به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،
احسان طهماسبی- مرگ ایوان ایلیچ از مواجهه انسانی با حقیقتی که تا پیش از آن، در هیاهوی عادت‌ها، مناسبات اجتماعی و روزمرگی، جایی برای دیدنش نداشته است آغاز می‌شود. جهان داستانی تولستوی در این اثر، جهان آدمی است که به پایان نزدیک می‌شود و در این نزدیکی، ناچار است زندگی خود را دوباره مرور کند. ایوان ایلیچ در مواجهه با مرگ، فقط با زوال جسمانی روبه‌رو نیست؛ آنچه او را به بحران می‌کشاند، بازنگری در کیفیت زیستی است که پشت سر گذاشته.
زندگی‌ای که شاید در نگاه دیگران عادی، موفق و حتی قابل‌قبول به نظر می‌رسیده، حالا در برابر پرسشی اساسی قرار می‌گیرد: آیا آنچه زیسته‌ایم، واقعاً زندگی خودمان بوده است؟ اهمیت داستان تولستوی نیز دقیقاً در همین جابه‌جایی نهفته است. مرگ در اینجا یک حادثه پزشکی یا سرنوشت محتوم یک شخصیت نیست؛ نیرویی است که لایه‌های پنهان روابط انسانی را آشکار می‌کند. آدم‌هایی که در اطراف ایوان ایلیچ حضور دارند، هرکدام به شکلی با مرگ او مواجه می‌شوند، اما این مواجهه لزوماً به معنای همدلی و فهم رنج او نیست.
گاه مرگ دیگری بیش از آنکه ما را به خود او نزدیک کند، نسبت ما را با زندگی خودمان آشکار می‌کند. تولستوی با دقتی بی‌رحمانه، فاصله میان رنج فردی و واکنش‌های اجتماعی اطراف آن را نشان می‌دهد؛ فاصله‌ای که شاید از خود مرگ هم هولناک‌تر باشد.
اجرای نمایشی مرگ ایوان ایلیچ (به کارگردانی مانی یونسی)، با تکیه بر همین محور، امکان مواجهه‌ای دوباره با جهان تولستوی را فراهم می‌کند. در اینجا مسئله صرفاً بازگویی داستان یک مرد در آستانه مرگ نیست؛ مهم‌تر از آن، چگونگی تبدیل یک بحران درونی به تجربه‌ای زنده روی صحنه است. مسیری که با طراحی صحنه مینیمال و حذف عناصر اضافی و محدودکردن فضای بصری، توجه را به بدن بازیگر، رابطه میان شخصیت‌ها و تنش جاری معطوف کرده است. این انتخاب البته مسئولیت بیشتری بر دوش بازیگران می‌گذارد.
وقتی دکور از مرکز توجه کنار می‌رود، بدن و بیان بازیگر به مهم‌ترین ابزار انتقال معنا تبدیل می‌شوند. بازیگران مرگ ایوان ایلیچ در شکل‌دادن به این فضای انسانی نقش مؤثری دارند و حضورشان کمک می‌کند رابطه شخصیت اصلی با اطرافیان، از سطح گفت‌وگوهای روایی فراتر برود و به بخشی از تجربه صحنه بدل شود. در نمایشی که موضوع اصلی‌اش مرگ است، خطر آن وجود دارد که بازی‌ها به سمت تأکیدهای احساسی و نمایش آشکار رنج حرکت کنند؛ اما آنچه اهمیت دارد، یافتن تعادلی میان اندوه، انکار، تنهایی و اضطرابی است که شخصیت‌ها در مواجهه با این وضعیت تجربه می‌کنند.
در این میان، طراحی لباس نیز از سطح یک انتخاب زیبایی‌شناختی فراتر می‌رود و به یکی از عناصر معنادار اجرا بدل می‌شود. جزئیات آینه‌کاری‌شده روی لباس شخصیت مرگ، از هوشمندانه‌ترین تمهیدات بصری نمایش است. این آینه‌ها دو کارکرد هم‌زمان دارند: بازیگر در پوشیدن این لباس، با تصویر و بازتابی از مردی که قرار است تجسمش کند مواجه می‌شود و ایوان ایلیچ نیز هنگام نگاه‌کردن به او، تصویر خودش را در آینه‌ها می‌بیند. به این ترتیب، مرز میان دیگری و خود از وضوح می‌افتد. آن مرد دیگر صرفاً شخصیتی مقابل ایوان نیست؛ به سطحی برای بازتاب تصویر خود او تبدیل می‌شود.
گویی ایوان در مواجهه با دیگری، ناخواسته با خودش روبه‌رو می‌شود؛ با تصویری که شاید تمام عمر از دیدنش گریخته است. این انتخاب، بدون نیاز به توضیح کلامی، یکی از ایده‌های محوری نمایش را در قالب یک تصویر صحنه‌ای فشرده می‌کند: آدمی در نهایت نمی‌تواند از مواجهه با خویشتن فرار کند.چنین طراحی‌ای البته زمانی اثرگذار می‌شود که بازیگران بتوانند بار معنایی آن را در اجرا زنده نگه دارند. نیما مظاهری در این میان حضوری قابل‌توجه دارد.
بازی او به‌خوبی با منطق بصری و مفهومی این شخصیت پیوند می‌خورد و اجازه نمی‌دهد آینه‌های روی لباس صرفاً به یک تمهید چشمگیر و تزئینی محدود بمانند. در سوی دیگر، آرش ظلی‌پور با بازی حرفه‌ای و مسلط خود، به کیفیت اجرایی نمایش استحکام می‌بخشد. کنترل بیان و حضور صحنه‌ای او، به‌خصوص در نمایشی که بخش مهمی از بار دراماتیکش بر دوش مواجهه‌ها و لحظه‌های سکوت است، اهمیت ویژه‌ای دارد.
فرزانه قاسم زاده نیز در نقش پراسکوویا فیودورونا گالاوینا بدون اتکا به اغراق‌های بیرونی، در مقابل تنش و آشفتگی درونی ایوان، به خوبی نقش نجیب‌زاده‌ای بهانه‌گیر را ایفا کرده و با بهره‌گیری درست از زبان بدن و طراحی هوشمندانه ریتم در بازی، توانسته حضوری اثرگذار داشته باشد و توجه تماشاگر را به خود جلب کند.
اجرای مرگ ایوان ایلیچ، آن هم برای نخستین بار در ایران، اتفاق قابل‌توجهی است؛ به‌ویژه آنکه مواجهه با چنین متنی صرفاً انتخاب یک اثر ادبی شناخته‌شده نیست، بلکه پذیرفتن دشواری انتقال جهان درونی و تأملات فلسفی آن به زبان تئاتر است. از این رو است که پس از تماشای این نمایش،آنچه برای مخاطب فهیم تئاتر باقی می‌ماند، همان پرسشی باشد که تولستوی بیش از یک قرن پیش پیش‌روی خواننده‌اش گذاشت: اگر قرار باشد در واپسین لحظات، زندگی‌مان را از نو ببینیم، چه چیزی از آن باقی می‌ماند که بتوانیم با اطمینان نامش را زندگی بگذاریم؟
ایوان ایلیچ در آستانه مرگ، بیش از هر زمان دیگری با این پرسش تنها می‌ماند و شاید تلخی ماجرا همین باشد؛ اینکه گاهی برای فهمیدن معنای زندگی، باید تا آستانه ازدست‌دادنش پیش برویم.
منبع: شبکه شرق
