آیت‌الله سیدباقر سیدی بنابی، استاد درس خارج حوزه علمیه و عضو مجلس خبرگان رهبری در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری رسا در تبریز، با اشاره به فرارسیدن هفته کتاب و کتابخوانی و با تأکید بر اینکه هویت علمی حوزه‌های علمیه با کتاب و کتابت گره خورده است، اظهار داشت: اگر بخواهیم نسبت دقیقی میان حوزه و کتاب ترسیم کنیم، باید بپذیریم که کتاب تنها یک ابزار آموزشی در حوزه نیست؛ بلکه کتاب، حافظه تاریخی این نهاد علمی، سند پیوستگی نسل‌های عالمان و ستون اصلی انتقال دانش از سلف به خلف است.
وی با بیان اینکه تمدن اسلامی از همان آغاز بر محور وحی مکتوب شکل گرفت، افزود: نخستین مواجهه انسان با دانش در این سنت، مواجهه با کتاب است. قرآن کریم به‌عنوان کتاب هدایت، معجزه جاویدان پیامبر خاتم صلی‌الله‌علیه‌وآله است و همین ویژگی، کتابت را در فرهنگ اسلامی به جایگاهی رفیع رساند. عالمان مسلمان از صدر اسلام تاکنون، نگارش، استنساخ، مقابله نسخ، حاشیه‌نویسی و شرح‌نویسی را عبادتی علمی دانسته‌اند و بخش عظیمی از سرمایه عمر خود را در این مسیر هزینه کرده‌اند.
عضو مجلس خبرگان رهبری تصریح کرد: میراث مکتوبی که امروز در کتابخانه‌های حوزوی، مراکز نسخ خطی و گنجینه‌های شخصی نگهداری می‌شود، حاصل قرن‌ها تلاش پیوسته است. نسخه‌ای که یک کاتب در سده‌های گذشته با مشقت فراوان کتابت کرده، گاه در حاشیه‌های خود یادداشت‌هایی دارد که از یک جلسه درس، یک مناظره علمی یا یک نکته کشف‌نشده خبر می‌دهد. این آثار صرفاً کاغذ کهنه نیستند؛ بلکه اسناد زنده تاریخ اندیشه‌اند و بی‌توجهی به آن‌ها، گسست از ریشه‌های علمی ما را در پی خواهد داشت.
وی ادامه داد: در چنین سنتی، طلبه با کتاب زندگی می‌کرد، کتاب را می‌بویید، حاشیه می‌زد، مقابله می‌کرد و سال‌ها با یک متن انس داشت. این انس، چیزی بیش از حفظ کردن بود؛ نوعی هم‌زیستی فکری با صاحب اثر به شمار می‌رفت. آنچه امروز باید نگران آن باشیم، کمرنگ شدن همین نسبت عمیق و انسانی با متن است. نسبت حوزه و کتاب؛
نسبتی که با فناوری از میان نمی‌رود آیت‌الله سیدی بنابی با اشاره به تحولات پرشتاب فناوری اطلاعات و تغییر شکل دسترسی به منابع، خاطرنشان کرد: برخی گمان می‌کنند با فراوانی منابع دیجیتال و گسترش جست‌وجوگرها، دوران کتاب کاغذی و کتابخانه‌های سنتی به پایان رسیده است؛ اما این تصور از یک خطای روش‌شناختی رنج می‌برد؛ زیرا دسترسی به اطلاعات را با فهم اطلاعات یکی می‌گیرد. وی افزود: دسترسی، مقدمه فهم است، نه جانشین آن. اینکه پژوهشگر در چند ثانیه بتواند ده‌ها صفحه از متون گوناگون را روی صفحه نمایش ببیند، به معنای آن نیست که به همان نسبت بر موضوع احاطه یافته است.
