بیش از ۶۰ درصد ایرانیها اضافهوزن یا چاقی دارند؛ متخصصان هشدار میدهند مصرف خودسرانه داروهای لاغری، رژیمهای غیراصولی و بیتوجهی به درمان روانشناختی، میتواند بحران چاقی را پیچیدهتر کند.
به گزارش خبرآنلاین، چاقی در ایران دیگر فقط یک مساله ظاهری یا نتیجه پرخوری نیست؛ به گفته متخصصان، این عارضه به یکی از مهمترین تهدیدهای سلامت عمومی تبدیل شده و پیامدهای آن از دیابت و بیماریهای قلبی و عروقی تا مشکلات مفصلی و اختلالات متابولیک گسترش یافته است.
همین مسائل باعث شده اول و دوم آذر ماه پیشرو، اولین همایش بینالمللی چاقی بالینی در ایران برگزار شود، به همین بهانه، سه متخصص تغذیه، دکتر محمد حسن ابوالحسنی، دکتر مهدی شادنوش( دبیر اجرایی همایش چاقی بالینی) و دکتر عبدالرضا نوروزی(دبیر علمی همایش چاقی بالینی) مهمان کافه خبر بودند.
این متخصصان در گفتوگو با خبرآنلاین، از ضعف فرهنگسازی غذایی، کمتحرکی، مصرف غذاهای ناسالم، سرزنش افراد چاق و بیتوجهی به نقش روانشناسی در درمان میگویند. آنها همچنین نسبت به مصرف خودسرانه داروهای لاغری هشدار میدهند و معتقدند تا زمانی که پیشگیری و درمان تخصصی چاقی جدی گرفته نشود، هزینه بیماریهای ناشی از آن بر دوش نظام سلامت و خانوادهها سنگینتر خواهد شد.
۶۳ درصد ایرانیها اضافهوزن یا چاقی دارند
گفته میشود بیش از ۶۰ درصد مردم کشور دچار اضافه وزن و چاقی هستند؛ آیا در ایران سیاستهای پیشگیری چاقی به درستی تدوین و اجرا میشود؟
دکتر شادنوش: به نظرم یکی از مهمترین اتفاقات اخیر در حوزه پیشگیری، نتیجه شورای عالی سلامت و امنیت غذایی به ریاست رئیسجمهور بود که در آن سندی درباره پیشگیری از بیماریهای مزمن ارائه شد. امروزه بسیاری از بیماریهای متابولیک که زمینهساز بیماریهای مزمن هستند، ریشه در چاقی دارند.
از گذشته مربیان بهداشت مدارس در حوزه تغذیه آموزش دیده بودند و مراقبان بهداشت در خانههای بهداشت روستایی نیز آموزشهای لازم را دریافت کرده بودند. رسانهها هم سالها برای فرهنگسازی تلاش کردهاند، اما با توجه به یافتههای جدید و دستاوردهای فناوری، تکنولوژی و دارویی، هنوز مسیر زیادی پیش رو داریم.
بخشی از وضعیت چاقی جامعه به فرهنگ و سنتهای غذایی ما برمیگردد. غذاهای سنتی ایرانی از نظر مواد غذایی ارزشمند هستند؛ برای مثال خورشتهای پرسبزی، حبوبات و سبزیجات در سفره ما جایگاه دارند، اما کیفیت مواد اولیه و شیوه پخت همیشه رعایت نمیشود. برای نمونه، قرمهسبزی غذای ارزشمندی است، اما استفاده از گوشت بسیار چرب و این باور سنتی که هرچه غذا چربتر باشد لذیذتر است، میتواند آن را به غذایی آسیبزا تبدیل کند.
با وجود فرهنگسازیهای انجامشده، هنوز کمبودهای زیادی داریم. در سال ۲۰۲۴، در یک بررسی جهانی حدود ۴۵ درصد مردم دنیا دارای اضافه وزن یا چاقی شناخته شدند؛ این رقم در پیمایشی که سال ۱۴۰۰ در ایران انجام شد، ۶۳ درصد بود. از جمعیت دارای اضافه وزن و چاقی در جهان، حدود ۱۷ درصد چاق هستند، در حالی که در ایران حدود ۴۵ درصد این جمعیت در گروه افراد چاق قرار میگیرند.
این آمار بسیار بالاست و مشکل در کودکان و نوجوانان هم دیده میشود. کودک و نوجوان چاق، در معرض تبدیل شدن به بزرگسال چاق و ابتلا به بیماریهای مختلف قرار دارد. به همین دلیل چاقی باید به یکی از موضوعات مهم مورد توجه جامعه تبدیل شود.
مشکل اصلی درمان چاقی در ایران کمبود دانش نیست؛ ضعف فرهنگسازی است
آقای دکتر ابوالحسنی، با توجه به این آمارها با جامعهای روبهرو هستیم که بخش زیادی از آن چاق یا دارای اضافه وزن است. به نظر میرسد روشها و پروتکلهای مشخصی برای درمان چاقی و عوارض آن وجود ندارد. این موضوع را تایید میکنید؟
دکتر ابوالحسنی: سالهاست در جهان برای کاهش گرسنگی برنامهریزی میشود و اسنادی تدوین میکنند که مثلا تا سال ۲۰۱۵ میزان گرسنگی به زیر ۵۰ درصد برسد، اما با رسیدن به موعد تعیینشده، نهتنها هدف محقق نمیشود، بلکه گاهی وضعیت بدتر هم میشود. در زمینه چاقی نیز چنین اتفاقی رخ داده است؛ نهادهای علمی و دانشگاهی هدفگذاری میکنند که تا افق مشخصی شیوع چاقی کاهش یابد، اما با رسیدن به آن زمان، آمارها همچنان افزایشی است.
