از کنفرانس تهران در میانه جنگ جهانی دوم تا نشست احتمالی قدرتهای بزرگ در شنژن؛ رؤیای روزولت برای سپردن نظم جهان به چند قدرت اصلی، بار دیگر این پرسش را پیش میکشد که آیا سرنوشت کشورها قرار است پشت درهای بسته و بدون حضور خودشان رقم بخورد؟
خبرآنلاین- ۸۳ سال پیش، تهران میزبان سه رهبر اصلی متفقین بود؛ روزولت، چرچیل و استالین در میانه جنگ جهانی دوم گرد هم آمدند تا درباره سرنوشت جنگ و ترتیبات جهان پس از آن تصمیم بگیرند. پنجشنبه، ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶، دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ در شنژن چین دیدار میکنند؛ این بار نه برای شکست یک دشمن مشترک، بلکه در جهانی که نظم پیشین آن فرسوده شده و رقابت بر سر قدرت، امنیت، انرژی و فناوری شکل تازهای به خود گرفته است.
آیا این نشست میتواند به نقطه آغاز تقسیم دوباره کیک قدرت در جهان تبدیل شود؟ و چرا جنگ ایران، در کنار اوکراین، رقابت هستهای و تنش بر سر تایوان، به یکی از مهمترین متغیرهای این معادله بدل شده است؟ آیا روزهای تهران در حال تکرار است؟
آن زمان، فرانکلین روزولت، وینستون چرچیل و ژوزف استالین از ۲۸ نوامبر تا اول دسامبر ۱۹۴۳ در تهران دیدار کردند. موضوع فقط هماهنگی عملیات نظامی علیه آلمان نازی نبود؛ آنها درباره جبهه دوم در اروپا، آینده آلمان، مرزهای پس از جنگ و شکل همکاریهای بینالمللی در جهان آینده نیز گفتوگو کردند. توافق بر سر اجرای عملیات اورلرد، طرح گسترده متفقین برای گشودن جبههای در شمالغرب اروپا بود که با پیادهشدن نیروهای متفقین در سواحل نرماندی فرانسه در ۶ ژوئن ۱۹۴۴ آغاز شد و هماهنگی آن با عملیات ارتش شوروی در جبهه شرقی، از مهمترین نتایج این نشست بود.
اما انتخاب تهران برای این نشست نیز اتفاقی نبود. ایران در آن زمان تحت اشغال نیروهای متفقین قرار داشت و موقعیت جغرافیایی آن برای انتقال تجهیزات و کمکهای نظامی به شوروی اهمیت حیاتی پیدا کرده بود. بااینحال، این سرزمین پیش از جنگ جهانی دوم نیز قربانی رقابت قدرتهای بزرگ شده بود. در سال ۱۹۰۷، روسیه و بریتانیا در قراردادی ایران را به سه منطقه نفوذ تقسیم کردند: منطقه شمالی در حوزه نفوذ روسیه، منطقه جنوب شرقی در حوزه نفوذ بریتانیا و منطقه میانی بهعنوان منطقه بیطرف. آمریکا در این قرارداد سهمی نداشت؛ توافقی که بیش از آنکه به معنای تجزیه رسمی ایران باشد، نشاندهنده تقسیم نفوذ قدرتهای بزرگ در سرزمین یک کشور مستقل بود.
آیا میتوان این موضوع را در چارچوب نظریه توطئه بررسی کرد که آمریکاییها نهفقط به دنبال انتقام اشغال سفارت در سال ۱۹۷۹ یا کودتای ۲۸ مرداد هستند، بلکه شاید ریشههای عمیقتری از رقابت تاریخی قدرتها نیز در سیاست آنها نسبت به ایران وجود داشته باشد؟ شاید بخشی از این حافظه تاریخی به جنگ جهانی دوم و نخستین توافقهای بزرگ برای ترسیم حوزههای نفوذ بازگردد؛ توافقهایی که آثار آنها هنوز هم در ساختار شورای امنیت سازمان ملل دیده میشود. البته نباید قرارداد ۱۹۰۷، کنفرانس تهران و یالتا را یک توافق واحد یا زنجیرهای از تصمیمهای از پیش طراحیشده دانست؛
اما میتوان پرسید چرا ایران در مقاطع مختلف تاریخ معاصر، تا این اندازه در معرض تصمیمگیری قدرتهای بزرگ قرار گرفته است.
