جام جم آنلاین: نوشتن از مردی که بخش مهمی از زندگی‌اش در لایه‌های پنهان فعالیت‌های نظامی و موشکی ایران گذشته، کار ساده‌ای نیست؛ به‌ویژه وقتی قرار باشد تصویری واقعی و به‌دور از خیال‌پردازی از او به یادگار بماند. معصومه سپهری برای نگارش مجموعه سه‌جلدی مرد ابدی سال‌ها درگیر پژوهش و گفت‌و‌گو با ۱۸۰ راوی شد تا از میان هزاران صفحه سند، خاطره و روایت، چهره‌ای مستند از شهید حسن طهرانی‌مقدم ترسیم کند. او در این گفت‌و‌گو از دشواری‌های این مسیر، راز‌های کمترگفته‌شده زندگی پدر موشکی ایران و ویژگی‌هایی می‌گوید که می‌تواند برای نسل جوان امروز الهام‌بخش باشد.
با توجه به تعدد آثاری که به روایت زندگی شخصیت‌ها می‌پردازند، آیا مرد ابدی صرفا یک مستند زندگی‌نامه‌ای است؟
آیا در حین نگارش این کتاب از ابزار‌های داستان‌نویسی برای بازسازی صحنه‌ها استفاده کردید؟مرد ابدی کاملا بر پایه مستندات مکتوب، فایل‌های صوتی و تصویری و ساعت‌ها گفت‌و‌گو با افرادی نوشته شده است که بار اصلی روایت بر دوش آنهاست.سال‌ها مطالعه و پژوهش درباره شخصیت شهید طهرانی‌مقدم و ابعاد مختلف زندگی ایشان، گفت‌و‌گو با ۱۸۰ راوی و بررسی مطالب منتشرشده درباره ایشان، تا حد زیادی مرا با ابعاد شخصیتی و فعالیت‌های‌شان آشنا و مأنوس کرده بود.کاملا به روایت‌های مستند وفادار بودم و هرگز به خودم اجازه نمی‌دادم موضوعات مبهم را بر اساس سلیقه و تخیل خودم رنگ‌وبو بدهم یا برای افزایش تأثیرگذاری یک ماجرا، مطلبی خیالی به آن اضافه کنم.وظیفه من در نگارش کتاب مرد ابدی و پرداختن به شخصیت بزرگی، چون شهید حسن طهرانی‌مقدم، امانتداری کامل و وفاداری به روایت‌های مختلف بود.
البته در مرحله نگارش نیز بسیار کوشیدم هزاران برگ متن را که تیترگذاری، فیش‌برداری و اطلاعات‌شان را طبقه‌بندی کرده بودم، چنان کنار هم قرار دهم و روایت کنم که خواننده به‌راحتی و روانی به دل ماجرا‌ها برود.کار سختی بود ولی هدفم نشان‌دادن چهره واقعی از چنین سردار گمنامی بود. شاید یکی از دلایلی که هم خانواده و هم دوستان و کسانی که با این شهید بزرگوار زندگی کرده‌اند، کتاب را تأیید می‌کنند، همین مسأله باشد که گفتند «کتاب مرد ابدی، حسن آقای واقعی است» و این جمله، خیلی خیال مرا راحت کرد که به لطف خدا کارم را در برابر این پروژه عظیم درست انجام داده‌ام.
در زندگی شهید طهرانی‌مقدم بخش‌هایی وجود دارد که به‌دلیل ماهیت نظامی و محرمانه فعالیت‌هایش، دسترسی به اطلاعات آنها دشوار است. چگونه توانستید میان ضرورت حفظ ملاحظات امنیتی و ضرورت ارائه یک روایت تاریخی دقیق تعادل برقرار کنید؟سردار مجید موسوی بزرگوار، بار اصلی بازگویی مسائل محرمانه‌ای را بر دوش داشت که تا آن زمان مطرح نشده بود.ایشان که در آن زمان جانشین سردار حاجی‌زاده بودند، از سال ۱۳۹۶ به‌طور کامل در جریان کار قرار گرفتند. سردار موسوی هم اشراف کاملی بر موضوع داشتند و هم به کتاب زندگی شهید حسن طهرانی‌مقدم به چشم تاریخچه موشکی نگاه می‌کردند.
