حجت‌الاسلام والمسلمین علی مطهری صدر، مدیر حوزه‌های علمیه آذربایجان شرقی در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری رسا در تبریز، با تأکید بر اینکه کتابخانه در سنت علمی حوزه‌های علمیه صرفاً محل نگهداری و امانت‌دادن کتاب نیست، اظهار داشت: کتابخانه حوزوی باید از یک مخزن منابع به نهادی پویا برای راهبری پژوهش، پشتیبانی از تولید علم، حفظ میراث مکتوب و هدایت طلاب و پژوهشگران به سوی منابع معتبر تبدیل شود.
وی با اشاره به جایگاه تاریخی کتاب در شکل‌گیری و استمرار دانش حوزوی افزود: بخش بزرگی از میراث علمی حوزه‌های علمیه در سایه ارتباط مستمر عالمان با کتاب، نسخه، درس، مباحثه، تحقیق و نگارش پدید آمده است. در سنت علمی حوزه، کتابخانه هیچ‌گاه تنها مجموعه‌ای از آثار در قفسه‌ها نبوده، بلکه بخشی از محیط زنده تعلیم، تحقیق و گفت‌وگوی علمی به شمار می‌رفته است. مدیر حوزه‌های علمیه آذربایجان شرقی ادامه داد: عالم دینی در کنار بهره‌مندی از استاد، شرکت در درس، حضور در مباحثه و استفاده از تجربه استادان، به مراجعه گسترده و روشمند به منابع نیاز دارد.
پژوهشگر حوزوی برای بررسی یک مسئله فقهی، اصولی، تفسیری، تاریخی یا اجتماعی، ناگزیر است به مجموعه‌ای از آثار و دیدگاه‌ها مراجعه کند و این مراجعه، بدون وجود کتابخانه‌های تخصصی و فعال، دشوار و گاه غیرممکن خواهد بود. وی با بیان اینکه اجتهاد و پژوهش دینی بدون ارتباط عمیق با منابع شکل نمی‌گیرد، تصریح کرد: هیچ پژوهشگری نمی‌تواند تنها با اتکا به محفوظات یا چند منبع محدود، درباره مسائل پیچیده علمی و اجتماعی داوری کند.
فهم دقیق یک مسئله نیازمند بررسی پیشینه، شناخت دیدگاه‌های مختلف، مقایسه منابع، توجه به تفاوت نسخه‌ها و ارزیابی ادله است و کتابخانه می‌تواند زیرساخت اصلی این فرایند باشد. کتابخانه؛ پیونددهنده میراث گذشته و نیازهای امروز حجت‌الاسلام والمسلمین مطهری صدر با تأکید بر اینکه کتابخانه حوزوی باید میان میراث گذشته و مسائل امروز ارتباط برقرار کند، گفت: کتابخانه نباید تنها گذشته را حفظ کند، بلکه باید زمینه استفاده علمی از این میراث را برای پاسخگویی به نیازهای جدید جامعه فراهم آورد.
وی افزود: حوزه‌های علمیه با مجموعه عظیمی از منابع فقهی، اصولی، حدیثی، تفسیری، کلامی، فلسفی، تاریخی و اخلاقی مواجه‌اند؛ اما ارزش این منابع زمانی آشکارتر می‌شود که در مسیر پژوهش‌های مسئله‌محور قرار گیرند و بتوانند به پرسش‌های واقعی جامعه پاسخ دهند. مدیر حوزه‌های علمیه آذربایجان شرقی خاطرنشان کرد: بسیاری از مسائل امروز جامعه، تک‌بعدی نیستند و پاسخگویی به آنها نیازمند استفاده هم‌زمان از منابع اسلامی، حقوقی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و حتی تخصصی است.
ازاین‌رو، کتابخانه‌های حوزوی باید ضمن حفظ و تقویت منابع اصیل اسلامی، امکان دسترسی پژوهشگران به منابع میان‌رشته‌ای و مطالعات جدید را نیز فراهم کنند. وی ادامه داد: پژوهشگر حوزوی هنگامی می‌تواند درباره موضوعاتی مانند خانواده، اقتصاد، فضای مجازی، رسانه، هوش مصنوعی، پزشکی، محیط زیست یا مسائل فرهنگی اظهارنظر دقیق داشته باشد که علاوه بر تسلط بر مبانی دینی، موضوع مورد مطالعه خود را نیز به‌درستی بشناسد. کتابخانه می‌تواند در این مسیر، نقش مهمی در تأمین منابع و جهت‌دهی به مطالعات داشته باشد.