این موضوع چندوجهی است. یک بخش به پروتکلهای درمانی مربوط میشود، اما موضوع مهمتر فرهنگ مصرف غذا و تغذیه است. از نظر دانش و اطلاعات علمی برای کنترل چاقی کمبودی نداریم، اما فرهنگ غذایی، شهرنشینی، تغییر سبک زندگی، اشتغال همزمان اعضای خانواده و کاهش فرصت آشپزی در خانه، در کنار افزایش مصرف فستفودها، شرایط را تغییر داده است.
دو سه سال پیش برای یک اردوی جهادی به یکی از محرومترین مناطق کشور رفتیم. انتظار داشتیم محدودیت غذایی در آنجا مسئله اصلی باشد و چنین محدودیتهایی هم وجود داشت؛ اما در بررسیها متوجه شدیم سهم غذاهای ناسالم و تنقلاتی مثل چیپس و پفک در سبد هزینه خانوار بالاست. حبوبات از طریق نهادهای امدادی در اختیار خانوادهها قرار میگرفت، اما برای بچهها جذابیت چیپس و پفک بیشتر بود. خانوادهها به جای بررسی عادتهای غذایی و رفتار مصرف، سراغ مکملها و برندهایی میرفتند که حتی خانوادههای برخوردار در تهران میشناسند. این نشان میدهد که در فرهنگ تغذیهای مشکل داریم.
خوشبختانه با پیشرفت داروهای جدید چاقی، منحنی شیوع این بیماری در برخی گزارشهای جهانی روند نزولی پیدا کرده است. با این حال، برآوردها نشان میدهد که وضعیت چاقی، بهویژه در کودکان ایران، در افق ۲۰۳۵ همچنان نگرانکننده خواهد بود و میزان رشد شیوع آن از متوسط جهانی بیشتر است. زمانی تصور میکردیم چاقی عمدتا مشکل جوامع غربی است، اما امروز بسیاری از کشورها برای کنترل آن اقدام کردهاند و منحنیهای ما همچنان وضعیت مطلوبی ندارند.
درمان چاقی چندوجهی است؛ دارو و پروتکلهای درمانی یک بخش آن هستند و فرهنگ مصرف غذا و تغذیه بخش دیگر. به نظرم در فرهنگسازی کمکاری کردهایم و باید توجه بیشتری به آن داشته باشیم.
در حوزه درمان، منابع علمی و پروتکلهای مشخصی وجود دارد، اما نمیتوان برای همه افراد یک نسخه واحد در نظر گرفت. همانطور که در تغذیه، برای دوران نوزادی، کودکی، بارداری، شیردهی و سالمندی برنامههای متفاوتی وجود دارد و بیماریهایی مانند سرطان، بیماریهای قلبی و عروقی، دیابت و فشار خون هرکدام ملاحظات درمانی خود را دارند، مدیریت وزن نیز باید متناسب با شرایط فرد انجام شود.
دانشآموختگان رشته تغذیه در کشور آموزش آکادمیک مناسبی میبینند و تعداد فارغالتحصیلان این رشته نیز قابل توجه است. بنابراین به نظرم ضعف اصلی ما بیش از آنکه در دانش و آموزش باشد، در فرهنگسازی است؛ البته ممکن است در بخش درمان هم کاستیهایی وجود داشته باشد.
شیوع چاقی در ایران حدود ۴۹ درصد است؛ نگرانی از افزایش چاقی کودکان
دکتر شادنوش: اگر منظورتان پروتکلهایی است که در حوزه سلامت اجرا میشود، باید به تغییر فرهنگ جامعه هم توجه کنیم. در گذشته خانوادههایی وجود داشتند که اگر عروس خانم لاغر بود، او را نمیپسندیدند و معتقد بودند عروس باید هنگام آمدن از خانه پدر کمی چاق باشد.
از آن فرهنگ تا امروز تغییرات زیادی رخ داده است. اکنون چاقی در سیاستهای حوزه سلامت به عنوان بیماری شناخته میشود و ما علاوه بر پیشگیری، وارد حوزه درمان هم شدهایم. زمانی فقط میتوانستیم برای فرد چاق برنامه غذایی و رژیمدرمانی تجویز کنیم، اما امروز داروهای مناسبی در کشور وجود دارد که در صورت استفاده زیر نظر متخصص میتواند به درمان چاقی کمک کند.
در گذشته واحد تغذیه بیمارستانها بیشتر مسوول تهیه غذای بیماران با محدودیت نمک، قند یا چربی بود، اما امروز تغذیه بالینی در بیمارستانها شکل تخصصیتری پیدا کرده است. متخصص تغذیه بالینی در تیم درمان حضور دارد و در بخشهای بستری به مدیریت وضعیت تغذیه بیمار و پیشگیری از سوءتغذیه بیمارستانی کمک میکند.