فهم، فرایندی زمان‌بر، تدریجی و مبتنی بر تأمل است؛ فرایندی که در آن متن باید خوانده، بازخوانده، مقایسه و در نظام فکری پژوهشگر جای‌گذاری شود. استاد درس خارج حوزه علمیه با بیان اینکه سرعت، فضیلت اصلی عصر حاضر شده است، اظهار داشت: سرعت در عمل، مطلوب است؛ اما سرعت در فهم، آفت است. علمای بزرگ ما برای فهم یک عبارت دقیق فقهی، گاه ساعت‌ها و روزها تأمل می‌کردند و اقوال مختلف را می‌سنجیدند. اگر این حوصله علمی از حوزه گرفته شود، به جایی می‌رسیم که طلبه از حجم اطلاعات زیاد، اما از عمق تحلیل بی‌بهره باشد.
وی ادامه داد: آنچه حوزه‌های علمیه را در طول تاریخ حفظ کرده، همان روش دقیق و صبورانه در مواجهه با متن است. فقه ما با دقت، اصول ما با تعمق و تفسیر ما با تدبر رشد کرده است. هیچ ابزار تازه‌ای نباید ما را از این مسیر جدا کند؛ بلکه ابزارها باید در خدمت تعمیق همان مسیر قرار گیرند. هشدار نسبت به جست‌وجوی قطعه‌ای و برداشت‌های ناقص عضو مجلس خبرگان رهبری در بخش دیگری از سخنان خود با هشدار درباره رواج الگوی مطالعه قطعه‌ای و گزینشی در فضای مجازی، تصریح کرد: یکی از آسیب‌های جدی امروز آن است که مخاطب، بخشی از یک متن را می‌بیند و بر اساس همان بخش، حکم کلی صادر می‌کند.
این شیوه نه‌تنها علمی نیست، بلکه می‌تواند به برداشت‌های نادرست از معارف دینی منجر شود. وی افزود: در علوم اسلامی، جایگاه یک جمله را نمی‌توان جدا از سیاق، مبانی و مقدمات آن فهمید. یک عبارت فقهی، در چارچوب یک نظریه کلی معنا پیدا می‌کند و یک روایت، با توجه به قرائن، شرایط صدور و مجموعه احادیث مرتبط قابل استناد می‌شود. اگر پژوهشگر مقدمات را رها کند و تنها به نتیجه بپردازد، دچار خطای فاحش خواهد شد. آیت‌الله سیدی بنابی خاطرنشان کرد: این آسیب، منحصر به فضای مجازی نیست؛ اما فضای مجازی آن را تشدید کرده است.
محتواهای کوتاه، پیام‌های فشرده و جملات بریده از متن، مخاطب را به نوعی اعتماد کاذب نسبت به دانش خود می‌رساند. کسی که چند کلیپ دیده و چند پست خوانده، ممکن است تصور کند که بر یک مسئله پیچیده اشراف دارد؛ در حالی که از آن مسئله تنها تصویری مبهم و ناقص در ذهن دارد. استاد درس خارج حوزه علمیه تأکید کرد: طلاب و دانشجویان باید بیاموزند که پیش از اظهارنظر، به منابع اصلی مراجعه کنند، شروح و حواشی را ببینند و دیدگاه‌های مخالف را نیز مطالعه کنند. پژوهش علمی، گفت‌وگوی انتقادی با منابع است، نه جمع‌آوری قطعه‌های پراکنده. کتابخانه حوزوی؛
از مخزن کتاب تا کانون پژوهش آیت‌الله سیدی بنابی در ادامه با اشاره به نقش کتابخانه‌های حوزوی در ارتقای سطح علمی طلاب اظهار داشت: کتابخانه حوزوی نباید به انباری برای نگهداری کتاب‌های کم‌مراجع تبدیل شود. اگر کتابخانه‌ای سال‌ها بر همان شیوه‌های قدیمی اداره شود و تنها وظیفه‌اش امانت دادن کتاب باشد، نخواهد توانست پاسخ نیازهای امروز پژوهشگران را بدهد. وی افزود: کتابخانه مطلوب، کتابخانه‌ای است که پژوهشگر در آن احساس کند وارد یک محیط علمی شده است؛ محیطی که در آن راهنمایی می‌شود، مسیر تحقیق را می‌شناسد و منابع مرتبط با موضوع خود را به‌درستی پیدا می‌کند.