آن زمان نیز انتخاب تهران دلایل راهبردی و امنیتی داشت. ایران در آغاز جنگ جهانی دوم اعلام بیطرفی کرده بود، اما این بیطرفی نتوانست کشور را از پیامدهای جنگ دور نگه دارد. در اوت ۱۹۴۱، نیروهای بریتانیا و شوروی به ایران حمله کردند و بخشهایی از کشور را به اشغال خود درآوردند. موقعیت جغرافیایی ایران و اهمیت راهآهن و مسیرهای ارتباطی آن برای انتقال تجهیزات و کمکهای متفقین به شوروی، این کشور را به یکی از شریانهای حیاتی جنگ تبدیل کرده بود؛ مسیری که بعدها به پل پیروزی شهرت یافت. ایران در سپتامبر ۱۹۴۳ به آلمان اعلان جنگ داد، اما حضور نیروهای خارجی در خاک آن همچنان ادامه داشت.
کنفرانس تهران در سفارت شوروی برگزار شد؛ روزولت نیز به دلایل امنیتی در همان محل اقامت داشت. در پایان نشست، سه قدرت اعلامیهای درباره ایران صادر کردند و بر استقلال، حاکمیت و تمامیت ارضی آن تأکید کردند؛ تعهدی که در کنار واقعیت اشغال ایران، تناقضی تاریخی را به نمایش میگذاشت: قدرتهایی که در خاک ایران حضور نظامی داشتند، در همان شهر درباره ضرورت حفظ حاکمیت آن بیانیه میدادند اما نمایندهای از ایران حضور نداشت.
اما در همین نشست، ایدهای مطرح شد که شاید از بسیاری از تصمیمهای نظامی آن روزها برای فهم نظم آینده جهان مهمتر باشد: طرح «چهار پلیس جهان» روزولت.
روزولت در گفتوگویی خصوصی با استالین، چشمانداز خود از سازمان بینالمللی آینده را تشریح کرد. او معتقد بود چهار قدرت اصلی، یعنی آمریکا، بریتانیا، شوروی و چین، باید مسئولیت اصلی حفظ صلح جهانی را برعهده بگیرند؛ قدرتهایی که میتوانستند در برابر تهدیدهای بزرگ امنیتی وارد عمل شوند. روزولت این چهار کشور را «چهار پلیس جهان» نامیده بود.
این ایده نشان میداد که حتی پیش از پایان جنگ جهانی دوم، واشنگتن به دنبال نظمی بود که در آن چند قدرت بزرگ، مسئولیت و اختیار اصلی مدیریت بحرانهای بینالمللی را در دست داشته باشند. نکته جالب آن است که چین، با وجود آنکه در کنفرانس تهران حضور نداشت، در تصور روزولت از ساختار آینده قدرت جهان جایگاه ویژهای داشت. چین در کنفرانس قاهره در نوامبر ۱۹۴۳، در کنار روزولت و چرچیل حضور داشت و در اعلامیه چهارقدرت مسکو نیز از بنیانگذاران ایده سازمان بینالمللی پس از جنگ بود.
چین از همان دوران جنگ جهانی دوم در محاسبات مربوط به نظم آینده جهان جای داشت؛ هرچند فاصله میان جایگاه حقوقی و سیاسی آن زمان با قدرت اقتصادی، نظامی و فناوری امروز پکن بسیار زیاد است.