حجت‌الاسلام والمسلمین مطهری صدر تأکید کرد: توجه به منابع میان‌رشته‌ای به معنای فاصله گرفتن از هویت اصیل حوزه یا کنار گذاشتن منابع سنتی نیست؛ بلکه شناخت دقیق موضوع، زمینه را برای فهم بهتر مسئله و ارائه پاسخ مستند و کارآمد دینی فراهم می‌کند. افزایش اطلاعات، نیاز به کتابخانه را از بین نبرده است وی در ادامه با اشاره به گسترش اینترنت، کتاب‌های الکترونیک و پایگاه‌های اطلاعاتی گفت: برخی تصور می‌کنند با توسعه فضای دیجیتال، نقش کتابخانه‌ها کاهش یافته است؛ در حالی که افزایش حجم اطلاعات، نیاز به کتابخانه و کتابدار متخصص را بیشتر کرده است.
مدیر حوزه‌های علمیه آذربایجان شرقی افزود: امروز هر پژوهشگر می‌تواند با یک جست‌وجوی ساده، به ده‌ها یا صدها فایل و مطلب دسترسی پیدا کند، اما همه این منابع از اعتبار، اصالت و کیفیت یکسان برخوردار نیستند. پرسش مهم این است که پژوهشگر چگونه می‌تواند منبع معتبر را از متن ناقص، نسخه تحریف‌شده، بازنشر غیرعلمی یا مطلب بی‌پایه تشخیص دهد. وی خاطرنشان کرد: در گذشته، یکی از دغدغه‌های اصلی پژوهشگر پیدا کردن منبع بود، اما امروز یکی از دغدغه‌های مهم، تشخیص منبع معتبر در میان انبوه اطلاعات است.
کتابخانه تخصصی باید در چنین شرایطی، علاوه بر فراهم کردن منابع، به پژوهشگر در انتخاب، ارزیابی و استفاده صحیح از آنها نیز کمک کند. حجت‌الاسلام والمسلمین مطهری صدر تصریح کرد: کتابخانه آینده تنها محلی نیست که مراجعه‌کننده در آن نام کتابی را جست‌وجو کند و نسخه‌ای را تحویل بگیرد. کتابخانه باید بتواند نیاز علمی مراجعه‌کننده را بشناسد، مسیر تحقیق را به او نشان دهد، منابع مرتبط را معرفی کند و در صورت نیاز، اطلاعات کتاب‌شناختی و پیشینه پژوهش را در اختیار او قرار دهد.
وی ادامه داد: هرچه حجم محتوا در فضای دیجیتال بیشتر می‌شود، اهمیت هدایت علمی و خدمات مرجع نیز افزایش می‌یابد. اگر پژوهشگر در میان انبوه منابع، مسیر روشنی نداشته باشد، ممکن است زمان زیادی صرف مطالب کم‌ارزش کند یا در نهایت به منابعی استناد کند که از نظر علمی اعتبار کافی ندارند. ضرورت عبور از کتابخانه انفعالی مدیر حوزه‌های علمیه آذربایجان شرقی با تأکید بر ضرورت بازتعریف کارکرد کتابخانه‌ها اظهار داشت: کتابخانه‌های حوزوی باید از نقش انفعالی فاصله بگیرند. انتظار امروز از کتابخانه این نیست که فقط کتاب را نگهداری و امانت دهد؛
بلکه باید در روند شکل‌گیری ایده، طراحی تحقیق، یافتن پیشینه و دسترسی به منابع، نقش فعال داشته باشد. وی گفت: کتابخانه‌ای که در فرایند پژوهش حضور ندارد، ممکن است منابع فراوانی داشته باشد، اما همچنان نتواند پاسخ‌گوی نیازهای علمی مخاطبان باشد. آنچه یک کتابخانه را ارزشمند می‌کند، تنها تعداد کتاب‌ها نیست، بلکه میزان استفاده مؤثر از منابع، کیفیت خدمات، تخصص کارکنان و توانایی آن در پاسخگویی به نیازهای پژوهشگران است. حجت‌الاسلام والمسلمین مطهری صدر افزود: کتابخانه باید مخاطبان خود را بشناسد.