این کتابخانه، بیشتر از آنکه بر تعداد کتاب‌هایش تکیه کند، بر کیفیت خدمات و تخصص کارکنان خود متکی است. عضو مجلس خبرگان رهبری تصریح کرد: در چنین نگاهی، کتابدار حوزوی دیگر تنها مسئول نظم قفسه‌ها نیست؛ بلکه به راهنمای پژوهش تبدیل می‌شود. کسی که می‌داند برای بررسی یک مسئله کلامی، چه آثاری باید مطالعه شود و برای شناخت پیشینه یک بحث فقهی، از کجا باید آغاز کرد. این نقش، نیازمند آموزش مستمر و تخصصی است و باید در برنامه‌ریزی حوزه‌های علمیه جدی گرفته شود. وی ادامه داد: کتابخانه‌های حوزوی همچنین باید به سمت تخصصی شدن حرکت کنند.
نیاز یک پژوهشگر فقه و اصول با نیاز کسی که در تاریخ اسلام یا علوم قرآن و حدیث کار می‌کند متفاوت است. ایجاد مجموعه‌های موضوعی، تهیه فهرست‌های توصیفی دقیق، تدوین راهنماهای منابع و برگزاری نشست‌های آشنایی با آثار مهم، از جمله اقداماتی است که می‌تواند فاصله میان مخاطب و منابع را کاهش دهد. آیت‌الله سیدی بنابی با اشاره به ظرفیت استان‌ها و شهرستان‌ها در این زمینه گفت: حوزه‌های علمیه آذربایجان، اردبیل و مناطق دیگر، سرمایه‌های علمی ارزشمندی در اختیار دارند. بسیاری از عالمان این خطه، آثار ماندگاری از خود به یادگار گذاشته‌اند که هنوز به‌درستی معرفی و بررسی نشده‌اند.
کتابخانه‌ها می‌توانند با همکاری پژوهشگران محلی، این میراث را احیا و در اختیار نسل جدید قرار دهند. میراث مکتوب؛ سرمایه‌ای که باید هم حفظ شود و هم خوانده این استاد درس خارج حوزه علمیه با تأکید بر ضرورت صیانت از نسخ خطی و آثار کهن، اظهار داشت: نسخه‌های خطی، شناسنامه علمی یک ملت و یک حوزه‌اند. حفظ فیزیکی این آثار، وظیفه‌ای تخصصی است که نیازمند شرایط مناسب نگهداری، مرمت اصولی و فهرست‌نگاری دقیق است؛ اما این وظیفه، نیمی از کار است. وی افزود: نیم دیگر کار، بهره‌برداری علمی از این میراث است.
نسخه‌ای که در مخزن بماند و هیچ پژوهشگری سراغ آن نرود، گویی در حاشیه تاریخ قرار گرفته است. باید زمینه‌ای فراهم شود که پژوهشگران به این آثار دسترسی داشته باشند و بتوانند آن‌ها را تصحیح، تحقیق و تحلیل کنند. عضو مجلس خبرگان رهبری خاطرنشان کرد: در این مسیر، دیجیتال‌سازی می‌تواند نقش مهمی ایفا کند؛ به شرط آنکه با استانداردهای علمی انجام شود. تصویر یک نسخه، اگر با کیفیت مناسب ثبت نشود، اگر اطلاعات کتاب‌شناختی آن دقیق نباشد و اگر امکان مقابله با اصل وجود نداشته باشد، نمی‌تواند مبنای پژوهش قرار گیرد.