اکنون، ۸۳ سال بعد، بار دیگر سه قدرت بزرگ در شرایطی گرد هم میآیند که ایران در مرکز یکی از بحرانهای اثرگذار بر معادلات جهانی قرار دارد. البته مقایسه این دو نشست نباید به معنای یکسان دانستن آنها باشد. نشست تهران در میانه جنگ جهانی دوم، در ظاهر جلسه هماهنگی ائتلافی برای شکست دشمن مشترک بود؛ دیدار شنژن در جهانی برگزار میشود که سه قدرت حاضر در آن، همزمان شریک مذاکره و رقیب راهبردی یکدیگرند.
بااینحال، همچنان ایران در محور بحث این قدرتها قرار دارد؛ چراکه این سرزمین از دیرباز شاهراهی استراتژیک برای اتصال غرب به شرق بوده است. اگر جنگ سومی هم در کار باشد، همین حالا تکلیف ایران باید مشخص شود که در کدام سوی این معادله قرار میگیرد؟
این شاهراهی که کرانه جنوبی آن را کشورهای حوزه خلیج فارس فرا گرفتهاند، کشورهایی که با درجات متفاوت به چتر امنیتی غرب وابستهاند و در عین حال روابط اقتصادی و سیاسی خود را با چین و دیگر قدرتها حفظ کردهاند، در کجای این تقسیمبندی قرار میگیرد؟ این کشورها همزمان با جنگ ایران و آمریکا با این واقعیت روبهرو شدهاند که امنیتشان تا چه اندازه به تحولات ایران و تنگه هرمز گره خورده است. برخی از آنها میزبان پایگاههای نظامی آمریکا هستند و در عین حال در معرض پیامدهای احتمالی رویارویی نظامی با ایران قرار دارند.
آسیای مرکزی نصیب کدامیک میشود؟ شمال ایران، از سوی ارمنستان و جمهوری آذربایجان، در کجای این تقسیم قرار میگیرد؟ این دو کشور نیز در حال بازتعریف روابط خود با روسیه، ترکیه، غرب و دیگر بازیگران منطقهای هستند. و از همه مهمتر، ایران در کجای این تقسیمبندی است؟ ایرانی که تا به این لحظه متحدی واقعی و قابل اتکا در یک پیمان امنیتی منطقهای نداشته است.
در شرق ایران نیز بازیگران مختلف در حال تعیین مواضع خود هستند. پاکستان اتمی، در همسایگی دو رقیب و چالش امنیتی مهم خود، هند اتمی و افغانستان تحت حاکمیت طالبان، به کدام سو متمایل است؟ کشوری که هم روابط راهبردی و اقتصادی گستردهای با چین دارد، هم با عربستان و ترکیه همکاریهای دفاعی برقرار کرده، هم در پرونده ایران نقش میانجی را ایفا میکند و هم فرمانده ارتش آن، عاصم منیر، با درجه فیلد مارشالی به واشنگتن سفر میکند و درباره مسائل خاورمیانه به گفتوگو مینشیند.
پاکستان در اوت ۲۰۲۶ به همراه عربستان و ترکیه پیمان دفاعی مشترک مکه را امضا کرد؛ توافقی که بر اساس آن، حمله به یکی از اعضا میتواند بهعنوان حمله به هر سه کشور تلقی شود. بااینحال، همین سه کشور در ۲۶ اکتبر در تهران، در کنار مقامهای ایرانی، در نشست چهارجانبهای درباره امنیت منطقه، تنگه هرمز، یمن، لبنان و مذاکرات ایران و آمریکا شرکت کردند. این تناقض ظاهری، در واقع نشاندهنده سیاست چندمسیره این کشورهاست: همکاری دفاعی با یکدیگر، حفظ روابط با قدرتهای بزرگ و مذاکره با ایران، همزمان در دستور کار آنها قرار دارد.
از سوی دیگر، قطر نیز در این معادله جایگاه خاصی دارد. این کشور در کنار پاکستان در میانجیگری میان ایران و آمریکا نقشآفرینی کرده و اکنون با ترکیه نیز توافق دفاعی متقابل امضا کرده است. در ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶، آنکارا و دوحه توافق کردند در برابر حمله خارجی به هر یک از دو کشور، موضع مشترکی اتخاذ کنند و همکاریهای نظامی، آموزشی و دفاعی خود را گسترش دهند. پیش از آن نیز در چارچوب تفاهمنامه بدر، قطر، پاکستان، ترکیه و اندونزی همکاریهای دفاعی چندجانبه را دنبال کرده بودند.
