ایرانیان پس از آشنایی با اسلام، تنها به پذیرش این دین بسنده نکردند، بلکه در طول قرنهای نخست هجری به یکی از مهمترین جریانهای علمی و فرهنگی جهان اسلام تبدیل شدند؛ نقشی که تألیف کتابهای اصلی حدیثی شیعه و اهلسنت، تنها بخشی از آن را نشان میدهد.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، تحولات صدر اسلام صرفاً ریشه در عوامل اعتقادی نداشت، بلکه مناسبات قبیلهای، رقابتهای سیاسی، انگیزههای قدرتطلبانه و تأثیرپذیری از فرهنگها و تمدنهای همسایه نیز در شکلگیری جریانهای فکری، سیاسی و مذهبی آن دوران نقش داشتند. در همین دوره، فتوحات اسلامی زمینه آشنایی مسلمانان با تمدنهای بزرگ ایران و روم را فراهم کرد و در مقابل، ایرانیان نیز پس از آشنایی با اسلام، سهم مهمی در گسترش معارف و علوم اسلامی بر عهده گرفتند.
بنابر روایت حوزه، حجتالاسلام والمسلمین محمدرضا جباری، استاد تاریخ اسلام، در گفتوگویی به بررسی مدعیان دروغین نبوت در اواخر عمر پیامبر اکرم(ص)، تأثیر فتوحات اسلامی بر ساختارهای جامعه مسلمانان، تعامل تاریخی اسلام و ایران و نقش ایرانیان در ترویج معارف اسلامی پرداخته است.
انگیزههای سیاسی و اقتصادی؛ پشت پرده ظهور مدعیان دروغین نبوت
حجتالاسلام جباری با اشاره به ظهور مدعیان دروغین نبوت در اواخر عمر پیامبر اکرم(ص) اظهار کرد: در سالهای پایانی حیات رسول خدا(ص)، چهار نفر شامل سه مرد و یک زن بهصورت دروغین ادعای نبوت کردند. برخی از این جریانها حتی تا چند ماه پس از رحلت پیامبر(ص) نیز ادامه یافتند.
به گفته وی، یکی از مشهورترین این افراد، مسیلمه بن حبیب، معروف به مسیلمه کذاب، از اهالی یمامه بود. در سال نهم هجری، هیئتهای نمایندگی قبایل مختلف از نقاط گوناگون جزیرهالعرب به مدینه میآمدند و مسیلمه نیز همراه با هیئت قبیله خود به مدینه رفت و بهظاهر اظهار اسلام کرد.
او در دیدار با پیامبر اکرم(ص) حتی درخواست کرد که پس از آن حضرت، بهعنوان پیامبر و جانشین ایشان معرفی شود. پیامبر(ص) در پاسخ به این درخواست، درحالیکه شاخهای از خرما در دست داشتند، فرمودند حتی این مقدار را نیز به او نخواهند داد و او را امین نمیدانند؛ چه رسد به مسئله نبوت که امری الهی است.
جباری افزود: ادعای نبوت مسیلمه از اواخر عمر پیامبر(ص) آغاز شد و پس از رحلت آن حضرت نیز ادامه پیدا کرد. سرانجام مسلمانان برای مقابله با این فتنه وارد میدان شدند و با کشته شدن مسیلمه، این جریان پایان یافت.
در جریان کشته شدن مسیلمه، ابودجانه، از اصحاب شجاع پیامبر(ص) که در جنگ احد نیز دلاوریهای فراوانی از خود نشان داده بود، نقش داشت. او ضرباتی به مسیلمه وارد کرد، اما خود نیز به دست او به شهادت رسید. ضربه نهایی را وحشی، قاتل حمزه سیدالشهدا(ع)، وارد کرد.
وحشی درباره این ماجرا گفته است که در جنگ احد بهترین مردم، یعنی حمزه، را کشته و در این واقعه نیز بدترین مردم، یعنی مسیلمه، را به قتل رسانده است. به این ترتیب، چند ماه پس از رحلت رسول خدا(ص)، فتنه مسیلمه در یمامه فرو نشست.
سجاح، طلیحه و اسود عنسی؛ سه مدعی دیگر نبوت
استاد تاریخ اسلام با اشاره به دیگر مدعیان دروغین نبوت گفت: فرد دیگری که در این جریانها نقش داشت، زنی به نام سجاح از قبیله بنیتمیم بود. او نیز ادعای نبوت کرد و توانست پیروان زیادی گرد خود جمع کند.