وی تصریح کرد: باید توجه داشت که نسخه دیجیتال جایگزین اصل نسخه نیست. نسخه اصل، ویژگی‌های مادی و خود را دارد که در تصویر قابل درک نیست. ازاین‌رو، در کنار دیجیتال‌سازی، حفاظت فیزیکی نیز باید با جدیت ادامه یابد. آیت‌الله سیدی بنابی در ادامه با اشاره به ضرورت تصحیح و تحقیق متون کهن گفت: یکی از خدماتی که حوزه‌های علمیه می‌توانند ارائه دهند، تربیت نیروی متخصص در عرصه نسخه‌شناسی و تصحیح متون است. این کار، نیازمند تسلط بر ادبیات عرب، آشنایی با خطوط، شناخت شیوه‌های کاتبان و صبر و دقت فراوان است و نمی‌توان آن را با شتاب انجام داد. نشر دیجیتال؛
فرصتی که بدون اخلاق علمی به تهدید تبدیل می‌شود آیت‌الله سیدی بنابی در بخش دیگری از این گفت‌وگو با اشاره به گسترش نشر الکترونیک، اظهار داشت: نشر دیجیتال، بی‌تردید فرصتی بزرگ برای گسترش دانش است. کتابی که پیش‌تر تنها در چند کتابخانه بزرگ یافت می‌شد، امروز می‌تواند در دسترس پژوهشگر یک شهر کوچک هم قرار گیرد. این گستردگی، دستاوردی است که نباید آن را نادیده گرفت. وی افزود: اما این فرصت، با آسیب‌های جدی نیز همراه است.
انتشار بی‌ضابطه فایل‌ها، حذف نام مؤلف و ناشر، انتشار نسخه‌های ناقص و ناخوانا، تغییر متن بدون اجازه و بازنشر غیرمجاز آثار، مسائلی است که اخلاق علمی و حقوق پدیدآورندگان را خدشه‌دار می‌کند. عضو مجلس خبرگان رهبری تصریح کرد: تولید یک کتاب، حاصل ماه‌ها و سال‌ها تلاش است. مؤلف، مصحح، مترجم و ناشر، هر یک سهمی در پدید آمدن آن اثر دارند. نادیده گرفتن این حقوق به بهانه ترویج علم، توجیه‌پذیر نیست. ترویج علم باید در چارچوب قانون و اخلاق انجام شود، نه از مسیر تضییع حقوق دیگران. وی ادامه داد: راه‌حل، در دوگانگی میان دسترسی و حقوق پدیدآورنده نیست.
می‌توان با طراحی مدل‌های مناسب، هر دو هدف را تأمین کرد؛ از عرضه نسخه‌های الکترونیک با قیمت مناسب و ایجاد دسترسی سازمانی برای کتابخانه‌ها گرفته تا اعطای مجوزهای پژوهشی و توسعه سامانه‌های قانونی. آنچه اهمیت دارد، پایبندی به قاعده اخلاقی است. آیت‌الله سیدی بنابی خاطرنشان کرد: در فضای دیجیتال، مسئله دیگری نیز وجود دارد و آن، از دست رفتن اعتبار محتواست. در این فضا، متن معتبر و متن جعلی در کنار هم قرار می‌گیرند و گاه ظاهر آراسته یک صفحه، مخاطب را به اشتباه می‌اندازد. اینجاست که نقش مراکز علمی، کتابخانه‌ها و ناشران تخصصی اهمیت دوچندان می‌یابد.
لزوم بازگشت به عادت مطالعه عمیق در مدارس علمیه استاد درس خارج حوزه علمیه در ادامه با تأکید بر ضرورت تقویت فرهنگ مطالعه در مدارس علمیه، اظهار داشت: متون درسی، پایه لازم را فراهم می‌کنند، اما طلبه‌ای که تنها به درس و متن رسمی بسنده کند، افق علمی محدودی خواهد داشت. مطالعه آزاد و هدفمند، بخش جدایی‌ناپذیر شکل‌گیری شخصیت علمی طلبه است. وی افزود: طلبه باید در کنار درس، اهل مراجعه به کتاب باشد.