نیازهای یک طلبه در سال‌های نخست تحصیل با نیاز یک پژوهشگر سطح عالی یا استاد حوزه متفاوت است. همچنین پژوهشگری که درباره یک مسئله تاریخی تحقیق می‌کند، نیازهای متفاوتی با محققی دارد که در حوزه فقه حکومتی، مسائل اجتماعی یا علوم تربیتی فعالیت می‌کند. وی ادامه داد: طراحی خدمات تخصصی برای گروه‌های مختلف، معرفی منابع متناسب با سطح و موضوع، ایجاد مسیرهای مطالعاتی و ارائه مشاوره پژوهشی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند کتابخانه را به یک نهاد علمی فعال تبدیل کند.
مدیر حوزه‌های علمیه آذربایجان شرقی تأکید کرد: کتابخانه باید از خود بپرسد که چه مسئله‌ای از پژوهشگر را حل می‌کند. اگر پاسخ این باشد که فقط چند قفسه کتاب در اختیار مراجعه‌کننده قرار می‌دهد، این پاسخ برای نیازهای امروز کافی نیست. کتابخانه باید بتواند بخشی از دشواری‌های پژوهش را کاهش دهد و دسترسی به دانش را هدفمند، سریع و معتبر کند. کتابدار متخصص، راهنمای پژوهشگر است وی با اشاره به نقش کتابداران در ارتقای کیفیت خدمات علمی گفت: کتابدار در یک مرکز حوزوی، فقط مسئول نظم قفسه‌ها یا ثبت و تحویل کتاب نیست؛
بلکه می‌تواند راهنمای پژوهشگر و بخشی از زنجیره پشتیبانی از تولید علم باشد. حجت‌الاسلام والمسلمین مطهری صدر افزود: کتابدار متخصص باید با اصول کتابداری، علم اطلاعات، شیوه‌های جست‌وجوی علمی، دسته‌بندی منابع، مدیریت محتوای دیجیتال و نیازهای پژوهشگران آشنا باشد. در کتابخانه‌های حوزوی، این مهارت‌ها باید با شناخت منابع اسلامی، ساختار آثار حوزوی و ادبیات رایج در علوم دینی همراه شود.
وی تصریح کرد: کتابدار حوزوی باید بتواند تشخیص دهد که پژوهشگر برای بررسی یک مسئله به چه دسته‌ای از منابع نیاز دارد، آثار یک عالم یا یک جریان فکری در چه مجموعه‌هایی قابل پیگیری است و برای رسیدن به یک پاسخ مستند، چه مسیر مطالعاتی باید طی شود. مدیر حوزه‌های علمیه آذربایجان شرقی ادامه داد: البته کتابدار قرار نیست جای استاد یا پژوهشگر را بگیرد و درباره موضوع تحقیق داوری نهایی کند؛ اما می‌تواند زمینه دسترسی درست و سریع به منابع را فراهم سازد. گاهی یک راهنمایی دقیق کتابدار، پژوهشگر را از ساعت‌ها جست‌وجوی پراکنده و بی‌نتیجه نجات می‌دهد.