کارهای زیادی انجام شده، اما باید سرعت اقدامات را افزایش دهیم؛ زیرا شیوع چاقی در دنیا بالاست و میتواند هزینههای سنگینی به نظام درمان تحمیل کند. اگر بتوانیم این چرخه را اصلاح کنیم و در پیشگیری بیشتر سرمایهگذاری کنیم، هزینه درمان بیماریهایی مانند دیابت و فشار خون نیز کاهش مییابد و در آینده جامعه سالمتری خواهیم داشت.
گفته میشود در بسیاری از کشورهای توسعهیافته خصوصا در اروپا آگاهیبخشی درباره زندگی سالم، پرهیز از الکل و ورزش و تناسب اندام به جایی رسیده که در بین جوانان زندگی سالم به یک الگو تبدیل شده است، آنها چه کردهاند که ما انجام ندادهایم؟ ما هم میدانیم ورزش مفید است و چاقی آسیبزاست، اما چرا سبک زندگی سالم به اندازه کافی در جامعه ما جا نیفتاده است؟
دکتر نوروزی: اگر بخواهیم واقعبین باشیم، وضعیت ما از نظر شیوع چاقی و اضافه وزن از کشورهای اروپای غربی و شمالی بدتر نیست. البته کشورهای اروپایی با متوسط جهانی تفاوت دارند. برای مثال در آمریکا، با جمعیتی حدود ۳۵۰ میلیون نفر، نزدیک به ۷۵ درصد جمعیت چاق یا دارای اضافه وزن هستند. در انگلیس نیز این میزان در جمعیت بزرگسال به حدود ۶۵ درصد میرسد.
در ایران هم شیوع چاقی بالاست، اما در مناطق مختلف کشور یکسان نیست. در شهرهای بالای ۷۰۰ هزار نفر، شیوع اضافه وزن و چاقی حدود ۶۰ درصد یا بیشتر است. بالاترین میزان در برخی مناطق استانهای شمالی، از جمله مازندران و گیلان، دیده میشود؛ با این حال، رقم کلی کشور حدود ۵۰ درصد، یعنی حدود ۴۹ درصد است.
در حال حاضر وضعیت ما از نظر شیوع اضافه وزن و چاقی نسبت به بیشتر کشورهای اروپایی بهتر است، اما این شرایط لزوما ادامه پیدا نمیکند. شیوع چاقی در کودکان و نوجوانان ما سالانه حدود ۶/۵ درصد افزایش مییابد و برآورد شده است که این میزان تا سال ۱۴۱۵ به حدود ۷۰ درصد برسد. بنابراین نگرانی اصلی ما روند چاقی در کودکان و نوجوانان و پیامدهای آینده آن است.
چاقی بیماری مزمن است؛ درمان آن با رژیمهای کوتاهمدت امکانپذیر نیست
گویا تعریف چاقی هم تغییر کرده است و در مجله معتبر لنست در سال ۲۰۲۵ هم این موضوع مطرح شده، درباره تعریف جدید توضیح میدهید؟
دکتر نوروزی: بله، تعریف چاقی تغییر کرده است. دیگر نمیتوان این پدیده را فقط بر اساس وزن فرد تعریف کرد. وزن و شاخص توده بدنی یا BMI مهم هستند، اما در تعریف جدید، اگر فرد BMI بالاتر از ۲۵ داشته باشد و همزمان با بیماری یا مشکل زمینهای مانند مقاومت به انسولین، تخمدان پلیکیستیک، اختلالات تنفسی هنگام خواب یا آرتروز زانو ناشی از وزن روبهرو باشد، میتوان از چاقی بالینی صحبت کرد.
ممکن است فردی وزن بالایی داشته باشد، اما مشکل بالینی مشخصی نداشته باشد. در گذشته معمولا BMI بالاتر از ۳۰ را معیار چاقی در نظر میگرفتیم، اما با تعریف جدید، افراد دارای BMI بالاتر از ۲۷ نیز ممکن است در گروه افراد چاق قرار بگیرند.
در موضوع چاقی دو محور اصلی داریم: پیشگیری، یعنی جلوگیری از چاق شدن جمعیت، و درمان افرادی که اکنون با چاقی زندگی میکنند. در حال حاضر تعداد افراد چاق به اندازهای زیاد شده که باید برای درمان آنها برنامهریزی کنیم و کمک کنیم از وضعیت بیماری خارج شوند.
چاقی بیماری مزمنی است که فرد مدت طولانی با آن درگیر میشود؛ بنابراین درمان آن هم به برنامهای تخصصی و مستمر نیاز دارد. همانطور که برای شکستگی دست به ارتوپد مراجعه میکنیم تا درباره گچ گرفتن یا جراحی تصمیم بگیرد، برای درمان چاقی نیز باید به متخصص مراجعه کنیم.
با این حال، در جامعه این تصور وجود دارد که میتوان رژیمی را از اینستاگرام یا شبکههای اجتماعی گرفت؛ رژیمی که ممکن است برای صدها نفر یکسان تجویز شده باشد. بعضی افراد هم تصور میکنند با خرید یک آمپول از داروخانه یا تهیه قرص لاغری از آرایشگاه و عطاری میتوانند وزن کم کنند. چنین روشی درمان اصولی نیست.