در غرب ایران نیز دولت محمد الزیدی خط خود را مشخص کرده و در حال بریدن سر مقاومت با پنبه است. برکناری ۹ مقام امنیتی و اجرایی عراق در پی تحقیقات درباره قاچاق نفت در منطقه جرفالنصر، که یکی از پایگاههای نفوذ کتائب حزبالله به شمار میرود، میتواند نشانهای از تلاش دولت بغداد برای گسترش کنترل خود بر ساختارهای امنیتی و اقتصادی باشد. بااینحال، این اقدام بهتنهایی به معنای تصمیم قطعی عراق برای فاصله گرفتن از ایران نیست؛ اما نشان میدهد که دولت جدید عراق در حال آزمودن حدود قدرت خود در برابر شبکههای مسلح و اقتصادی است.
از سوی دیگر، اردوغان در زمین همه بازی میکند. ترکیه همزمان با آمریکا، روسیه، چین، قطر، عربستان و کشورهای اروپایی رابطه دارد و در پروندههای مختلف، از اوکراین تا خاورمیانه، نقشآفرینی میکند. توافق دفاعی تازه ترکیه با قطر نیز نمونه دیگری از گسترش شبکه امنیتی آنکارا میان دو هوادار اخوانی در منطقه است.
این پیمانها چرا با ایران بسته نمیشود؟ چرا ایران با وجود موقعیت جغرافیایی، توان نظامی و اهمیت امنیتی خود، هنوز نتوانسته است در اطرافش یک چارچوب دفاعی مشترک و پایدار ایجاد کند؟ آیا مشکل فقط اختلاف منافع کشورهای منطقه است یا سیاست خارجی ایران نیز در شکلگیری این فاصله نقش داشته است؟ این پرسشی است که نمیتوان در تحلیل جایگاه ایران در نظم جدید جهانی از کنار آن گذشت.
از سوی غرب نیز شاید اوکراین را بتوان از زاویهای محدود با ایران مقایسه کرد. اروپا با وعدههای عضویت در اتحادیه اروپا و ناتو، چشماندازی از پیوستن اوکراین به ساختار غربی ترسیم کرد؛ اما این وعدهها به تضمین امنیتی فوری و عضویت در ناتو منجر نشد. در نشست بخارست سال ۲۰۰۸، اعضای ناتو اعلام کردند اوکراین و گرجستان در آینده به عضویت این پیمان درخواهند آمد، اما هیچ زمانبندی مشخصی برای تحقق این وعده تعیین نشد.
اوکراین در نهایت به میدان رقابت مستقیم روسیه و غرب تبدیل شد؛ جنگی که هزینه اصلی آن را مردم، اقتصاد و زیرساختهای این کشور پرداختند. آیا اروپا اوکراین را به کارتی برای امتیازگیری از آمریکا و روسیه تبدیل کرد؟ این پرسش همچنان محل اختلاف است؛ زیرا اروپا در عین حال حمایت مالی و نظامی گستردهای از کییف داشته است. اما آنچه نمیتوان نادیده گرفت، فاصله میان وعدههای سیاسی و تضمینهای امنیتی واقعی است.
حالا اوکراین به زمینی سوخته در قلب اروپای شرقی تبدیل شده است؛ منطقهای که زخمهای کهنه جنگ جهانی دوم را دوباره به یاد میآورد. چه در جنگ اول و چه در جنگ دوم جهانی، اروپای شرقی از مناطقی بود که بیشترین آسیبها را از جنگ دید؛ از کشتارهای نازیها و اشغال سرزمینها تا دوران سلطه کمونیسم و شوروی بر این منطقه. لهستان، یوگسلاوی و سرزمینهای شوروی سابق از جمله مناطقی بودند که تلفات انسانی و ویرانیهای بسیار سنگینی را تجربه کردند.
