«اقتصاد خیابانی و حیات شهری» عنوان یادداشت زهرا نژاد بهرام برای روزنامه اعتماد است که در آن آمده: فلکه دوم صادقیه، هفتحوض، چهارراه سبلان، سهراه جمهوری، میدان تجریش، سنایی، رودکی و… جملگی تصویری از نوع حیات شهری است که در پیوند با اقتصاد جلوه شهر را متفاوت ساخته است؛ بهرغم برخی ناهماهنگیها و اختلالات در پیادهروها و حتی ترافیک مقطعی این خیابانها بستری برای تعاملات شهری و ارتباطات انسانی شدهاند. اصولا خیابان فقط مسیری برای عبور و جابهجایی نیست، بلکه فضایی برای زندگی، تعامل، مبادله و تجربه حضور اجتماعی است.
بخشی از این حیات در پیوند با فعالیتهای اقتصادی شکل میگیرد؛ فعالیتهایی که از فروشگاههای کوچک و مشاغل محلی تا دستفروشان، بازارچهها، کافهها و خدمات روزمره را در بر میگیرند. این مجموعه را میتوان در قالب مفهوم «اقتصاد خیابانی» بررسی کرد؛ اقتصادی که اهمیت آن صرفا به گردش مالی و اشتغال محدود نمیشود، بلکه در نقشی است که در تولید سرزندگی، تنوع و پویایی فضای شهری ایفا میکند. به بیان دیگر اقتصاد خیابانی یکی از ظرفیتهای مهم اقتصاد شهری برای تنوعبخشی به فعالیتهای اقتصادی است.
در شرایطی که بخش قابل توجهی از اقتصاد رسمی شهر بر فعالیتهای بزرگ، سرمایهگذاریهای کلان و مراکز تجاری متمرکز است، اقتصاد خیابانی امکان حضور کسبوکارهای کوچک، مشاغل خرد و فعالیتهای متنوع را فراهم میکند. در واقع این ویژگی به گروههای بیشتری از شهروندان امکان ورود به چرخه اقتصادی را میدهد و فرصتهایی برای اشتغال، کسب درآمد و مبادلات روزمره ایجاد میکند. از این منظر، اقتصاد خیابانی میتواند به توزیع فرصتهای اقتصادی در سطح شهر و… کاهش تمرکز فعالیتها در مراکز تجاری بزرگ کمک کند.
اما تقلیل اقتصاد خیابانی به دستفروشی نادیدهانگاری دیگر بخشهای این اقتصاد است، از اینرو توجه به این کسب و کارها از یکسو و تلاش برای ساماندهی آن ازسوی دیگر وظیفهای است که مدیریت شهری نسبت به آن باید با نگاهی اجتماعی-فرهنگی و اقتصادی ورود کند! از اینرو باتوجه به اینکه اهمیت این اقتصاد فراتر از کارکرد اولیه یعنی مالی-تجاری آن است. فعالیتهای خیابانی با افزایش رفتوآمد، حضور شهروندان و تنوع استفاده از فضا، به تحرک اجتماعی و پویایی محیط شهری کمک میکنند. خیابانی که در آن فعالیتهای اقتصادی متنوع جریان دارد، صرفا محل عبور نیست؛
این خیابانها به نوعی به مکانی برای مکث، مشاهده، گفتوگو و تعامل تبدیل میشوند. حضور فروشنده، خریدار، رهگذر و ساکن محله، شبکهای از ارتباطات روزمره را شکل میدهد که بخشی از سرمایه اجتماعی شهر را تولید و بازتولید میکند. در واقع، اقتصاد خیابانی از طریق پیوند دادن مبادله اقتصادی با تعامل اجتماعی، به کیفیت فضای عمومی معنا میبخشد. یک مغازه محلی، بازارچه محلهای یا فعالیت اقتصادی کوچک در یک خیابان، علاوه بر تامین کالا و خدمات، میتواند به نقطهای برای ملاقات و ارتباط شهروندان تبدیل شود.
از این منظر، اقتصاد خیابانی را باید یکی از سازوکارهای تولید حیات اجتماعی شهر دانست؛ سازوکاری که با افزایش تنوع فعالیتها، امکان حضور گروههای مختلف و شکلگیری ارتباطات روزمره، به تکثر حیات شهری کمک میکند. ایجاد بازارهای کنار خیابانی نظیر بلوار کشاورز یا خیابان دادمان در تهران پذیرش این واقعیت ازسوی مدیریت شهری است. لذا تکثر اقتصادی در فضای خیابان میتواند زمینهساز تکثر اجتماعی نیز باشد. حضور گروههای مختلف اجتماعی، تفاوت در شیوههای کسبوکار، تنوع کالاها و خدمات و شکلهای متفاوت استفاده از فضا، شهر را از یکنواختی خارج میکند.
شهر زنده شهری است که امکان ایجاد تجربه تفاوتها و مواجهه گروههای مختلف را فراهم میکند. اقتصاد خیابانی، در صورت برخورداری از امکان حضور و فعالیت گروههای متنوع، میتواند یکی از بسترهای تحقق این ویژگی باشد. اگرچه این تنوع خود بخشی از امنیتبخشی به فضا در شهر نیز هست، از اینرو، حیاتبخشی اقتصاد خیابانی به چگونگی استقرار و توزیع فضایی آن نیز ارتباط دارد.