در بهترین حالت ممکن است وزن فرد کاهش پیدا کند، اما بخش قابل توجهی از این کاهش میتواند مربوط به عضلات و ماهیچهها باشد. در این شرایط، ممکن است ۶۰ درصد کاهش وزن از چربی و ۴۰ درصد از ماهیچهها باشد. رژیمی که بدون نظر متخصص انتخاب شده باشد، پس از قطع شدن معمولا به بازگشت وزن منجر میشود و گاهی وضعیت فرد را بدتر میکند؛ زیرا ممکن است تمام وزن ازدسترفته به شکل چربی بازگردد.
بسیار پیش میآید که فردی میگوید از ۷۰ کیلوگرم به ۶۴ کیلوگرم رسیده، اما پس از رها کردن رژیم دوباره به وزن قبلی برگشته و حتی سایزش بیشتر شده است. دلیل این اتفاق میتواند افزایش درصد چربی بدن در پی کاهش وزن غیراصولی باشد.
برنامه کاهش وزن فقط پایین آوردن عدد ترازو نیست؛ باید کاهش وزن مدیریت و تثبیت شود. تجربه نشان میدهد بسیاری از افراد وزن کم میکنند، اما مرحله تثبیت را ادامه نمیدهند و دوباره به وزن قبلی برمیگردند.
هدف درمان چاقی کاهش چربی است، نه پایین آوردن عدد ترازو
آقای دکتر ابوالحسنی، سال گذشته هم درباره آمپولها و داروهای لاغری صحبت کردیم. شما آن زمان گفتید همانطور که برای بیماریهای قلبی و سایر بیماریها دارو داریم، دانشمندان برای چاقی هم داروهایی طراحی کردهاند و این اتفاق یک انقلاب محسوب میشود. استقبال از این داروها در ایران هم افزایش یافته است. آیا عوارض این داروها بهدرستی در مراحل علمی و آزمایشگاهی بررسی شده است؟ آیا این داروها برای افراد چاق همان نقشی را دارند که داروهای قلبی برای بیماران قلبی ایفا میکنند؟
سوال خوبی است. اجازه بدهید با یک سوال پاسخ بدهم: آیا در خانه چاقو دارید و از آن استفاده میکنید؟ در ۱۰ سال گذشته چند بار با چاقو دستتان را بریدهاید؟
گاهی درباره یک ابزار صحبت میکنیم و میپرسیم آیا درست ساخته شده و ایمنی لازم را دارد یا نه. این یک بحث است؛ اما بحث دیگر این است که آیا از ابزاری که بهدرستی و با خطر کم ساخته شده، درست استفاده میکنیم یا خیر.
تولید دارو فرایندی طولانی دارد؛ از تحقیقات اولیه و آزمایشهای حیوانی تا مطالعات انسانی و عبور از مراحل متعدد بررسی. دارو باید از مراجع مربوطه، از جمله سازمانهای ناظر، مجوز بگیرد. این مجوز به معنای تایید حداقل ایمنی دارو برای مصرف است و روند بررسی بسیار سختگیرانهای دارد.
البته نمیتوان گفت خطا در این مسیر رخ نمیدهد؛ خطا بخشی از ماهیت علوم تجربی است. در ابتدای کتاب هاریسون هم بر این نکته تاکید شده که پزشکی علمی دائمالتغییر است و اطلاعات آن باید پیوسته بهروز شود.
داروهای جدید چاقی تحول مهمی در درمان این بیماری ایجاد کردهاند، اما متاسفانه در بسیاری از موارد نادرست مصرف میشوند. گاهی بیمار درباره عوارض دارو میپرسد و نگران است که آیا باعث سرطان، نابینایی یا ناباروری میشود؟ داروها پیش از ورود به بازار به اندازه زیادی مطالعه میشوند و اگر در ادامه عارضهای شناسایی شود، جامعه پزشکی و نهادهای علمی باید آن را اعلام کنند.
در تاریخ پزشکی نمونههایی از این اتفاق وجود دارد. دارویی که زمانی برای کنترل تب و درد استفاده میشد، پس از مدتی به دلیل ارتباط با تولد نوزادانی با اندامهای ناقص و عارضهای به نام فوکوملیا شناخته شد و پس از مشخص شدن خطر، از چرخه درمان کنار گذاشته شد. بنابراین نظام پزشکی باید عوارض داروها را رصد و در صورت لزوم درباره آنها اطلاعرسانی کند.
اما بخشی از عوارضی که امروز باید بیشتر به آن توجه کنیم، پیامدهای مصرف خودسرانه داروهاست. برای توضیح این موضوع میتوان BMI را به سطح آب یک حوض تشبیه کرد. سطح آب به ارتفاع و اندازه حوض بستگی دارد، اما صرفا با دیدن سطح آب نمیتوان درباره کیفیت محتویات آن قضاوت کرد.