فرانسه نیز در جنگ جهانی دوم تلفات و ویرانیهای سنگینی را متحمل شد، اما از نظر میزان تلفات انسانی نمیتوان آن را در جایگاهی بالاتر از کشورهای اروپای شرقی و شوروی قرار داد. نگرانی امروز پاریس درباره اوکراین بیش از آنکه ناشی از مقایسه مستقیم تلفات تاریخی باشد، به آینده امنیت اروپا، جلوگیری از گسترش نفوذ روسیه و حفظ نقش مستقل اروپا در تصمیمگیریهای امنیتی بازمیگردد.
آلمان نیز که تجربه تقسیم کشور و دیوار برلین را پشت سر گذاشته، بیش از همیشه نگران است که آیا اروپای شرقی بار دیگر در سایه نفوذ روسیه قرار میگیرد؟ برای برلین، بازگشت یک نظم امنیتی مبتنی بر حوزههای نفوذ روسیه در شرق اروپا، یادآور یکی از تلخترین فصلهای تاریخ معاصر این کشور و قاره اروپاست.
بااینحال، ترامپ گفته است که پرونده اوکراین جایگاهی در دستور کار نشست سهجانبه ندارد؛ زیرا واشنگتن این موضوع را در چارچوب مذاکرات سهجانبه با چین دنبال نمیکند. البته کنار گذاشته شدن اوکراین از دستور کار رسمی این نشست به معنای پایان گفتوگوهای آمریکا و روسیه درباره این جنگ نیست؛ مسکو همچنان خواهان مذاکره درباره آینده اوکراین است و این پرونده میتواند در دیدارها و تماسهای دوجانبه نیز مطرح شود.
بااینحال، این سه رهبر که حالا شی جینپینگ در کنار ترامپ و پوتین قرار گرفته است، قرار است درباره سلاحهای هستهای و کنترل تسلیحات نیز گفتوگو کنند. آیا این به معنای کنار گذاشته شدن بریتانیای کبیر از معادلات بازی است؟
از نظر نگارنده، خیر. بریتانیا حذفشدنی نیست؛ این کشور همچنان یکی از پنج عضو دائم شورای امنیت، یک قدرت هستهای و از بازیگران مهم ناتو و همکاریهای اطلاعاتی و دفاعی غرب است. شاید بهتر باشد بگوییم بریتانیای کبیر میخواهد به نظاره سیاستهایی بنشیند که خود در شکلگیری بسیاری از آنها نقش داشته است؛ از زمانی که در کنار فرانسه در ترسیم مرزها و ترتیبات خاورمیانه نقشآفرینی کرد تا امروز که همچنان در معادلات منطقهای و جهانی حضور دارد. لندن ممکن است دیگر جایگاه امپراتوری سابق را نداشته باشد، اما نمیتوان نقش آن را در سیاست جهانی نادیده گرفت.
تعبیر صحنهگردانی پشت پرده نیز بیش از آنکه یک واقعیت اثباتشده باشد، میتواند فرضیهای درباره شیوه اثرگذاری بریتانیا بر تحولات جهانی باشد.
حالا با این تفاسیر چرا این نشست را به یالتا شباهت دادهاند؟
یالتای جدید؛ شباهتها و تفاوتهای یک مقایسه تاریخی
کنفرانس یالتا در فوریه ۱۹۴۵، زمانی برگزار شد که جنگ جهانی دوم در اروپا به پایان خود نزدیک میشد. روزولت، چرچیل و استالین در آن نشست درباره آینده آلمان، ترتیبات امنیتی پس از جنگ و ساختار نظم بینالمللی گفتوگو کردند. تصمیمهای آن نشست در شکلگیری نظم پس از جنگ و تقسیم حوزههای نفوذ در اروپا تأثیرگذار بود.