ا زاین‌رو، علاوه بر این‌که خودشان نقاط عطف و مراحل مهم تلاش‌های شهید طهرانی‌مقدم پس از جنگ را که بیان آنها را صلاح می‌دانستند، مطرح می‌کردند، به پرسش‌های ریز و درشت من نیز پاسخ می‌دادند.در هر موضوع، افراد مختلفی را نیز معرفی می‌کردند تا جزئیات را از آنها جویا شوم.
درواقع، بسیاری از راویان بخش‌های تخصصی، با پیامی از دفتر سردار موسوی هماهنگ می‌شدند تا بتوانم با آنها گفت‌و‌گو کنم.البته رسیدن به این مرحله و جلب چنین سطحی از اعتماد، هم مرهون کتاب‌های پیشین من، ازجمله «لشکر خوبان» و «نورالدین پسر ایران» بود که مورد تأیید کارشناسان این حوزه قرار گرفتند، جوایز متعددی کسب کردند و مفتخر به دریافت تقریظ‌های حضرت‌آقا شدند و هم حاصل دقت، صبوری و امانتداری‌ای بود که در طول کار از خود نشان می‌دادم. ساعت‌های طولانی در طی سالیان با خانواده و بسیاری از دوستان شهید طهرانی‌مقدم ارتباط پیدا کرده بودم.
مصاحبه‌های ما از سال ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۲ که بیشتر به بخش پس از جنگ رسیدیم، دشواری‌های خاصی داشت. گرچه راویان ما افرادی جنگ‌دیده و آگاه بودند که خودشان ملاحظات امنیتی را رعایت می‌کردند، من نیز در ضبط و پیاده‌سازی مصاحبه‌ها نهایت دقت را به خرج می‌دادم.دو فرد مورد اعتماد در پیاده‌سازی مصاحبه‌ها به من کمک می‌کردند و گاهی نیز خودم کار پیاده‌سازی را انجام می‌دادم. یادم می‌آید یک‌بار، به‌دلیل عجله‌ای که داشتم و حجم بسیار زیاد فایل، ناچار شدم گفت‌وگوی حدود پنج‌ساعته با سردار موسوی را خودم پیاده کنم؛
کاری که نزدیک به ۲۵ ساعت زمان برد و، چون عجله داشتم و از انتشار مسائل قبل از تایید نهایی هم نگران بودم، دو نفر از افراد امین را به خانه‌مان دعوت کردم تا همان‌جا بنشینند و پیاده کنند و تحویل دهند. در زمینه رفت‌وآمد و انتقال فایل‌ها هم بسیار دقت داشتیم. از فضای مجازی و اینترنت هیچ استفاده‌ای نداشتیم و فایل‌ها را به‌صورت دستی جابه‌جا می‌کردیم تا متن نهایی به تأیید برسد.البته نکته اصلی این بود که بزرگوارانی که با آنها گفت‌و‌گو می‌کردیم، خودشان نیز از ملاحظات کار آگاهی داشتند.
برای مثال، در بخش کمک به موشکی شدن جبهه مقاومت، خود سردار سهرابی تا مرحله‌ای از موضوع را برای من توضیح دادند و گفتند که ما فقط تا همین‌جا را می‌توانیم مطرح کنیم و بنویسیم. اسناد، عکس‌ها و همه‌چیز با همین دقت بررسی می‌شد.این ارتباط مداوم با راویان اصلی، چه در بخش خانواده و چه در بخش نظامی و تحقیقاتی که خود سردار موسوی زحمت آن را می‌کشیدند، به من قوت قلب می‌داد که مسیر روایت درست پیش می‌رود، چیزی کم یا زیاد نمی‌شود و اطلاعات غلطی وارد کتاب نخواهد شد.
موارد خاصی هم پیش می‌آمد که خانواده از آن اطلاع نداشتند و برای اولین بار با خواندن مطالب دیگران مطلع می‌شدند یا مثلا سردار موسوی می‌گفتند: «من این موضوع را نمی‌دانم؛ شما از این مسأله مطمئن هستید؟» یادم هست بحثی درباره سفر حسن‌آقا به آلمان در زمان جنگ برای تهیه برخی تجهیزات بود. چون در آن زمینه سند و عکس و روایت فرد دیگری را داشتم، به ایشان عرض کردم که بله، این سند و مدرک آن سفر است. به این ترتیب، مطالب به‌خوبی تهیه و مستند می‌شد تا باقی بماند.خدا را شکر، کتاب در مرحله نهایی حفاظت نیز بدون مشکل خاصی تأیید شد؛
چراکه از ابتدا کار را با دقت پیش برده بودیم و اثر به‌راحتی این مرحله را پشت سر گذاشت.