سجاح پس از آگاهی از ادعای نبوت مسیلمه، بهسوی او رفت و در دیداری که میان آن دو صورت گرفت، با مسیلمه ازدواج کرد. در برخی نقلها آمده است که مهریه این ازدواج، بخشیده شدن نماز صبح و نماز عشا از امت بوده است.
پس از کشته شدن مسیلمه، سجاح به بصره گریخت. درباره سرنوشت او گزارشهای متفاوتی وجود دارد؛ برخی گفتهاند در بصره از دنیا رفت و درباره مسلمان شدن یا نشدن او نیز دیدگاههای مختلفی نقل شده است.
طلیحه بن خویلد اسدی از قبیله بنیاسد، سومین فردی بود که ادعای نبوت کرد و پس از رحلت پیامبر(ص) نیز بر ادعای خود باقی ماند. با فروکش کردن فتنه او، طلیحه گریخت و بعدها مسلمان شد. حتی در زمان خلیفه دوم نیز در فتوحات شرکت کرد.
چهارمین مدعی دروغین نبوت، اسود عنسی از اهالی یمن بود که در اواخر عمر پیامبر اکرم(ص) ادعای نبوت کرد. پیامبر(ص) برای مقابله با او فردی را مأمور کردند. در این ماجرا، شهر بن باذان، از حاکمان یمن در دوره دولت ساسانی که در سال هفتم هجری مسلمان شده بود، نقش داشت.
اسود، فرزند شهر بن باذان را به قتل رساند و همسر او را نیز بهزور تصاحب کرد. این زن به همراه برخی افراد دیگر، زمینه کشته شدن اسود را فراهم کرد. بنابراین، فتنه او نیز با مشارکت افرادی از داخل همان منطقه پایان یافت.
جباری با جمعبندی این بخش تأکید کرد که این چهار نفر در اواخر عمر پیامبر اکرم(ص) و اوایل دوره ابوبکر بهدروغ ادعای نبوت کردند، اما هرکدام سرنوشت متفاوتی پیدا کردند.
فتوحات اسلامی چگونه ساختار جامعه مسلمانان را تغییر داد؟
این استاد تاریخ اسلام در ادامه به تأثیر فتوحات اسلامی بر ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی جامعه مسلمانان پرداخت و گفت: هنگامی که مسلمانان سرزمینها و شهرهای مختلف را فتح کردند، با فرهنگ، آدابورسوم و شیوههای حکمرانی جوامع دیگر آشنا شدند. این آشنایی بهتدریج بر ساختارهای جامعه اسلامی نیز تأثیر گذاشت.
برای درک بهتر این موضوع باید به شرایط جزیرهالعرب در زمان ظهور اسلام توجه کرد. پیامبر اکرم(ص) در جامعهای نسبتاً ساده و در محیط مکه و مدینه ظهور کردند؛ جامعهای که جاهلیت در ابعاد مختلف آن رواج داشت. به تعبیر امیرالمؤمنین(ع)، جاهلیت در مکه و یثرب به اوج خود رسیده بود و این وضعیت حتی ابعاد و ظواهر تمدنی را نیز دربرمیگرفت.
در همسایگی جزیرهالعرب، دو دولت بزرگ ایران و روم قرار داشتند. هرچند در این جوامع نیز جلوههایی از جاهلیت وجود داشت، اما از نظر ظواهر تمدنی و ساختارهای حکومتی، وضعیت پیشرفتهتری نسبت به جامعه جزیرهالعرب داشتند. این مسئله هم درباره ایران آن روزگار و هم درباره روم، بهویژه روم شرقی که مناطق شام را دربرمیگرفت، صدق میکرد.
فتوحات مسلمانان در مناطق شام و سرزمینهای ایران، از عراق تا بخشهای مختلف ایران، در دوره خلفا آغاز شد. این روند در زمان خلیفه دوم گسترش بیشتری یافت و در دوره عثمان نیز بهویژه در مناطق مختلف ایران ادامه پیدا کرد.
یکی از نتایج این فتوحات، آشنایی مسلمانان با مظاهر تمدنی و شیوههای اداره جوامع دیگر بود. برای نمونه، نظام دیوانی که در زمان عمر تا اندازهای تأسیس و رایج شد، از جمله ساختارهایی بود که تحت تأثیر آشنایی با شیوه حکومتداری در ایران و دیگر سرزمینها شکل گرفت.
