گروه سیاسی و بین‌الملل برنا/ سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، امروز یکشنبه راهی پاکستان می‌شود تا در سی‌امین نشست شورای وزیران امور خارجه سازمان همکاری اقتصادی (اکو) شرکت کند. او همچنین روز سه‌شنبه به عمان سفر خواهد کرد تا با همتای عمانی خود دیدار و درباره تحولات منطقه‌ای رایزنی کند. این سفر‌ها در شرایطی انجام می‌شود که هم‌زمان با تشدید فشار‌های اقتصادی و دریایی آمریکا علیه ایران، نشانه‌های متناقضی از رویکرد دولت دونالد ترامپ در قبال احتمال ازسرگیری درگیری نظامی دیده می‌شود.
در چنین فضایی، سفر عراقچی به اسلام‌آباد و مسقط، علاوه بر دستورکار‌های رسمی و دوجانبه، می‌تواند تلاشی برای حفظ و فعال نگه داشتن کانال‌های دیپلماتیک و ارتباطی تهران با میانجی‌های منطقه‌ای باشد؛ کانال‌هایی که در هفته‌های گذشته، در کنار قطر، برای جلوگیری از تشدید تنش میان ایران و آمریکا فعال بوده‌اند. ترامپ میان تهدید و عقب‌نشینی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در روز‌های اخیر به مشاوران ارشد خود گفته است که در صورت خودداری ایران و حوثی‌ها از اقدامات تحریک‌آمیز جدید، ممکن است از حمله مجدد به ایران صرف‌نظر کند.
این اظهارات در حالی مطرح شده که او پیش‌تر بر تداوم فشار بر تهران و بی‌نیازی واشنگتن از توافق تأکید کرده بود. این دوگانگی در مواضع کاخ سفید، چشم‌انداز تحولات پیش‌رو را با ابهام روبه‌رو کرده است. از یک سو، ترامپ همچنان از ابزار فشار اقتصادی و محدودیت‌های دریایی برای افزایش هزینه‌های ایران استفاده می‌کند و از سوی دیگر، احتمال پرهیز از حمله نظامی در صورت کنترل تنش‌ها را مطرح کرده است. در این شرایط، دست‌کم سه سناریو را می‌توان برای ادامه تحولات در نظر گرفت. نخست، تداوم وضعیت فعلی و ادامه محاصره و فشار اقتصادی بدون ورود به یک درگیری نظامی گسترده؛
سناریویی که در آن واشنگتن امیدوار است با افزایش هزینه‌های اقتصادی، تهران را به تغییر محاسبات خود وادار کند. دوم، حفظ تهدید نظامی به‌عنوان اهرم فشار، همراه با ادامه رایزنی‌های غیرمستقیم و تلاش میانجی‌های منطقه‌ای برای نزدیک کردن مواضع دو طرف. در این حالت، احتمال شکل‌گیری یک تفاهم محدود برای کنترل تنش‌ها، حتی بدون دستیابی به توافقی جامع، وجود خواهد داشت. سناریوی سوم نیز به شکست تلاش‌های دیپلماتیک و تشدید دوباره تنش‌ها مربوط است؛ وضعیتی که در صورت وقوع اقدامات تحریک‌آمیز یا محاسبه اشتباه طرفین می‌تواند زمینه بازگشت به گزینه نظامی را فراهم کند.
با این حال، مواضع اخیر ترامپ نشان می‌دهد که دست‌کم در مقطع کنونی، امکان پرهیز از درگیری همچنان در محاسبات واشنگتن وجود دارد. همین مسئله اهمیت تحرکات دیپلماتیک کشور‌های منطقه را افزایش می‌دهد؛ زیرا همسایگان ایران به‌خوبی از پیامد‌های امنیتی و اقتصادی یک جنگ تازه در خلیج فارس آگاه هستند. پاکستان؛ حلقه اتصال تهران و واشنگتن در این میان، سفر عراقچی به پاکستان از چند جهت اهمیت دارد.
اسلام‌آباد در هفته‌های گذشته یکی از بازیگران فعال در تلاش‌های منطقه‌ای برای کاهش تنش میان ایران و آمریکا بوده و به دلیل برخورداری از روابط سیاسی و امنیتی با هر دو طرف، ظرفیت ایفای نقش ارتباطی و انتقال پیام را دارد. پاکستان از یک سو با ایران مرز مشترک دارد و تحولات امنیتی و اقتصادی در همسایگی غربی آن مستقیما بر منافع این کشور اثر می‌گذارد و از سوی دیگر، مناسبات نزدیکی با واشنگتن دارد. همین موقعیت می‌تواند امکان نقش‌آفرینی آن را در مدیریت اختلافات تهران و واشنگتن افزایش دهد.