اما یالتا فقط درباره اروپا نبود. یکی از مهمترین توافقهای این نشست، ورود شوروی به جنگ علیه ژاپن در ازای دریافت امتیازهای راهبردی در شرق آسیا بود. بر اساس توافق محرمانه یالتا، مسکو قرار بود پس از پایان جنگ در اروپا وارد جنگ با ژاپن شود و در مقابل، بخش جنوبی جزیره ساخالین و جزایر کوریل را به دست آورد و امتیازهایی در بندر پورت آرتور، دایرن و راهآهن منچوری کسب کند. این توافقها نشان میداد که سه قدرت بزرگ حتی درباره سرنوشت مناطق دور از اروپا نیز معامله میکنند؛ مناطقی که مردم و دولتهایشان لزوماً در میز مذاکره حضور نداشتند.
اکنون نیز حضور همزمان رهبران آمریکا، روسیه و چین این تصور را ایجاد کرده است که شاید جهان در آستانه بازگشت به دورهای باشد که قدرتهای بزرگ درباره قواعد اصلی سیاست بینالملل با یکدیگر معامله میکنند.
اما آیا واقعاً میتوان نشست شنژن را یالتای دوم نامید؟
پاسخ به این پرسش چندان ساده نیست. در سال ۱۹۴۵، سه کشور پیروز جنگ جهانی دوم در موقعیتی قرار داشتند که میتوانستند درباره ساختار پس از جنگ تصمیمگیری کنند. امروز اما جهان با مجموعهای از بازیگران مستقل، قدرتهای منطقهای، نهادهای بینالمللی و شبکههای اقتصادی درهمتنیده روبهروست. هیچیک از سه قدرت نمیتواند بهسادگی اراده خود را بر دیگران تحمیل کند.
از سوی دیگر، نظم پس از جنگ جهانی دوم تنها در یالتا شکل نگرفت. کنفرانس تهران، اعلامیه چهارقدرت مسکو، مذاکرات دامبارتون اوکس در سال ۱۹۴۴ و سپس کنفرانس سانفرانسیسکو در سال ۱۹۴۵، همگی در شکلگیری سازمان ملل نقش داشتند. یالتا در تعیین سازوکار شورای امنیت و مسئله حق وتوی اعضای دائم اهمیت ویژهای داشت؛ ساختاری که همچنان یکی از مهمترین میراثهای نظم پس از جنگ است.
در واقع، ایده اصلی سازمان ملل پیش از یالتا نیز مطرح شده بود. روزولت در تهران از چهار پلیس جهان سخن گفته بود؛ اما در نهایت، ساختار شورای امنیت با پنج عضو دائم، یعنی آمریکا، بریتانیا، شوروی سابق که جای آن را روسیه گرفت، چین و فرانسه شکل گرفت. این همان جایی است که میتوان رد پای معامله قدرتهای بزرگ را در ساختار امروز سازمان ملل دید.
تحلیل مؤسسه لووی نیز بر همین نکته تأکید دارد. از نگاه این مؤسسه، تعبیر «یالتای ۲.۰» بیش از آنکه توصیف یک توافق قطعی باشد، بازتاب نگرانی از بازگشت سیاست قدرتهای بزرگ است. بااینحال، منافع متفاوت آمریکا، روسیه و چین و توانایی کشورهای دیگر برای اثرگذاری بر تحولات، دستیابی به توافقی جامع درباره تقسیم جهان را دشوار میکند.
حتی در میان این سه رهبر نیز اختلافات بنیادین وجود دارد. آمریکا میخواهد چین را وارد چارچوب کنترل تسلیحات هستهای کند، اما پکن چنین توافقی را در شرایط کنونی ناعادلانه میداند؛ زیرا زرادخانه هستهای چین بهمراتب کوچکتر از زرادخانههای آمریکا و روسیه است. چین معتقد است تا زمانی که دو قدرت هستهای بزرگتر زرادخانههای خود را به شکل قابل توجهی کاهش ندادهاند، نمیتوان از پکن انتظار داشت در همان سطح وارد مذاکرات محدودکننده شود.