این تأثیرگذاری در دوره بنیامیه نیز ادامه یافت. امویان با توجه به استقرار حکومت خود و آشنایی بیشتر با مظاهر تمدنی شام، برخی از این الگوها را در ساختار حکومتی خود به کار گرفتند.
به گفته جباری، در مجموع، تمدن ایران و روم در آستانه ظهور اسلام از نظر ظواهر تمدنی نسبت به جزیرهالعرب پیشرفتهتر بود و همین مسئله در آشنایی مسلمانان با شیوههای جدید حکمرانی و ساختارهای اجتماعی و اقتصادی تأثیر گذاشت.
«جهان در آستانه بعثت»؛ روایتی از وضعیت تمدنی ایران، روم و دیگر سرزمینها
حجتالاسلام جباری در ادامه برای شناخت بهتر شرایط تمدنی جهان در آستانه بعثت، به معرفی کتاب دو جلدی «جهان در آستانه بعثت» پرداخت که حاصل چند سال فعالیت پژوهشی مشترک و از سوی نشر هاجر منتشر شده است.
جلد نخست این مجموعه با عنوان «جزیرهالعرب»، حاصل همکاری وی با علی حسینزاده، از محققان معاصر، است. جلد دوم نیز با عنوان «غیر جزیرهالعرب» با همکاری سید حامد نیازی تدوین شده است.
در جلد نخست، وضعیت جزیرهالعرب و شواهد جاهلیت در این منطقه بررسی شده و جلد دوم به سرزمینهای خارج از جزیرهالعرب اختصاص دارد. در این جلد، شرایط ایران، روم، هند، چین، شمال آفریقا و ژاپن مورد توجه قرار گرفته است.
این دو اثر با بررسی گزارشهای تاریخی موجود، تصویری از وضعیت فرهنگی، اجتماعی و تمدنی مناطق مختلف جهان در آستانه بعثت ارائه میکنند. مطالعه آنها میتواند به درک بهتر شرایط جوامعی کمک کند که مسلمانان در جریان فتوحات با آنها مواجه شدند و از مظاهر تمدنی و شیوههای حکمرانیشان تأثیر پذیرفتند.
خدمات متقابل اسلام و ایران؛ ایرانیان از پذیرش اسلام تا ترویج معارف آن
جباری با اشاره به اهمیت کتاب «خدمات متقابل اسلام و ایران» اثر شهید مرتضی مطهری، اظهار کرد: همانطور که از عنوان این کتاب مشخص است، سخن از خدمات متقابل اسلام و ایران است؛ به این معنا که تنها یک طرف از دیگری تأثیر نپذیرفته، بلکه هر دو در این تعامل تاریخی نقش داشتهاند.
به گفته وی، ایرانیان از نظر ظواهر تمدنی در مقایسه با جامعه جزیرهالعرب وضعیت پیشرفتهتری داشتند، اما در عین حال، برخی آموزهها و رسوم رایج در آیین مجوس، بهویژه در دوره ساسانی، با سختگیریها و خرافات همراه بود.
یکی از دلایل مهمی که ایرانیان پس از آشنایی با اسلام، خود به مبلغان و مروجان این دین تبدیل شدند، مواجهه با حقیقت و آموزههای اسلام بود. با این حال، برای بررسی دقیقتر این تحول باید به انگیزههای جریانهای مختلف و عوامل اثرگذار بر پذیرش یا مخالفت مردم نیز توجه کرد.
نبوت در نگاه مدعیان دروغین؛ ابزاری برای رسیدن به قدرت و ثروت
این استاد تاریخ اسلام با اشاره به انگیزه مدعیان دروغین نبوت گفت: هنگامی که برخی افراد مشاهده کردند پیامبر اکرم(ص)، که از قریش بودند، دعوت خود را آغاز کردند و در نهایت توانستند حاکمیت اسلامی را در سراسر جزیرهالعرب گسترش دهند، به طمع افتادند که با ادعای دروغین نبوت به قدرت و امکانات مشابه دست پیدا کنند.
از نگاه این افراد، نبوت نه یک جایگاه الهی و معنوی، بلکه ابزاری برای دستیابی به حاکمیت، ثروت و موقعیت اجتماعی بود. جباری این نگاه را در برخی چهرههای بنیامیه، از جمله ابوسفیان و معاویه، نیز قابل مشاهده دانست.