البته حضور عراقچی در اسلام‌آباد در چارچوب نشست رسمی سازمان اکو انجام می‌شود و نمی‌توان آن را به‌تنهایی نشانه آغاز دور تازه‌ای از مذاکرات دانست. با این حال، برگزاری این نشست در مقطع حساس کنونی فرصتی برای دیدار‌های دوجانبه و رایزنی درباره تحولات امنیتی منطقه فراهم می‌کند. به‌ویژه آنکه پاکستان در صورت تداوم بن‌بست میان ایران و آمریکا می‌تواند همچنان یکی از مسیر‌های انتقال پیام و بررسی زمینه‌های احتمالی تفاهم باشد. عمان؛ میانجی سنتی در معادله تهران و واشنگتن در کنار پاکستان، سفر عراقچی به عمان نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
مسقط طی سال‌های گذشته یکی از مهم‌ترین کانال‌های ارتباطی ایران و آمریکا بوده و در مقاطع مختلف، زمینه انتقال پیام‌ها و گفت‌و‌گو‌های غیرمستقیم میان دو طرف را فراهم کرده است. جایگاه عمان در تحولات مربوط به تنگه هرمز و مناسبات آن با کشور‌های منطقه نیز بر اهمیت این کشور در شرایط فعلی می‌افزاید. عمان به دلیل سیاست خارجی متوازن و روابط ارتباطی با تهران و واشنگتن، می‌تواند در شرایطی که مذاکرات مستقیم با موانع سیاسی و بی‌اعتمادی متقابل روبه‌رو است، همچنان نقش تسهیل‌کننده داشته باشد.
از این منظر، دیدار عراقچی با همتای عمانی خود را نمی‌توان صرفا در چارچوب مناسبات دوجانبه ارزیابی کرد. رایزنی درباره امنیت منطقه، وضعیت تنگه هرمز و امکان کاهش تنش‌ها میان ایران و آمریکا نیز می‌تواند بخشی از دستورکار این سفر باشد. اهمیت عمان به‌ویژه از آن جهت است که در صورت تغییر رویکرد واشنگتن و تمایل دوباره به گفت‌و‌گو، این کشور ظرفیت آن را دارد که به یکی از مسیر‌های اصلی ارتباطی تبدیل شود.
همچنین اگر دو طرف در شرایط فعلی به توافقی محدود برای جلوگیری از تشدید تنش نیاز داشته باشند، کانال عمان می‌تواند در انتقال پیام‌ها و بررسی زمینه‌های چنین تفاهمی مورد استفاده قرار گیرد. از سوی دیگر درباره بحث رایزنی‌ها در خصوص امنیت تنگه هرمز، حسن قشقاوی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی مجلس در نشست خبری خود با خبرنگاران گفت: «جلسات متعددی در تهران و مسقط در سطوح وزیر، معاون وزیر و کارشناسی برگزار شده و خوشبختانه با دو کشور ساحلی بر سر کریدور موردنظر به توافق رسیدیم؛
کریدوری که قرار بود ابتدا به‌صورت موقت اجرایی شود و سپس به شکل دائمی درآید.» قشقاوی افزود: «در کمیسیون امنیت ملی مجلس، با حضور نمایندگان وزارت امور خارجه، نیرو‌های مسلح، سازمان بنادر و دریانوردی و سایر دستگاه‌های ذی‌ربط، بررسی کارشناسی طرح تنگه هرمز به‌صورت ماده‌به‌ماده انجام شد.» وی تاکید کرد که این طرح از نظر حقوق بین‌الملل و کنوانسیون‌های ۱۹۵۸ و۱۹۸۲ کاملاً هماهنگ است. مبنای اصلی نیز توافق دو کشور ساحلی است که حقوق بین‌الملل آن را به رسمیت می‌شناسد.
دیپلماسی منطقه‌ای در مجموع، سفر عراقچی به پاکستان و عمان را باید بخشی از تلاش تهران برای مدیریت هم‌زمان فشار‌های اقتصادی و امنیتی و جلوگیری از بسته شدن مسیر‌های دیپلماتیک ارزیابی کرد. در این میان، پاکستان و عمان هر یک از ظرفیت‌های متفاوتی برای ایفای نقش در معادله تهران و واشنگتن برخوردارند؛ اسلام‌آباد به دلیل مناسبات خود با دو طرف و موقعیت منطقه‌ای‌اش می‌تواند در انتقال پیام و کاهش تنش‌ها نقش داشته باشد و مسقط نیز با سابقه میانجی‌گری، همچنان یکی از مسیر‌های مهم ارتباطی ایران و آمریکا محسوب می‌شود.
این دو کشور در کنار قطر که طی هفته‌های اخیر تلاش‌های میانجی‌گرانه خود را ادامه داده، بخشی از شبکه دیپلماسی منطقه‌ای برای جلوگیری از گسترش بحران را تشکیل می‌دهند. در چنین شرایطی، تحولات پیش‌رو تا حد زیادی به تصمیم واشنگتن درباره ادامه راهبرد فشار یا حرکت به سمت مدیریت دیپلماتیک بحران بستگی دارد. اگر ترامپ بر تداوم محاصره و فشار اقتصادی بدون حمله نظامی متمرکز شود، میانجی‌ها احتمالا تلاش خواهند کرد از همین فضای محدود برای ایجاد تفاهمی موقت و جلوگیری از تشدید تنش استفاده کنند.
در صورت تمایل آمریکا به بازگشت به مذاکرات نیز پاکستان، عمان و قطر می‌توانند در فراهم کردن مقدمات گفت‌و‌گو‌ها نقش‌آفرینی کنند. با این حال، اگر اختلافات بر سر شروط ایران، تضمین‌های لازم و نحوه رفع محدودیت‌ها حل‌نشده باقی بماند، خطر بازگشت به چرخه تنش و تقابل نظامی همچنان وجود خواهد داشت. از این رو، سفر‌های منطقه‌ای عراقچی را می‌توان تلاشی برای حفظ گزینه دیپلماسی در شرایطی دانست که هنوز مشخص نیست واشنگتن در نهایت مسیر فشار بیشتر را انتخاب می‌کند یا به سمت کاهش تنش و مذاکره حرکت خواهد کرد. انتهای پیام/
منبع: خبرگزرای برنا