اگر این فعالیتها صرفا در مکانهای خاص، بازارچههای محصور یا فضاهای تجاری ایزوله متمرکز شوند، بخشی از ظرفیت اجتماعی و فضایی خود را از دست میدهند، زیرا یکی از ویژگیهای اصلی اقتصاد خیابانی، پیوند آن با جریان طبیعی زندگی روزمره و حضور شهروندان در سطح شهر است. محدود کردن این فعالیتها به فضاهای جدا شده ممکن است به ایجاد مراکز مبادله اقتصادی منجر شود، اما الزاما به سرزندگی خیابانها و محلات کمک نمیکند! اگرچه بیتوجهی به گسترش نامتوازن و بدون ضابطه اقتصاد خیابانی نیز میتواند با کیفیت زندگی شهری تعارض پیدا کند.
لذا مساله اصلی حذف اقتصاد خیابانی نباید باشد، بلکه چگونگی ایجاد تعادل میان فعالیت اقتصادی، دسترسی عمومی و کیفیت فضای شهری است. شاید بتوان گفت که انتخاب مکان برای استقرار دستفروشان نباید صرفا براساس تشخیص مدیریت شهری یا ظرفیتهای کالبدی فضا صورت گیرد، بلکه شناخت الگوهای واقعی فعالیت اقتصادی، مسیرهای رفتوآمد شهروندان، نقاط شکلگیری تقاضا و تجربه خود دستفروشان نیز باید در این فرآیند دخالت داده شود. دستفروشان به دلیل حضور مستمر در فضای شهری، شناختی تجربی از مکانهای دارای ظرفیت اقتصادی و اجتماعی دارند.
آنها میدانند کدام مسیرها محل عبور و توقف مردم است، در چه زمانهایی تقاضا افزایش مییابد و چه مکانهایی امکان استمرار فعالیت اقتصادی را فراهم میکند. نادیده گرفتن این شناخت میتواند به ایجاد بازارچههایی منجر شود که از نظر کالبدی سامانیافتهاند، اما از نظر اقتصادی و اجتماعی جذابیت کافی ندارند، به همین دلیل مشارکت خود دستفروشان در فرآیند مکانیابی و طراحی بازارچهها باید بخشی از سیاست ساماندهی اقتصاد خیابانی باشد. مدیریت شهری در این زمینه نیازمند عبور از اقدامات پراکنده و حرکت به سمت یک سیاست جامع است؛
سیاستی که بر شناخت ظرفیت خیابانها و محلات، توزیع متناسب فعالیتهای اقتصادی، حمایت از کسبوکارهای خرد و حفظ دسترسی عمومی استوار باشد. به جای تمرکز همه فعالیتها در چند نقطه محدود یا اجازه گسترش نامحدود آنها، باید امکان حضور متناسب و پیوسته اقتصاد خیابانی در تار و پود شهر فراهم شود. این رویکرد مستلزم توجه به ویژگی هر خیابان، ظرفیت پیادهروها، دسترسی حملونقل عمومی، نوع کاربریهای مجاور و نیازهای اقتصادی و اجتماعی محلات است. لذا در ارزیابی موفقیت این سیاست نیز نباید تنها به تعداد بازارچههای ایجاد شده یا شمار دستفروشان ساماندهی شده، بسنده کرد.
میزان استمرار فعالیت اقتصادی، رضایت فعالان این حوزه، استقبال شهروندان، تنوع استفادهکنندگان، کیفیت دسترسی عمومی و میزان تعاملات اجتماعی شکل گرفته در فضا، معیارهای مهمتری برای سنجش اثربخشی این اقدامات هستند. درنهایت، اقتصاد خیابانی را باید بخشی از زیرساخت اجتماعی حیات شهری دانست؛ زیرساختی که با تنوعبخشی اقتصادی، افزایش تحرک، ایجاد فرصتهای ارتباطی و تقویت حضور اجتماعی، به تولید و بازتولید سرزندگی کمک میکند.
تحقق این ظرفیت در گرو آن است که فعالیتهای اقتصادی نه در بخشهایی محدود و محصور وجود داشته باشند و بدون توجه به ظرفیتهای فضایی شهر گسترش یابند، بلکه نگاهی مشترک میان فعالان این بخش از اقتصاد شهری و مدیریت شهری در کنار کارشناسان قادر است مفهوم اجتماعی-اقتصادی این مهم را برای بهرهبرداری بهتر فراهم کند. درواقع آنچه اهمیت دارد، حضور پیوسته، متناسب و متنوع اقتصاد در تار و پود زندگی شهری است. شهر زنده، شهری نیست که فقط در آن مبادله اقتصادی جریان داشته باشد؛ شهری است که این مبادله بهانهای برای حضور، ارتباط، مشارکت و تجربه زندگی جمعی شود.
از این منظر، اقتصاد خیابانی زمانی به حیات شهری کمک میکند که خیابان را از یک مسیر عبور به فضایی برای زندگی تبدیل کند.
منبع: اعتماد آنلاین