ممکن است BMI فردی ۲۵، ۲۷ یا ۳۰ باشد، اما ترکیب بدن او مناسب باشد؛ در مقابل، فردی ممکن است BMI طبیعی و ظاهری متناسب داشته باشد، اما درصد چربی بدنش بالا باشد. ایراد BMI این است که ترکیب بدن را نشان نمیدهد؛ این شاخص مربوط به حدود یک قرن پیش است و امروز ابزارهای دقیقتری برای اندازهگیری درصد چربی، توده عضلانی و میزان آب بدن داریم.
با این حال، افراد گاهی بر اساس توصیه داروخانه، آرایشگاه، بلاگر یا باشگاه ورزشی، بدون آگاهی تخصصی دارو مصرف میکنند. یکی از شرکتهای بزرگ دارویی به من میگفت میزان خرید بلاگرها از محصولاتشان حتی از خرید پزشکان بیشتر است؛ در حالی که این افراد دانش پایه تغذیه را ندارند.
هدف از درمان، کاهش چربی است، نه صرفا پایین آمدن عدد ترازو یا از دست دادن آب و عضله. اگر فرد ۲۰ کیلوگرم وزن کم کند، اما طبق آنالیز بدن ۱۶ کیلوگرم آن آب و عضله و فقط چهار کیلوگرم آن چربی باشد، در واقع نتیجه مطلوبی نگرفته است؛ هرچند ترازو به او احساس موفقیت میدهد.
پس از قطع دارو، ممکن است وزن طی یک تا سه ماه برگردد و این بار چربی بیشتری جایگزین شود. بازگشت چربی میتواند در نواحی نامناسبتری اتفاق بیفتد و به جای چربی زیرپوستی، در اطراف اندامهای داخلی مانند قلب و کلیهها تجمع پیدا کند. این چربی احشایی یکی از عوامل مهم خطر برای سلامت است.
گاهی به مراجعان میگویم اگر قرار است وزن را به شکل غیراصولی کم کنید و بعد با شرایط بدتری آن را بازگردانید، بهتر است فعلا وزن خود را ثابت نگه دارید؛ چون ممکن است وضعیت فعلی از شرایطی که پس از کاهش وزن نامناسب و بازگشت آن ایجاد میشود، بهتر باشد.
تأخیر در کنترل اضافهوزن، بازگشت به وزن طبیعی را دشوارتر میکند
دکتر نوروزی: پیشگیری از چاقی یک موضوع مشخص است، اما درمان آن چند بخش دارد. یکی از اجزای اصلی درمان، رژیم غذایی کمکالری است؛ یعنی میزان انرژی دریافتی باید کمتر از انرژی مصرفی سلولهای بدن باشد تا بدن از ذخایر چربی استفاده کند.
تجویز چنین رژیمی ساده نیست. متخصص تغذیه باید آموزش دیده باشد تا برنامهای تنظیم کند که ضمن کاهش کالری، نیاز فرد به ریزمغذیها، پروتئین و کربوهیدرات را هم تامین کند.
در کنار رژیم، یکی از مهمترین مسائل اشتهاست. بدن انسان به ذخیره چربی تمایل دارد، چون چربی منبع انرژی برای روزهای کمبود غذاست. برای مثال، حدود ۲۵ درصد وزن طبیعی بدن یک خانم میتواند چربی باشد و اگر این میزان به زیر ۱۲ درصد برسد، چرخه تخمکگذاری ممکن است مختل شود؛ زیرا بدن احساس میکند ذخیره انرژی کافی برای بارداری و شیردهی ندارد.
در گذشته، ذخیره چربی بیشتر به بقای انسان کمک میکرد. مغز ما هنوز هم تا حد زیادی با همان سازوکار عمل میکند و به همین دلیل اشتها میتواند مانع مهمی در ادامه رژیم کمکالری باشد.
داروهای تزریقی جدید عمدتا با کاهش اشتها عمل میکنند؛ قرار نیست مستقیما چربی را بسوزانند، بلکه به فرد کمک میکنند رژیم کمکالری تجویزشده از سوی متخصص را بهتر رعایت کند. پزشک ممکن است بسته به شرایط بیمار از داروهای دیگری نیز برای افزایش سوختوساز یا کاهش جذب چربی استفاده کند. در کنار این موارد، فعالیت بدنی نقش مهمی در کاهش وزن دارد. برای مشکلاتی مانند افتادگی پوست یا تیرگی دور چشم پس از کاهش وزن نیز راهکارهایی وجود دارد.
باید توجه کنیم که چاقی بیماری مزمن و طولانیمدت است و درمان آن هم به برنامهای بلندمدت نیاز دارد. نباید انتظار داشته باشیم با دو ماه رژیم، همه مشکلات برطرف شود. از طرف دیگر، بیتوجهی به افزایش وزن نیز درست نیست؛ زیرا ممکن است فرد به مرحلهای برسد که بازگشت به وزن طبیعی برایش بسیار دشوار شود.
دکتر شادنوش: داروهای لاغری را با داروهای قلبی و عروقی مقایسه کردید؛ اما مگر داروهای قلبی هیچ عارضهای ندارند؟ اساسا دارویی وجود ندارد که کاملا بدون عارضه باشد. حتی آسپرین ۸۰ که بسیاری از افراد در سنین مختلف مصرف میکنند، در صورت استفاده روزانه میتواند پیامدهایی داشته باشد؛ برای مثال، اگر فردی که آن را مصرف میکند به جراحی اورژانسی نیاز پیدا کند، رقیق شدن خون اهمیت پیدا میکند.