تاریخ اسلام، سیره اهل بیت علیهم‌السلام، ادبیات، کلام، اخلاق، تاریخ معاصر و مسائل اجتماعی، حوزه‌هایی است که مطالعه در آن‌ها به طلبه کمک می‌کند تا با جامعه و پرسش‌های آن ارتباط برقرار کند. عضو مجلس خبرگان رهبری تصریح کرد: اما مطالعه آزاد نباید به پراکنده‌خوانی تبدیل شود. اگر طلبه هر روز کتابی از موضوعی متفاوت بخواند و هیچ مسیر مشخصی را دنبال نکند، نتیجه مطلوبی نخواهد گرفت. لازم است سیرهای مطالعاتی متناسب با پایه تحصیلی، استعداد و نیاز تبلیغی طلاب طراحی شود. وی ادامه داد: در این مسیر، نقش استاد بسیار مهم است.
استاد باید الگوی عملی مطالعه باشد و طلبه را با کتاب‌های مهم آشنا کند. اگر استاد خود اهل کتاب نباشد و تنها به جزوه و خلاصه اکتفا کند، انتظار کتابخوان شدن طلبه انتظاری نابجاست. آیت‌الله سیدی بنابی خاطرنشان کرد: همچنین باید فضای مدارس علمیه برای مطالعه آماده شود. کتابخانه فعال، سالن مطالعه مناسب، دسترسی آسان به منابع، برگزاری نشست‌های معرفی و نقد کتاب و ایجاد حلقه‌های مطالعاتی، از جمله اقداماتی است که فرهنگ کتابخوانی را از سطح توصیه به سطح عمل می‌برد.
نگاه مناسکی به کتاب، آفت هفته کتاب عضو مجلس خبرگان رهبری در بخش دیگری از این گفت‌وگو با نقد رویکرد مناسبتی به کتابخوانی اظهار داشت: برگزاری هفته کتاب و نمایشگاه‌ها، کار ارزشمندی است؛ اما اگر این مناسبت‌ها به یک آیین تشریفاتی محدود شود، اثر ماندگاری نخواهد داشت. وی افزود: باید پرسید پس از پایان هفته کتاب، چه اتفاقی در مدارس علمیه، کتابخانه‌ها و میان طلاب رخ می‌دهد؟ آیا دسترسی به کتاب آسان‌تر شده است؟ آیا سیرهای مطالعاتی تدوین شده است؟ آیا طلبه‌ها کتاب‌های جدید را شناخته‌اند؟ اگر پاسخ این پرسش‌ها روشن نباشد، مناسبت‌ها تنها یک حرکت نمادین خواهد بود.
آیت‌الله سیدی بنابی تصریح کرد: فرهنگ کتابخوانی با بخشنامه و توصیه شکل نمی‌گیرد. برای شکل‌گیری این فرهنگ، مجموع شرایط بایستی مساعد شود: قیمت مناسب کتاب، توزیع صحیح آن، دسترسی آسان در شهرهای کوچک و کمتر برخوردار، وجود کتابخانه‌های فعال، امنیت شغلی ناشران و حمایت از نویسندگان حوزوی. وی ادامه داد: همچنین باید انگیزه میان طلاب تقویت شود. وقتی طلبه ببیند که در مسیر ارتقای علمی، نشست‌های نقد کتاب و پژوهش‌هایش ارزش گذاشته می‌شود، به مطالعه جدی‌تر ترغیب می‌شود. بی‌توجهی به این انگیزه‌ها، حتی بهترین برنامه‌ها را بی‌اثر می‌کند. هوش مصنوعی؛
ابزاری در خدمت پژوهش، نه جایگزین فهم آیت‌الله سیدی بنابی در ادامه با اشاره به گسترش ابزارهای هوشمند و کاربرد آن‌ها در پژوهش، اظهار داشت: ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی می‌توانند در جست‌وجوی منابع، دسته‌بندی مطالب، تنظیم داده‌ها و حتی ترجمه اولیه متون به پژوهشگر کمک کنند و نباید این ظرفیت را انکار کرد. وی افزود: اما باید به این نکته توجه داشت که این ابزارها، فهم ندارند. آن‌ها الگوهای زبانی را بازتولید می‌کنند و ممکن است در تشخیص صحت، منبع و زمینه، دچار خطا شوند. حتی بهترین خروجی این ابزارها نیز باید با مراجعه به منبع اصلی اعتبارسنجی شود.