روسیه نیز خواهان به رسمیت شناخته شدن جایگاه خود در اروپا و دستیابی به توافقی درباره جنگ اوکراین بر مبنای شرایط مطلوب خود است؛ اما واشنگتن نمیتواند بدون در نظر گرفتن مواضع اوکراین و متحدان اروپاییاش درباره آینده این قاره تصمیم بگیرد. چین نیز نمیخواهد برای رسیدن به توافقی که اولویت اصلی آن واشنگتن است، از منافع راهبردی خود چشمپوشی کند.
بنابراین شاید دقیقتر باشد که نشست شنژن را نه آغاز قطعی تقسیم جهان، بلکه نشانهای از تلاش قدرتهای بزرگ برای بازتعریف قواعد رقابت و مذاکره درباره خطوط قرمز یکدیگر بدانیم.
ایران در این معادله؛ موضوع مذاکره یا بازیگر مستقل؟
یکی از مهمترین تفاوتهای نشست شنژن با تهران و یالتا، جایگاه ایران در دستور کار آن است.بر اساس اطلاعات منتشرشده درباره نشست، ترامپ قرار است موضوع ایران را در گفتوگو با پوتین و شی مطرح کند. در مقابل، جنگ اوکراین در دستور کار رسمی مذاکرات سهجانبه قرار نگرفته است. همچنین کنترل تسلیحات هستهای و کاهش خطر گسترش سلاحهای هستهای از موضوعات مورد توجه واشنگتن است؛ هرچند مقامهای آمریکایی نیز انتظار دستیابی به توافقی فوری در این زمینه را ندارند.
ایران برای آمریکا فقط یک پرونده منطقهای نیست. جنگ، تنگه هرمز، بازار جهانی انرژی، روابط تهران و مسکو و همکاریهای راهبردی ایران و چین، همگی به این موضوع ابعادی فراتر از خاورمیانه دادهاند.
برای روسیه نیز تحولات ایران اهمیت دارد. مسکو از یک سو روابط نظامی و سیاسی نزدیکی با تهران دارد و از سوی دیگر، در پی حفظ روابط خود با کشورهای عربی خلیج فارس و جلوگیری از گسترش نفوذ آمریکا در منطقه است.
چین نیز با مسئلهای متفاوت روبهروست. این کشور به ثبات مسیرهای انرژی و تجارت جهانی نیاز دارد و هرگونه اختلال پایدار در تنگه هرمز میتواند منافع اقتصادی آن را تحت تأثیر قرار دهد. در عین حال، پکن نمیخواهد روابط خود با کشورهای عربی و شرکای تجاری غربی را قربانی یک بحران منطقهای کند.
به همین دلیل، ایران برای هر سه قدرت اهمیت دارد، اما این اهمیت الزاماً به معنای همسویی منافع آنها با تهران نیست.
شاید مهمترین درس تاریخ تهران و یالتا برای ایران همین باشد: قرار گرفتن در مرکز توجه قدرتهای بزرگ، لزوماً به معنای برخورداری از قدرت تصمیمگیری نیست.
ایران در سال ۱۹۴۳ میزبان رهبرانی بود که درباره سرنوشت جنگ و جهان پس از آن مذاکره میکردند؛ اما خود ایران در آن مذاکرات جایگاه یک قدرت تصمیمگیر مستقل را نداشت. در سال ۲۰۲۶ نیز ممکن است نام ایران در گفتوگوهای سه رهبر بزرگ مطرح شود، اما پرسش اساسی همچنان پابرجاست: آیا تهران میتواند از موقعیت ژئوپلیتیکی خود برای اثرگذاری بر تصمیمها استفاده کند یا باید منتظر پیامد توافقها و رقابتهای دیگران بماند؟
از تهران تا یالتا و اکنون شنژن، تاریخ یک هشدار را تکرار میکند: در جهان قدرتهای بزرگ، جغرافیا میتواند یک کشور را به مرکز توجه تبدیل کند، اما تنها قدرت سیاسی، اقتصادی، نظامی و دیپلماتیک است که به آن امکان میدهد درباره سرنوشت خود تصمیم بگیرد.
منبع: خبرآنلاین