داروهای جدید چاقی تحول بزرگی در حوزه سلامت هستند و احتمالا چهره بیماریها را در آینده تغییر خواهند داد. خطر اصلی زمانی ایجاد میشود که افراد خودسرانه از آنها استفاده کنند.
برای نمونه، به لطف تلاش دانشمندان ایرانی، دارویی که نوع خارجی آن با نرخ ارز فعلی حدود ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون تومان در هفته هزینه دارد، در ایران با حدود ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان قابل تهیه است. با این حال، اینکه دارو بدون نسخه در دسترس باشد و افراد بتوانند بهراحتی آن را از داروخانه تهیه کنند، خطرناک است. حتی نمایش پوسترهای تبلیغاتی این داروها در داروخانهها نیز میتواند مشکلساز باشد.
فردی که صرفا با پرسیدن یک سوال از داروساز دارو را تهیه و مصرف میکند، ممکن است در مدت یک تا یک ماه و نیم شش کیلوگرم وزن کم کند، اما دچار ضعف شود و حتی نتواند بهراحتی از روی صندلی بلند شود. این اتفاق میتواند نتیجه مصرف خودسرانه و کاهش وزن غیراصولی باشد.
داروهای جدید در یک دهه گذشته در دنیا مصرف شدهاند و درباره آنها مطالعات و گزارشهای متعددی وجود دارد. این داروها در مجموع داروهای مفیدی هستند و میتوانند آغازگر نسلی از درمانها باشند که در آینده در مدیریت بیماریهای مزمن نقش مهمی ایفا میکنند.
در بحث فرهنگسازی هم تجربه کشورهای دیگر قابل توجه است. برای مثال، در جامعه فرانسه فرهنگی با این مضمون ترویج میشود که «بخور، اما حرکت کن و تحرک داشته باش». یکی از دلایل چاقی در ایران، علاوه بر مصرف بیش از اندازه غذا، کمتحرکی است. جامعه ما تحرک بدنی کمی دارد و در نتیجه بخش زیادی از انرژی دریافتی به شکل چربی ذخیره میشود. بنابراین باید مردم را به تحرک روزانه تشویق کرد و برای ورزش برنامهریزی داشت.
انگ اجتماعی مراجعه به روانشناس، یکی از موانع درمان چاقی
سوال: در فرایند کاهش وزن یک حلقه مفقوده هم وجود دارد و آن روانشناسی است. افراد چاق در جامعه مدام سرزنش و قضاوت میشوند و از نظر روانی تحت فشار قرار میگیرند، اما هنگام درمان کمتر به شرایط روانی آنها توجه میشود. نظر شما چیست؟
دکتر ابوالحسنی: همانطور که گفتید، درمان چاقی چندوجهی است. حدود یک دهه پیش، زمانی که در یکی از مراکز آموزشی دولتی کلینیک چاقی راهاندازی کردیم، تصمیم گرفتیم رویکردی چندوجهی داشته باشیم.
یک بخش درمان، رژیمدرمانی و تغذیه، شامل اصلاح رفتار غذایی و دارودرمانی است؛ بخش دوم فعالیت بدنی و بخش سوم حوزه روان و شناختدرمانی است. اگر هرکدام از این سه پایه دچار ضعف باشد، فرایند مدیریت وزن ناقص میماند.
در محیطهای آکادمیک و آموزشی کشور، روانشناسان و روانپزشکان وارد فرایند درمان شدهاند. من نیز در کلینیک خصوصی خود، با الگو گرفتن از بخش آموزشی، از روانپزشک و رواندرمانگر متخصص چاقی استفاده کردم، اما استقبال چندانی از این خدمات نشد.
متاسفانه در جامعه این تصور وجود دارد که مراجعه به روانشناس یا روانپزشک به معنای داشتن مشکل روانی یا دریافت برچسب است؛ در حالی که برای اصلاح رفتارها به تخصص این حوزه نیاز داریم. در حال حاضر متخصصان و مشاوران تغذیه بخش زیادی از این مسوولیت را برعهده دارند و در آموزشهای خود با جنبههای روانشناختی تغییر رفتار آشنا میشوند.
دکتر نوروزی: به موضوعی که دکتر اشاره کردند، اختلالات رفتاری خوردن میگوییم. در چند پژوهشی که انجام دادهایم، مشخص شده است طیفی از این اختلالات در جامعه وجود دارد. حدود ۲۰ درصد افراد چاق در کشور درجاتی از اختلال رفتاری غذا خوردن دارند.
یکی از انواع این اختلالات، پرخوری دورهای است؛ یعنی فرد در دورههایی که ممکن است هر شش ماه، دو ماه یا حتی ماهی یک بار رخ دهد، چند روز دچار پرخوری میشود. این وضعیت گاهی با محرکهایی مانند شروع دوره عادت ماهیانه یا تغییر فصل ارتباط دارد.
