حمله آلمان نازی به اتحاد جماهیر شوروی در ژوئن ۱۹۴۱ با پیشروی‌های برق‌آسا آغاز شد، اما چهار سال بعد، ارتش سرخ در برلین حضور داشت و هیتلر خودکشی کرده بود. شکست آلمان در جبهه شرقی حاصل مجموعه‌ای از اشتباهات راهبردی، مشکلات تدارکاتی، سرمای مرگبار روسیه، توان صنعتی شوروی و مقاومت مردمی بود که محاسبات هیتلر را به شکست کشاند.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین؛ برای آلمان نازی، هدف اصلی عملیات‌های نظامی در جنگ جهانی دوم، شکست دادن اتحاد جماهیر شوروی بود؛ چراکه ایدئولوژی نازی، «بلشویسم» را بزرگ‌ترین تهدید می‌دانست. آلمان همچنین به منابع و «لبنسراوم» (فضای حیاتی) نیاز داشت که در شوروی به وفور یافت می‌شد.
در ۲۲ ژوئن ۱۹۴۱ [۱ تیر ۱۳۲۰]، آلمان «عملیات بارباروسا» را علیه اتحاد جماهیر شوروی آغاز کرد. این بزرگ‌ترین تهاجم نظامی در تاریخ بود و شوروی را کاملا غافلگیر کرد. ارتش‌های کامل شوروی محاصره و نابود شدند، در حالی که استالین خود را در اتاقش حبس کرده بود، به‌شدت مشروب می‌نوشید و سعی داشت با آن‌چه در حال رخ دادن بود کنار بیاید.
با این حال، چهار سال بعد، نیروهای شوروی در برلین بودند و هیتلر مرده بود. چگونگی و چرایی وقوع این امر به عوامل متعددی بستگی دارد.
۱. آلمانی‌ها برای زمستان روسیه آماده نبودند
زمستان روسیه که اغلب از آن با نام «ژنرال زمستان» یا «ژنرال یخبندان» یاد می‌شود، به داشتن سرمای شدید و بی‌رحمانه شهرت دارد. بیش از صد سال پیش از حمله آلمان‌ها، همین زمستان عامل مهمی در کمک به روس‌ها برای شکست دادن ناپلئون و «ارتش بزرگ» او (Grande Armée) بود.
در سال ۱۹۴۱، آلمانی‌ها عملیات بارباروسا را آغاز کردند و در چند ماه اول به موفقیت‌های خیره‌کننده‌ای دست یافتند و تا اعماق خاک شوروی پیشروی کردند. با وجود این پیروزی‌های اولیه، حجم عظیم منابع مورد نیاز، از همان ابتدا تهاجم آلمان را به خطر انداخته بود. تا زمانی که زمستان فرا رسید، آلمانی‌ها متحمل ۷۳۴,۰۰۰ نفر تلفات (۲۳ درصد از کل نیروهای مهاجم اولیه) شده بودند.
هیتلر انتظار یک پیروزی سریع را داشت و تصور نمی‌کرد که ورماخت (ارتش آلمان) مجبور شود در طول زمستان روسیه بجنگد. از این رو، نیروهای آلمانی برای مقابله با سرمای شدید تجهیزات مناسبی نداشتند. از سوی دیگر، نیروهای شوروی به زمستان‌های سخت خود عادت داشتند و برای مقابله با دماهای زیر صفر بسیار مجهزتر بودند.
زمانی که آلمانی‌ها به مسکو رسیدند، شوک اولیه ناشی از تهاجم فروکش کرده بود و مردم شوروی با عزمی راسخ برای عقب راندن مهاجمان فاشیست، پشت سر رهبر خود متحد شده بودند. در سال ۱۹۴۱ زمستان زودتر از موعد فرا رسید و به یکی از سردترین زمستان‌های قرن بیستم تبدیل شد.
زمستان، همراه با عزم قهرمانانه شوروی، مشکلات لجستیکی و سایر عوامل، به پایان دادن به عملیات بارباروسا کمک کرد. پیشروی آلمان متوقف شد و شوروی تجدید قوا کرد. این بدان معنا بود که جنگ چندین سال دیگر به طول خواهد انجامید. سال بعد، امید هیتلر به تصرف میادین نفتی قفقاز و شکست دادن شوروی در استالینگراد (ولگوگراد کنونی) گره خورده بود. بار دیگر، آلمانی‌ها برای زمستان روسیه تجهیزات کافی نداشتند و اراده دشمن خود را دست‌کم گرفتند.