وی با اشاره به مواضع ابوسفیان در رقابت با بنیهاشم افزود: ابوسفیان به این مسئله تصریح میکرد که آنان با بنیهاشم در رقابت بودند و فردی از میان بنیهاشم برخاست، ادعای نبوت کرد و کارش پیش رفت. چنین نگاهی نشان میدهد که او پیامبر(ص) را با نگاه آسمانی و اعتقادی نمینگریست و نبوت را در چارچوب رقابتهای قبیلهای و سیاسی تحلیل میکرد.
به همین دلیل، انگیزههای سیاسی و اقتصادی و تلاش برای دستیابی به قدرت، از مهمترین عوامل شکلگیری جریان مدعیان دروغین نبوت به شمار میرفت.
سحر، کهانت و فریب مردم؛ ابزار مدعیان دروغین نبوت
جباری در تشریح عوامل گرایش برخی مردم به مدعیان دروغین نبوت اظهار کرد: در کنار انگیزههای سیاسی و اقتصادی خود مدعیان، باید به عواملی توجه کرد که موجب جذب پیروان بهسوی آنان میشد. یکی از این عوامل، تأثیر سحر و کهانت و ظاهربینی برخی مردم بود.
این افراد با استفاده از ابزارهایی مانند سحر و کهانت تلاش میکردند خود را دارای قدرتهایی مشابه پیامبر اکرم(ص) نشان دهند و از این طریق افراد سادهلوح را جذب کنند.
برای نمونه، درباره مسیلمه کذاب نقل شده است که گاهی از ابزارهای سحر استفاده میکرد. در روایتی آمده است که به پیامبر اکرم(ص) خبر دادند آب چاهی شور و غیرقابل استفاده است. پیامبر(ص) با دعای خود موجب شدند آب چاه گوارا و خنک شود.
در مقابل، مسیلمه نیز هنگامی که به چاهی رسید، در آن آب دهان انداخت، اما نتیجه برخلاف انتظار او بود و آب چاه گرم، شور و تلخ شد.
نمونه دیگر، تلاش مسیلمه برای معارضه با قرآن بود. او عباراتی را بهعنوان آیات وحی مطرح میکرد و میکوشید با تقلید از آیات قرآن، خود را در جایگاه پیامبر نشان دهد. برای مثال، در برابر سوره فیل، عباراتی مضحک و بیمعنا مطرح میکرد.
به گفته این استاد تاریخ اسلام، چنین اقداماتی با هدف فریب مردم و ایجاد این تصور انجام میشد که مدعیان دروغین نیز مانند پیامبر اکرم(ص) از قدرت اعجاز برخوردارند.
در مجموع، انگیزههای سیاسی و اقتصادی مدعیان از یک سو و فریبخوردن برخی مردم در برابر سحر، کهانت و رفتارهای ظاهرفریبانه از سوی دیگر، در شکلگیری و گسترش این جریانها نقش داشت. با این حال، این فتنهها مدت زیادی دوام نیاورد و چند ماه پس از رحلت پیامبر(ص)، با مقابله مسلمانان فرو نشست.
فتنه مرتدان و مدعیان نبوت؛ ارتباط آن با بیعت امیرالمؤمنین(ع)
جباری در بخش دیگری از این گفتوگو به ارتباط جریان مدعیان دروغین نبوت با فتنه مرتدان و مسئله بیعت امیرالمؤمنین(ع) پرداخت و گفت: در کنار جریان متنبیان، یعنی مدعیان دروغین نبوت، گروهی از کسانی که در اواخر عمر پیامبر(ص) بهظاهر مسلمان شده بودند، پس از رحلت آن حضرت اظهار ارتداد کردند. این مسئله نیز از تحولات مهم آن دوره بود.
وی با اشاره به دو بیعت امیرالمؤمنین(ع) اظهار کرد: برای آن حضرت دو بیعت ذکر شده است؛ نخست، بیعت اجباری که حدود پنجاه روز پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) و در پی هجوم به خانه امیرالمؤمنین(ع) و حضرت فاطمه(س) صورت گرفت. در این ماجرا، علی(ع) را بهزور به مسجد بردند و در شرایطی که دست حضرت بسته بود، از ایشان بیعت گرفتند.
اما مدتی بعد، بیعت دیگری نیز از آن حضرت گرفته شد که از آن با عنوان بیعت اکراهی یاد میشود.