نوع دیگر، پرخوری در زمان استرس است. این استرس لزوما شدید نیست و میتواند ناشی از موضوعاتی مانند آلودگی هوا یا نگرانی از امتحان باشد. این افراد معمولا چند ساعت پس از تجربه استرس، دورهای از پرخوری دارند. شیرینخوری و سندروم پرخوری شبانه نیز از موارد شایع هستند. پرخوری شبانه را بهویژه در افرادی میبینیم که وعدههای غذایی خود، مانند صبحانه یا ناهار، را حذف میکنند.
این موارد هرکدام درمان خاص خود را دارند و شیوه درمان به شرایط فرد بستگی دارد. حتی ممکن است داروهایی که برای این افراد تجویز میشود با درمان معمول چاقی متفاوت باشد.
دکتر شادنوش: اگر بخواهیم از موارد حاد و پیچیده فاصله بگیریم، باید به رفتارهای روزمره خانوادهها هم توجه کنیم. در چند خانواده هنگام غذا خوردن تلویزیون خاموش است و اعضای خانواده بدون تماشای برنامه تلویزیونی غذا میخورند؟ امروز هم گوشی تلفن همراه جای تلویزیون را گرفته است؛ گاهی برای اینکه کودک غذای بیشتری بخورد، فیلم یا کارتون برایش پخش میکنند تا حواسش پرت شود. این رفتارها بر عادتهای تغذیهای تاثیر میگذارند.
سرزنش کردن افراد چاق، بهویژه نوجوانان و جوانان، نیز میتواند آسیبزا باشد. والدین گاهی از روی دلسوزی به فرزندشان میگویند چقدر چاق شدهای یا لباست اندازهات نیست، اما همین تذکرها و فشارهای روانی ممکن است در پرخوری فرد تاثیر منفی بگذارد.
رژیم غذایی یکسان برای همه افراد؛ رویکردی نادرست در درمان چاقی
آقای دکتر نوروزی و آقای دکتر شادنوش، شما دبیر علمی و دبیر اجرایی کنگره چاقی بالینی هستید. این کنگره با چه هدفی برگزار میشود؟ آیا قرار است به تدوین دستورالعملی منجر شود یا بیشتر برای تبادل یافتههای علمی میان متخصصان است؟
دکتر نوروزی: این همایش، نخستین کنگره چاقی بالینی ایران است. انتخاب این عنوان به این دلیل است که میخواهیم چاقی را به عنوان یک بیماری در نظر بگیریم. در چند سال گذشته از یک سو آگاهی مردم افزایش یافته و از سوی دیگر شیوع چاقی در کشور بیشتر شده است. اکنون دیگر فقط با موضوع پیشگیری از چاقی روبهرو نیستیم؛ تعداد زیادی از افراد چاق هستند و باید برای درمان آنها برنامهریزی کنیم.
موضوع دیگر، ابلاغ سند ملی پیشگیری از بیماریهای مزمن غیرواگیر در شورای عالی سلامت و امنیت غذایی با حضور رئیسجمهور است. پایه اصلی این سند، برنامههای پیشگیری از دیابت، بیماریهای قلبی و عروقی، کبد چرب و بیماریهای مشابه است و چاقی یکی از محورهای اصلی آن به شمار میرود.
ابلاغ این سند دست ما را برای برنامهریزی بازتر کرده است. از طرف دیگر، در یک سال گذشته امکان درمان نیز بیشتر شده است. داروهای جدید چاقی که در همه کشورهای دنیا بهراحتی در دسترس نیستند، خوشبختانه در ایران نیز توسط شرکتهای داروسازی داخلی تولید میشوند. بنابراین امکان طراحی برنامههایی برای پیشگیری و درمان چاقی فراهمتر شده است.
کنگره چاقی بالینی یک همایش دو روزه است که پزشکان و کارشناسان تغذیه در آن حضور دارند و تلاش کردهایم تازهترین یافتهها درباره درمان چاقی را ارائه کنیم.
بیمهها هنوز حمایت کافی از داروهای جدید و درمان چاقی ندارند
دکتر شادنوش: جامعه تغذیه ایران وظیفه دارد به مسئله تغذیه مردم توجه کند و اهمیت اصلاح سبک زندگی را به عنوان زیربنای سلامت به جامعه یادآوری کند. طی سالهای گذشته، پیشکسوتان و سپس نسل جدید همکاران ما کنگرههای تغذیه را در سطح داخلی و بینالمللی برگزار کردهاند.
حوزه تغذیه امروز به بلوغی رسیده که باید آگاهیرسانی تخصصیتری داشته باشد. از یک طرف، به کمک رسانههای جدید مردم به دنبال اطلاعات تازه هستند و از طرف دیگر، بیماریها پیچیدهتر شدهاند و به توجه ویژهتری نیاز دارند. به همین دلیل تصمیم گرفتیم در حوزه تغذیه روی موضوع مشخصتری مانند چاقی بالینی تمرکز کنیم.
چاقی بالینی به شرایطی اشاره دارد که فرد علاوه بر چاقی، با یک بیماری مزمن جدی مانند آپنه خواب، دیابت یا فشار خون روبهرو است یا عوامل خطر دیگری دارد. برای مثال، در چاقی شکمی، موضوعاتی مانند کبد چرب و مشکلات غددی و گوارشی اهمیت پیدا میکنند. این شرایط به بررسی تخصصیتر و آشنایی همکاران با تازهترین دستاوردهای دنیا نیاز دارد تا روشها و سازوکارهای مقابله با بیماری بهروز شود.