ارتش ششم آلمان به رهبری فیلدمارشال فردریش پائولوس، گرسنه و یخ‌زده، در فوریه ۱۹۴۳ در استالینگراد محاصره شد و شکست خورد. نبرد استالینگراد نقطه عطف بزرگی در جنگ بود؛ نبردی که ابتکار عمل را به دست شوروی داد.
۲. مشکلات لجستیکی (تدارکاتی) در جبهه شرقی
برخلاف نبرد در اروپای غربی، عملیات در سراسر بخش غربی اتحاد جماهیر شوروی مسافت‌های بسیار وسیعی را در بر می‌گرفت که نیازمند ملاحظات لجستیکی و تدارکاتی بسیار فشرده‌تری بود. مشکلات عمده تدارکاتی در تمام دوران فلاکت‌بار حضور آلمانی‌ها در جبهه شرقی، گریبان‌گیر آن‌ها بود.
تأمین تدارکات ارتش‌ها در خط مقدم، تلاشی بود که موانع بسیاری بر سر راه خود داشت. یکی از این موانع، تأثیر آب‌وهوا در فصول قبل و بعد از زمستان‌های سوزان بود. فصل‌های بارانی و همچنین ذوب شدن برف‌ها در بهار، باعث می‌شد جاده‌ها به‌شدت گل‌آلود شوند، خودروها در گل گیر کنند و روند پشتیبانی و تدارکات کند شود. این ماه‌ها که به «راسپوتیتسا» (به معنای واقعی کلمه: «فصل جاده‌های خراب») معروف هستند، مشکلات بی‌شماری را برای ورماخت ایجاد کردند.
عامل دیگر، عرض خطوط راه‌آهن بود. راه‌آهن روسیه نقش حیاتی در تخلیه کامل شهرها و کارخانه‌ها به سمت شرق، یعنی به آن سوی کوه‌های اورال ایفا کرد؛ جایی که آن‌ها به کمک به تلاش‌های جنگی ادامه دادند. با این حال، عرض خطوط راه‌آهن شوروی عریض‌تر از خطوط مورد استفاده در آلمان بود و همین امر چالشی را برای آلمانی‌ها به وجود آورد؛ زیرا مجبور بودند زمان و منابع زیادی را صرف تغییر ریل‌ها کنند تا بتوانند تدارکات را به ارتش‌های خود در خط مقدم برسانند.
۳. قانون وام و اجاره (Lend-Lease)
یکی از عوامل مهم در جنگ جبهه شرقی، برنامه «وام و اجاره» بود که به موجب آن متفقین غربی، به‌ویژه ایالات متحده، تجهیزات بسیار مورد نیاز شوروی را تأمین می‌کردند. از اکتبر ۱۹۴۱ تا ژوئیه ۱۹۴۵، شوروی بهره‌مندِ بزرگِ این برنامه بود.
تعداد بسیار زیاد کامیون‌ها، هواپیماها و غذاهای کنسرو شده ارزش بسیار بالایی داشتند. تهاجم آلمان تولیدات کشاورزی در شوروی را نابود کرده بود و حتی زمانی که نیروهای شوروی در حالت تهاجمی قرار گرفتند، سیر کردن مردم مناطق آزاد شده نیازمند مقادیر قابل توجهی غذا بود. برنامه وام و اجاره به تغذیه میلیون‌ها نفر کمک کرد، ارتش‌ها را مجهز ساخت و بار سنگین لجستیک و تدارکات را کاهش داد.
نیکیتا خروشچف که به عنوان رابط بین استالین و ژنرال‌هایش فعالیت می‌کرد، در خاطرات خود نوشت که استالین گفته است اگر ایالات متحده به شوروی کمک نکرده بود، شوروی در جنگ شکست می‌خورد.
با این وجود، تأثیر برنامه وام و اجاره هنوز هم در سطوح آکادمیک به‌شدت مورد بحث است. در حالی که بسیاری از منابع آمریکایی ادعا می‌کنند این برنامه برای تلاش‌های جنگی شوروی حیاتی بوده است، منابع شوروی تمایل دارند تأثیر آن را کم‌اهمیت جلوه دهند.