وقتی با صد‌ها راوی مواجه هستید، طبیعتا ممکن است درباره یک اتفاق، روایت‌های متفاوت و حتی متناقضی وجود داشته باشد. شما برای رسیدن به روایت نهایی چه معیاری داشتید؟ آیا در مواردی ترجیح دادید اختلاف روایت‌ها را همان‌طور که هست حفظ کنید؟موضوع بسیار مهمی است. ما درست است که درباره وقایع تاریخی صحبت می‌کردیم، اما گاهی افراد مختلف به‌دلیل زاویه‌دید و جایگاه متفاوتی که نسبت به یک موضوع داشتند، روایت‌های متفاوتی ارائه می‌دادند. البته این افراد هم آدمهای کوچکی نبودند و هرکدام شخصیت‌های بزرگ و معتبری بودند که باید به حرف‌های‌شان توجه می‌کردم.
در طول این کار، موارد چندانی از اختلاف در روایت‌ها پیش نمی‌آمد و اغلب با کمی بررسی و تأمل بیشتر، می‌توانستم روایت درست‌تر را تشخیص دهم.در اکثر موارد دست‌نوشته‌های باقیمانده از شهید، تکلیف را مشخص می‌کرد که مثلا در زمان جنگ، یا شهادت علی کجا بوده؟ یا روابط با سوری‌ها در پاییز ۱۳۶۳ در سوریه به چه نحو بوده. اما مشخصا در چند مورد مهم با چنین مشکلی مواجه شدم. راویان، افرادی جدی و صاحب‌نظر بودند و موضوعات نیز اهمیت و حساسیت خاصی داشتند.
برای مثال، مباحث مربوط به توپخانه، شب عجیب خیبر، آزمایش نخستین موشک دست‌ساز، پادگان موشکی منتظری و بخش‌های پایانی کتاب درباره حوادثی که حاج‌حسن احتمال شهادت ده‌ها نفر را در آنها پیش‌بینی می‌کرد.
واقعا برای خودم اهمیت داشت که این موضوعات مبهم و درعین‌حال مهم را به‌درستی درک کنم و بنویسم.کاری که در آنجا انجام دادم، درواقع تلاش بیشتر برای یافتن راویان دیگری از آن حادثه و اسنادی مانند عکس، دست‌نوشته و حتی مطالبی از برخی کتاب‌های منتشرشده در سال‌های پیش بود.بخش ظریفی از مشکل هم این بود که چگونه ضمن حفظ احترام و اعتماد راویان، به ایشان بگویم که حرف شما با دیگران تناقضی دارد و باید بیشتر تحقیق کنیم. در اندک مواردی به‌دلیل اهمیت راوی و آن موضوع، در متن یا پاورقی هم این موضوع را می‌نوشتم.
آیا در میان اسناد، دست‌نوشته‌ها، تصاویر و خاطراتی که بررسی کردید، به سندی برخوردید که به‌تنهایی بتواند دریچه تازه‌ای به یک مقطع ناشناخته از زندگی شهید طهرانی‌مقدم باز کند؟بله، چنین مواردی هم داشتیم. آن‌قدر کار‌های شهید طهرانی‌مقدم گسترده و متنوع بود که گاهی با یک عکس یا فیلم، یک موضوع جدید باز می‌شد. مثلا بحث حمایت مالی سپاه از اعزام تیم ملی کوهنوردی دختران ایران برای فتح اورست در سال ۱۳۸۴ یکی از آن موارد بود.