در سالهای گذشته چاقی در وزارت بهداشت ایران به عنوان بیماری شناخته شده و دولت نیز در مقاطعی از درمان آن حمایت کرده است. برای مثال، برخی جراحیهای چاقی با شرایطی تحت پوشش بیمه قرار گرفتند.
اکنون با ظهور داروهای جدید، امکانات درمانی بهتر و در دسترستری فراهم شده است. لازم است بیمهها نیز به این موضوع توجه کنند. هزینههایی که در آینده برای درمان بیمار دیابتی یا دیالیزی صرف میشود، میتواند در بخشی از موارد با سرمایهگذاری در داروهای خوراکی و تزریقی جدید و درمان چاقی کاهش یابد. این روشها در مواردی خطر کمتری از جراحی دارند و میتوانند اثربخشی بیشتری داشته باشند. تا امروز بیمهها توجه کافی به این حوزه نداشتهاند، اما حمایت آنها میتواند در کنترل چاقی و بیماریهای ناشی از آن موثر باشد.
پیام من به مردم این است که چاقی در کشور گسترده است، اما درمان آن کاملا تخصصی است. حتی اگر برای افراد برنامه غذایی روزانه تنظیم میکنیم، نمیتوانیم یک برگه واحد را به چند نفر بدهیم و تصور کنیم برای همه مناسب است. رژیم غذایی و درمان باید متناسب با شرایط هر فرد طراحی شود و درمانهای جدید نیز حتما باید زیر نظر متخصص انجام شوند.
بهترین مرجع برای مدیریت تغذیه، متخصص تغذیه است؛ زیرا فرصت دارد با بیمار گفتوگو کند، به او مشاوره بدهد و روند درمان را پیگیری کند. ممکن است پزشکان دیگر نیز مجاز به تجویز دارو باشند، اما به دلیل حجم مراجعات، فرصت کمتری برای مشاوره مفصل و پیگیری مداوم دارند. بنابراین مردم باید درمان چاقی را زیر نظر متخصص مربوطه انجام دهند تا با کمترین عوارض از فواید درمان بهرهمند شوند.
چاقی عامل خطر بیش از ۷۰ تا ۸۰ درصد بیماریهای غیرواگیر است
دکتر ابوالحسنی: در حدود یک سده گذشته، شش عامل اصلی مرگومیر در دنیا بیماریهای عفونی مانند حصبه، سرخک، دیفتری و کزاز بودند. با گسترش واکسنها، بسیاری از این بیماریها قابل پیشگیری شدند. حدود سه دهه پیش، زمانی که دانشجوی پزشکی بودیم، در دوره آموزشی خود حتی با موردی از ابتلا به دیفتری مواجه نمیشدیم.
امروز بیماریهای غیرواگیر مانند دیابت، فشار خون، بیماریهای قلبی و عروقی و سرطانها از عوامل اصلی مرگومیر هستند. چاقی نیز یکی از مهمترین عوامل خطر برای بخش بزرگی از این بیماریهاست و به گفته من، در بیش از ۷۰ تا ۸۰ درصد این بیماریها نقش مهمی دارد.
این کنگره با تمرکز بر چاقی بالینی برگزار شده است. در دهههای گذشته کنگرههای متعددی در حوزه تغذیه با موضوعات مختلف برگزار شدهاند؛ از امنیت غذایی تا موضوع «از مزرعه تا سفره». اما اکنون لازم است به شکل تخصصیتری به چاقی و پیامدهای آن بپردازیم.
موضوع دیگر، بار اقتصادی بیماریهاست. در حوزه بیماریهای غیرواگیر که بسیاری از آنها با چاقی ارتباط دارند، باید پیامدهای اقتصادی را نیز در نظر گرفت. دولتها برای تخصیص بودجه به عدد و رقم نیاز دارند، نه صرفا بیان اهمیت عاطفی یک موضوع. هدف از برگزاری این رویداد علمی میتواند انتقال همین پیام به سیاستگذاران باشد که بخش قابل توجهی از بودجه کشور صرف درمان چاقی و پیامدهای آن میشود.
هزینهها به تعویض مفصل به دلیل افزایش وزن، درمان بیماریهای قلبی و عروقی، جراحی بایپس و دهها بیماری دیگر اختصاص پیدا میکند. سازمانهای بیمهگر به عنوان بزرگترین خریداران خدمات درمانی، معمولا خدمات شناختهشده را پوشش میدهند؛ اما در حوزه چاقی تاکنون خریدار و حامی مناسبی نبودهاند. این در حالی است که هزینههای سنگین مراحل بعدی و پیامدهای چاقی را پرداخت میکنند.
به نظر من، سیاستگذاران حوزه سلامت و بیمه باید به جای آنکه فقط هزینه تعویض مفصل فردی را بپردازند که به دلیل اضافه وزن دچار آرتروز شده است، به سراغ پیشگیری و درمان چاقی بروند؛ یعنی سرچشمه مشکل را با هزینهای کمتر اصلاح کنند. فکر میکنم این نیز یکی از پیامهای مهم این کنگره برای سیاستگذاران حوزه سلامت است.
منبع: خبرآنلاین