دیوید ام. گلانتز، مورخ آمریکایی که به خاطر کتاب‌ها و تخصصش در موضوع جبهه شرقی شناخته می‌شود، این ایده را که «وام و اجاره» عامل تعیین‌کننده و حیاتی در پیروزی نهایی در جبهه شرقی بوده است، به چالش می‌کشد. او بیان می‌کند که این برنامه در سال‌های ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۲ شوروی را نجات نداد، زیرا تدارکات به میزان کافی به دست آن‌ها نمی‌رسید.
با این حال، با طولانی شدن جنگ، برنامه وام و اجاره تجهیزاتی را فراهم کرد که به شوروی کمک کرد در تأمین تدارکات ارتش‌های خود و نبرد با آلمانی‌ها بسیار کارآمدتر عمل کند. گلانتز خاطرنشان می‌کند که بدون این برنامه نیز نتیجه یکسان می‌بود. اتحاد جماهیر شوروی باز هم آلمانی‌ها را شکست می‌داد، اما دستیابی به پیروزی نهایی ۱۲ تا ۱۸ ماه بیشتر طول می‌کشید.
این استدلال با آمار مجموع تناژ دریافتی توسط شوروی تأیید می‌شود که نشان می‌دهد بخش عمده‌ای از کمک‌های وام و اجاره، تنها پس از پیروزی شوروی در استالینگراد و تغییر ورق جنگ، به دست آن‌ها رسیده است.
یکی از عوامل بسیار بزرگ در روند جنگ جهانی دوم، ظرفیت صنعتی بود. توانایی تولید بیشتر نسبت به دشمن، کلید پیروزی نهایی متفقین بود. زمانی که آلمانی‌ها در سال ۱۹۴۱ حمله کردند، شوروی دسترسی به بخش عظیمی از پایگاه‌های کشاورزی و صنعتی خود را از دست داد، زیرا بخش غربی این کشور با اختلاف، توسعه‌یافته‌ترین منطقه در این زمینه‌ها بود.
شوروی به «اقتصاد جنگی» روی آورد، کارخانه‌ها و ظرفیت‌های تولیدی خود را به شرق منتقل کرد و بر تولید انبوه تجهیزات نظامی متمرکز شد. در سال‌های بعد، شوروی تقریبا در تمام انواع تجهیزات نظامی خط مقدم، به استثنای قابل توجه تجهیزات دریایی، بیشتر از آلمان تولید کرد. تانک‌ها، هواپیماها، توپخانه، خمپاره‌اندازها و سلاح‌های سبک برای تلاش‌های جنگی شوروی کاملاً حیاتی بودند و شوروی به سادگی تعداد بیشتری از آن‌ها را در اختیار داشت.
آن‌ها همچنین در زمینه تأمین نفت، که اهمیتی حیاتی برای جنگ داشت، برتری داشتند. بدون نفت، واحدهای مکانیزه، تانک‌ها، کامیون‌ها، خودروها، هواپیماها و توپ‌های خودکششی قادر به حرکت نبودند. در مقابل، آلمانی‌ها به واردات (عمدتا از رومانی) و نفت مصنوعی به دست آمده از زغال‌سنگ متکی بودند. با طولانی شدن جنگ، تأمین نفت برای نیروهای آلمانی دشوارتر شد. متفقین تأسیسات نفتی آلمان را بمباران کردند و باعث کمبودی بحرانی شدند.
آلبرت اشپیر، وزیر تسلیحات و تولیدات جنگی آلمان نازی، در خاطرات خود نقل می‌کند که به هیتلر گفته است: «اگر نتوانیم سوخت کافی تولید کنیم، داشتن تانک بی‌معنی خواهد بود.»
۵. عزم و اراده شوروی
نقل‌قول معروفی از هیتلر وجود دارد که به فرماندهی عالی آلمان اطمینان داده بود: «ما فقط باید با لگد درِ ورودی را بشکنیم، آن‌گاه کل این بنای پوسیده فرو خواهد ریخت.» در چند ماه اول عملیات بارباروسا، به نظر می‌رسید که سخنان او حقیقت دارد. اما در اواخر سال ۱۹۴۱، با طولانی شدن جنگ، مشخص شد که هیتلر سخت در اشتباه بوده است.