تصاویری که از پشت صحنه آزمایش‌ها گرفته شده و تا آن زمان انتشار عمومی نیافته بودند، بسیار جذاب و درعین‌حال عجیب به نظر می‌رسیدند و زمینه‌ساز پرسش‌های تازه‌ای برای پیگیری و کسب اطلاعات بیشتر می‌شدند.اسناد خود شهید و دست‌نوشته‌های مفصل ایشان، عمدتا به دوران جنگ محدود می‌شد. به‌دلیل کثرت مشغولیت‌ها و فشار کاری، از آن به بعد یادداشت‌های ایشان بیشتر به اطلاعاتی محدود می‌شد که مثلا در فلان جلسه چه موضوعی مطرح یا آماری ارائه شده است. اما از بین همان‌ها هم کلید برخی سؤالات زده می‌شد که همگی برگ‌های تازه‌ای به اثر اضافه می‌کردند.
به نظر شما کدام بخش از تجربه زندگی شهید طهرانی‌مقدم برای نسل جوان امروز قابلیت الگوبرداری بیشتری دارد: جسارت در ایده‌پردازی، تحمل شکست، مدیریت نیرو‌های انسانی یا تبدیل یک آرزوی ظاهرا دست‌نیافتنی به یک پروژه عملی؟همه اینها و موارد دیگر. مثلا چگونگی رفتار با طیف آدمهای مختلف، از رزمنده و انقلابی و ورزشکار تا کسانی که ایشان برای استفاده از تخصص و امکانات‌شان برای کار جذب می‌کرد. برخورد با موانع جدی اعم از مشکلات مالی، سنگ‌اندازی‌ها، عدم همکاری‌ها، تهمت‌ها، سوءتفاهم‌ها و برخورد با آدمهای کوچک….
اراده عجیب ایشان در انجام کار و استقامت در مسیر و امید و نشاطی که به یاران‌شان تزریق می‌کردند، خیلی تامل‌برانگیز و آموختنی است. حتی عبادات و خلوت سحرگاهی که شاید برگ برنده ایشان در طی روز‌های پر از چالش بود. ایشان همیشه می‌گفتند: «من الان کاری را انجام می‌دهم که اگر در زمان امیرالمومنین هم بودم، انجام می‌دادم.» این‌طور نبود که منتظر بمانند اتفاقی بیفتد و بعد استعدادهای‌شان را به ظهور و بروز برسانند و شکوفا کنند. این فکر و عمل را ما باید یاد بگیریم. تلاش من در کتاب مرد ابدی واقعا این بود که مسیر تبدیل شدن به چنین شخصیتی را به‌خوبی نشان بدهم.
چون همه می‌خواهیم مانند ایشان موفق و اثرگذار باشیم، اما انگار حاضر نیستیم با مسیر دشوار و مشکلاتی که پشت سر گذاشتند، آشنا شویم. بعد می‌گوییم مشکلات من سخت است؛ درحالی‌که مشکلات ایشان بسیار سخت و حتی باورنکردنی نبود و بسیار مهم است که ببینیم چگونه با آن مشکلات روبه‌رو شدند، چگونه آنها را حل کردند یا گاهی برخی مشکلات را نادیده گرفتند. جوانان امروز گاهی بیش از حد درگیر مشکلات هستند، خیلی زود خسته می‌شوند و از ادامه مبارزه دست می‌کشند. ترجیح می‌دهند هرچه زودتر محیط خود را تغییر دهند و به جایی بروند که مثلا خبری از چنین مشکلاتی نباشد.
درحالی‌که حسن طهرانی‌مقدم می‌ایستاد و دیگران را به ایستادگی تشویق می‌کردند. چون به هدف و مسیرش ایمان داشت. شاید مشکل بسیاری از ما همین واضح‌نبودن هدف زندگی و آماده نبودن برای تلاش و ایثار در راه رسیدن به آن هدف است که کتاب پر از مصداق‌ها برای این موضوع است.