جباری درباره تفاوت اجبار و اکراه توضیح داد: در اجبار، فرد را بهزور به انجام کاری وادار میکنند و آن کار بدون اراده او انجام میشود؛ اما در اکراه، فرد با اراده خود کاری را انجام میدهد، هرچند قلباً به آن تمایل ندارد.
به گفته وی، یکی از عواملی که سبب شد امیرالمؤمنین(ع) مدتی پس از شهادت حضرت فاطمه(س) نزد ابوبکر بروند و بیعت کنند، شرایط دشوار آن مقطع بود. در آن زمان، مردم برای حضور در جبههها و مقابله با مرتدان استقبال لازم را نشان نمیدادند.
ازاینرو، حضرت برای آنکه حکومت ابوبکر نوعی رسمیت پیدا کند و مردم او را بهعنوان خلیفه رسمی پیامبر بشناسند و در جبهههای مقابله با مرتدان حضور یابند، این اقدام را انجام دادند تا فتنه مرتدان و مدعیان دروغین نبوت فرو بنشیند.
ایرانیان و تألیف مهمترین منابع حدیثی شیعه و اهلسنت
یکی از مهمترین شواهد نقش ایرانیان در گسترش اسلام، مشارکت گسترده آنان در تدوین منابع اصلی حدیثی شیعه و اهلسنت است.
جباری با اشاره به این موضوع گفت: ایرانیان هرچند در سدههای نخست هجری و بهتدریج در مناطق مختلف با اسلام آشنا شدند، اما پس از پذیرش این دین، در جایگاه مروجان و گسترشدهندگان معارف اسلامی قرار گرفتند.
وی در این زمینه به چهار کتاب اصلی حدیثی شیعه اشاره کرد که مؤلفان آنها ایرانی بودهاند:
الکافی: اثر مرحوم محمد بن یعقوب کلینی، از اهالی ری من لا یحضره الفقیه: اثر مرحوم شیخ صدوق، از اهالی قم الاستبصار: اثر مرحوم شیخ طوسی تهذیب الأحکام: اثر مرحوم شیخ طوسی
این استاد تاریخ اسلام همچنین با اشاره به نقش ایرانیان در تدوین منابع حدیثی اهلسنت، شش کتاب اصلی این جریان را نیز برشمرد:
صحیح بخاری: اثر محمد بن اسماعیل بخاری، از بخارا صحیح مسلم: اثر مسلم بن حجاج نیشابوری، از نیشابور سنن ابن ماجه: اثر ابن ماجه قزوینی، از قزوین سنن نسائی: اثر احمد بن شعیب نسائی، از نسا در خراسان جامع ترمذی: اثر محمد بن عیسی ترمذی، از ترمذ در خراسان سنن ابیداود: اثر ابوداود سجستانی، از سجستان یا سیستان امروزی
این آثار نشاندهنده سهم مهم دانشمندان ایرانی در شکلگیری و گسترش میراث حدیثی جهان اسلام است؛ دانشمندانی که پس از آشنایی با اسلام، بخش مهمی از عمر خود را صرف گردآوری، تدوین و انتقال معارف دینی کردند.
از تمدن ایران تا گسترش معارف اسلامی؛ جلوهای از خدمات متقابل دو تمدن
در مجموع، بررسی تحولات صدر اسلام نشان میدهد که تعامل میان اسلام و ایران، رابطهای یکطرفه نبوده است. مسلمانان در جریان فتوحات با مظاهر تمدنی، ساختارهای اداری و شیوههای حکمرانی ایران و روم آشنا شدند و از برخی دستاوردهای این جوامع بهره گرفتند.
در مقابل، ایرانیان نیز پس از آشنایی با آموزههای اسلام، به یکی از مهمترین گروههای فعال در عرصه علوم و معارف اسلامی تبدیل شدند و در تدوین منابع حدیثی، گسترش دانش دینی و انتقال میراث اسلامی به نسلهای بعد نقش برجستهای ایفا کردند.
از این منظر، کتاب «خدمات متقابل اسلام و ایران» شهید مطهری به یکی از مهمترین ابعاد این تعامل تاریخی میپردازد؛ تعاملی که در آن، ایران از نظر تمدنی بر ساختارهای جامعه اسلامی اثر گذاشت و ایرانیان نیز در حفظ و گسترش معارف اسلام سهمی ماندگار بر عهده گرفتند.
منبع: خبرآنلاین