دلایل پیروزی نهایی شوروی بسیار زیاد است، اما چیزی که نمی‌توان آن را دست‌کم گرفت، اراده آهنین مردم شوروی و عزم آن‌ها نه‌تنها برای زنده ماندن در برابر این تهاجم، بلکه برای عقب راندن آلمانی‌ها و وارد کردن ضربه نهایی به نازی‌ها بود.
با توجه به ماهیت این جنگ، جای تعجب نیست که نیروهای شوروی تا این حد سرسختانه جنگیدند. نبردها در جبهه شرقی از بی‌رحمانه‌ترین پیکارهایی بود که بشر در طول تاریخ تجربه کرده است. این یک «جنگ نابودی» بود و قوانین معمول جنگ در اکثر شرایط به طور کامل نادیده گرفته می‌شد.
مردم شوروی می‌دانستند که شکست، نه‌تنها برای کشورشان بلکه در سطح فردی به چه معناست. آن‌ها انتظار نداشتند در صورت اسارت زنده بمانند. برای تمام سربازان شوروی، شکست به معنای بردگی یا مرگ بود. این جنگ یک تهدید موجودیتی برای اتحاد جماهیر شوروی و همچنین برای مردم آن ـ چه سرباز و چه غیرنظامی ـ بود.
این باور صرفا یک تبلیغات سیاسی (پروپاگاندا) نبود. آلمانی‌ها نیت خود را از طریق برخی از وحشیانه‌ترین و هولناک‌ترین اقدامات جنگی ثابت کرده بودند. روستاها سوزانده می‌شدند و هرگونه نافرمانی از سوی جمعیت غیرنظامی با مجازات دسته‌جمعی پاسخ داده می‌شد. به دنبال ارتش آلمان (ورماخت)، در سرزمین‌های فتح‌شده، «آینزاتس‌گروپن» (Einsatzgruppen) حرکت می‌کردند؛ گروه‌های عملیاتی که معمولا به عنوان «جوخه‌های مرگ سیار» شناخته می‌شدند. این گروه‌ها بخشی از اس‌اس (SS) بودند و وظیفه داشتند هرگونه تهدیدی علیه کنترل آلمان در سرزمین‌های اشغالی را ریشه‌کن کنند.
آینزاتس‌گروپن نقش محوری در ارتکاب نسل‌کشی در جبهه شرقی داشت و یهودیان، کمونیست‌ها و هر کس دیگری را که تهدید به شمار می‌رفت، هدف قرار می‌داد. در همین حال، اسرای جنگی شوروی نیز در معرض کشتار جمعی قرار داشتند.
تحمل این سختی‌ها نیازمند بسیج کل جمعیت برای جنگ بود. این فقط یک جنگ میان ارتش‌ها نبود؛ بلکه یک «جنگ تمام‌عیار» بود، به این معنی که تمام ابعاد جامعه به تلاش‌های جنگی پیوستند. قابل درک است که انگیزه برای بسیج کامل و شکست دادن آلمانی‌ها، نه تنها بر پایه میل به بقا، بلکه بر پایه میل به انتقام استوار بود.
زمانی که نیروهای شوروی سرزمین مادری خود را آزاد کردند و به سمت مناطق مسکونی غیرنظامیان آلمانی پیشروی نمودند، تا حدودی اقدامات تلافی‌جویانه خشونت‌آمیز رخ داد. نیروهای شوروی که نسل‌کشی و از دست دادن حدود ۲۵ میلیون نفر را تحمل کرده بودند، در وضعیتی نبودند که ترحم نشان دهند.
بحث‌های آکادمیک بر سر مهم‌ترین عوامل منجر به پیروزی شوروی هنوز به پایان نرسیده است، اما روندهای اصلی را به‌راحتی می‌توان شناسایی کرد. روحیه جنگندگی شوروی، همراه با نوآوری در صنعت و دسترسی به منابع را نمی‌توان دست‌کم گرفت. در میادین نبرد، تانک افسانه‌ای T-۳۴ اثر خود را برجای گذاشت، در حالی که در آسمان، فقدان بمب‌افکن‌های دوربرد در ارتش آلمان، تلاش‌ها برای متوقف کردن چرخ صنایع شوروی را با مشکل مواجه کرد.
درنهایت، می‌توان گفت که این پیروزی نتیجه عوامل متعددی بود؛ عواملی که نه‌تنها از برتری‌های شوروی، بلکه از کاستی‌ها و نقاط ضعف آلمان نشأت می‌گرفت.
منبع: خبرآنلاین