عضو مجلس خبرگان رهبری تصریح کرد: در علوم دینی، این مسئله حساسیت بیشتری دارد. نسبت دادن یک جمله به یک عالم، تشخیص نسخه معتبر یک حدیث یا فهم یک قاعده اصولی، نیازمند تخصص و دقت است و نمی‌توان آن را به ابزاری سپرد که مسئولیت علمی ندارد. آیت‌الله سیدی بنابی با تأکید بر ضرورت آموزش سواد دیجیتال خاطرنشان کرد: طلبه امروز باید هم با منابع اصیل و روش سنتی مطالعه آشنا باشد و هم بتواند از ابزارهای جدید به‌صورت مسئولانه استفاده کند. این دو، در تضاد با یکدیگر نیستند. آنچه اهمیت دارد، حفظ جایگاه داور علمی است که تنها در اختیار پژوهشگر آگاه است.
پیوند میراث مکتوب آذربایجان با نیازهای امروز استاد درس خارج حوزه علمیه در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به ظرفیت علمی خطه آذربایجان اظهار داشت: این منطقه، سابقه‌ای درخشان در تولید دانش دینی دارد. عالمان بزرگی در تبریز، مرند، بناب، مراغه، شبستر و دیگر شهرهای این خطه، آثار ارزنده‌ای از خود به جای گذاشته‌اند که بخشی از آن‌ها هنوز به‌درستی شناسایی و معرفی نشده است. وی افزود: احیای این میراث، یکی از وظایف مهم حوزه‌های علمیه و مراکز علمی استان است.
این کار می‌تواند در قالب پژوهش‌های هدفمند، تصحیح متون، تدوین زندگینامه علمی علما و ایجاد مجموعه‌های موضوعی در کتابخانه‌ها انجام شود. آیت‌الله سیدی بنابی تصریح کرد: پیوند این میراث با نیازهای امروز، اهمیت ویژه دارد. آثار گذشتگان باید خوانده و تحلیل شوند تا بتوانند به پرسش‌های امروز پاسخ دهند. اگر این ارتباط برقرار نشود، میراث ما به مجموعه‌ای از نام‌های تاریخی تبدیل خواهد شد که تنها برای تفاخر به کار می‌آید، نه برای حل مسئله.
وی خاطرنشان کرد: بسیاری از معارف و مبانی فقهی، اصولی و کلامی در آثار همان عالمان وجود دارد و اگر این آثار با نگاه مسئله‌محور بازخوانی شوند، می‌توانند در بحث‌های امروز چراغ‌راه باشند. آیت‌الله سیدی بنابی در پایان با تأکید بر اینکه کتاب، سنگر ماندگار علم است، خاطرنشان کرد: در روزگاری که حجم اطلاعات هر لحظه بیشتر می‌شود و توجه انسان کمتر، باید تمرین کنیم که دوباره کتاب را جدی بگیریم. کتابخانه‌ها، مدارس علمیه و همین‌طور مراکز فرهنگی باید بتوانند نسل جدید را از فروغلتیدن در سطحی‌خوانی نجات دهند و آن‌ها را با لذت فهم عمیق آشنا کنند؛
چراکه حفظ استقلال علمی و عمق فکری حوزه‌های علمیه، در گرو حفظ نسبت اصیل آن‌ها با کتاب و متن اصیل است و این نسبت، سرمایه‌ای است که با هیچ فناوری دیگری نمی‌توان جایگزین کرد.
منبع: رسانیوز