دستبریده کربلا..! ای فرق سر پاشیده از عمود در راه خدا..! تو، تو بالاتر از اینی» همین یک اظهارنظر کافی بود تا مدیران سازمان صداوسیما عطای پخش قسمتهای مربوط به حضرت عباس (ع) را به لقایش ببخشند. حذفیاتی که بعدها باعث حسرت داوود میرباقری هم شد تا او بگوید: «اخیرا در اظهارنظری از ایشان شنیدم که گفتهاند همان وقت که این صحنهها را سر صحنه دیدم، به مدیر وقت سیمافیلم گفتم این صحنه غیرقابل پخش است.
در همان زمان سر صحنه بسیاری که این تصاویر را دیدند متاثر شدند و حتی آقای فخیمزاده در آن جلسه به من گفتند تا حدی توانستی به باورهای ذهنی مردم نزدیک شوی. گفتم ای کاش آقای ضرغامی همان جا به من میگفتند که این صحنه به این دلایل غیرقابل پخش است.» هرچه بود، «مختارنامه» داوود میرباقری هم از سد ممیزی در امان نماند و دچار سانسور شد تا ثابت شود پرداختن به موضوعات مذهبی هم باعث نمیشود در صداوسیما دچار سانسور نشویم. سرزمین مادری؛ جنجال قومیتی که باعث سانسور شد
منبع: رویداد 24