اگر قرار بود امروز و با فاصله‌گرفتن از فضای عاطفی سال‌های نخست پژوهش، یک‌بار دیگر کتاب را بنویسید، چه چیزی را در روایت یا ساختار آن تغییر می‌دادید؟من این مسیر را با اعتقاد کامل طی کردم. واقعا احساس می‌کردم حالا که چنین فرصتی فراهم شده و هم خانواده‌های محترم طهرانی‌مقدم و حیدری و هم مجموعه بزرگ هوافضا به من اعتماد کرده‌اند، باید از آن نهایت استفاده را ببرم.البته همان‌طور که عرض کردم، بخشی از این اعتماد از ابتدا وجود داشت؛ یعنی خود مجموعه فرهنگی سپاه، با توجه به کتاب‌های قبلی من، این کار را پیشنهاد داده بودند. اما بخشی از اعتماد هم در میانه راه شکل گرفت؛
به‌ویژه با همراهی فرماندهان موشکی و مهندسان و دوستان گمنام حسن‌آقا. بنابراین، من با اعتقاد کامل این کار را انجام دادم و به نظرم مرد ابدی تا سالیان سال می‌تواند پاسخگوی نیاز علاقه‌مندان به این مسیر باشد.اما طبیعتاً اگر پس از مرد ابدی بخواهم بار دیگر درباره شهید طهرانی‌مقدم اثری بنویسم، رویکرد متفاوتی در پیش می‌گیرم.
توجه به تمام موضوعات و اکثر جزئیات گفته‌شده توسط ۱۸۰ راوی و صد‌ها عکس و سند و فیلم (بیش از ۱۱ هزار صفحه متن خام) و تکه کردن این متن‌ها و جابه‌جایی اطلاعات و تکمیل و یکدست کردن روایت‌ها و چیدن آنها در ساختاری که بنا داشتم از زبان یک دانای کل بنویسم کاری بسیار بسیار سخت و واقعا پرزحمت بود و شاید اگر از ابتدای کار، چنین موضوعی را می‌دانستم از این‌که در این بحر مواج بیفتم و کار را به سلامت انجام می‌دهم چنان واهمه‌ای پیدا می‌کردم که نمی‌پذیرفتم. اما به‌هرحال خدا لطف کرد و ماجرا‌هایی رخ داد که در مقدمه کتاب نوشته‌ام.
خانواده‌ام برای این کار خیلی همراهی و جانفشانی کردند که جای دیگر شاید گفته شود. همه اینها برای خلق اثری جامع و کامل از زندگی یکی از بزرگ‌ترین فرماندهان ایرانی بود که خدا را شکر، بالاخره به نتیجه رسید. الان که تا حدی با زیر و بم مسیر شهید طهرانی‌مقدم و موشکی آشنا شده‌ایم، و با گذشت زمان و تحولات تاریخی و جنگ رودررویی که حاج‌حسن از سه دهه پیش، به فکرش بود و تمهیداتش را فراهم می‌کرد، بسیاری از ملاحظات امنیتی برطرف شده است.
شخصیت‌های زیادی بودند که آن زمان دوست داشتم از آنها نام ببرم و مصاحبه بگیرم مثل شهید حاج‌قاسم سلیمانی که با شهادت‌شان ممکن نشد و شهید محمود باقری (فرمانده دلاور موشکی که همراه سردار حاجی‌زاده به شهادت رسیدند) و اصلا به‌خاطر ایشان برخی عکس‌ها را در کتاب نیاوردیم و فقط یکی دو بار از آنها اسم بردیم. همچنین مهندسان جوانی که در نهایت گمنامی در حال ادامه این مسیر و رسیدن به فضا و کسب قدرت بیشتر برای کشور عزیزمان هستند. خیلی دوست دارم از این انسان‌های بزرگ بازهم بنویسم. شاید در قالب دیگر و کتاب‌های کوچک‌تر.
اما برای نشان دادن چهره واقعی شهید طهرانی‌مقدم، تردیدی نداشتم و ندارم که نگارش چنین کتابی ضرورت داشت. حتی امیدوار بودم این اثر الگویی برای روایت زندگی برخی شهدای بزرگ دیگرمان شود که هنوز چهره و ابعاد شخصیتی‌شان به‌درستی و به‌طور کامل معرفی نشده است.به‌رغم برخی نامهربانی‌ها و برخورد‌های عجیب با کتاب، که فعلا گفتنی نیست، ذره‌ای در درستی راهی که برای این کتاب طی شد، شک ندارم. کاش توان و سواد بیشتری داشتم تا خرج این کار کنم. امیدوارم مرد ابدی خوانده شود و به زیست فرهنگی خودش به‌درستی و راستی ــ همان‌طور که قهرمانش چنین زیست ــ ادامه دهد.
منبع: جام جم آنلاین