وی بر ضرورت آموزش مستمر کتابداران تأکید کرد و گفت: تحولات فضای دیجیتال، ابزارهای جدید جست‌وجو، پایگاه‌های اطلاعاتی، روش‌های نگهداری آثار دیجیتال، حقوق مالکیت فکری و ظرفیت‌های هوش مصنوعی، نیازمند آن است که کتابداران همواره دانش خود را به‌روز کنند. حجت‌الاسلام والمسلمین مطهری صدر افزود: اگر بخواهیم کتابخانه‌های حوزوی به مراکز فعال پژوهشی تبدیل شوند، باید جایگاه کتابداران را جدی بگیریم و برای ارتقای مهارت، منزلت حرفه‌ای و توانمندی علمی آنان برنامه داشته باشیم. دیجیتالی‌سازی منابع؛
ضرورتی همراه با استاندارد وی با اشاره به ظرفیت نشر دیجیتال برای مراکز حوزوی اظهار داشت: دیجیتالی‌سازی منابع می‌تواند دسترسی پژوهشگران به آثار علمی و میراث مکتوب را افزایش دهد، اما این کار نباید به تولید فایل‌های پراکنده و بی‌هویت محدود شود. مدیر حوزه‌های علمیه آذربایجان شرقی افزود: یک فایل دیجیتال زمانی ارزش پژوهشی دارد که مشخصات اثر، نام پدیدآورنده، تاریخ و محل انتشار، نوع نسخه، اطلاعات چاپ و دیگر داده‌های کتاب‌شناختی آن روشن باشد. پژوهشگر باید بتواند بداند از کدام اثر و کدام نسخه استفاده می‌کند و در صورت نیاز، ارجاع دقیق ارائه دهد.
وی خاطرنشان کرد: برخی منابع دیجیتال، ناقص، ناخوانا یا فاقد اطلاعات لازم هستند. گاهی صفحات یک اثر بدون ترتیب مشخص در فضای مجازی منتشر می‌شود و گاهی متن تایپ‌شده، بدون مقابله با نسخه معتبر در اختیار مخاطب قرار می‌گیرد. چنین وضعیتی ممکن است ظاهر دسترسی ایجاد کند، اما از نظر پژوهشی، مشکلات فراوانی به همراه دارد. حجت‌الاسلام والمسلمین مطهری صدر تصریح کرد: دیجیتال‌سازی باید همراه با استاندارد، کنترل کیفیت و نظارت علمی باشد.
لازم است نسخه‌های دیجیتال از نظر کامل بودن، خوانایی، صحت اطلاعات و قابلیت جست‌وجو بررسی شوند و در یک سامانه قابل اعتماد در اختیار پژوهشگران قرار گیرند. وی ادامه داد: کتابخانه‌های حوزوی می‌توانند با همکاری مراکز پژوهشی، دانشگاه‌ها و متخصصان فناوری، پروژه‌های مشترکی برای دیجیتال‌سازی منابع طراحی کنند. این همکاری، هم از موازی‌کاری جلوگیری می‌کند و هم زمینه ایجاد مجموعه‌های منسجم‌تر و قابل استفاده‌تر را فراهم می‌سازد.
میراث مکتوب نیازمند حفاظت و بهره‌برداری علمی است مدیر حوزه‌های علمیه آذربایجان شرقی با اشاره به ارزش نسخه‌های خطی و آثار کم‌یاب بیان کرد: میراث مکتوب اسلامی و شیعی، سرمایه‌ای بزرگ برای حوزه‌های علمیه و جامعه علمی است. این آثار باید هم از نظر فیزیکی حفاظت شوند و هم در مسیر پژوهش و تولید علم قرار گیرند. وی افزود: نگهداری نسخه خطی، نیازمند شرایط خاصی از نظر دما، رطوبت، نور، جابه‌جایی و ترمیم است. کوچک‌ترین بی‌توجهی ممکن است به آسیب‌دیدن بخشی از این آثار منجر شود. از سوی دیگر، فهرست‌نگاری علمی و دقیق نیز اهمیت فراوانی دارد؛
زیرا نسخه‌ای که مشخصات آن ثبت نشده باشد، برای پژوهشگر قابل شناسایی و استفاده نخواهد بود. حجت‌الاسلام والمسلمین مطهری صدر ادامه داد: اطلاعاتی مانند نام مؤلف، عنوان اثر، تاریخ کتابت، نام کاتب، ویژگی‌های نسخه، آغاز و پایان متن، حاشیه‌ها و یادداشت‌های موجود در نسخه، برای تحقیقات نسخه‌شناختی و تاریخی اهمیت دارد و باید با دقت ثبت شود. وی با تأکید بر اینکه دیجیتال‌سازی جایگزین حفاظت فیزیکی نیست، گفت: نسخه دیجیتال می‌تواند مراجعه به اصل اثر را کاهش دهد و دسترسی پژوهشگران را افزایش دهد؛ اما اصل نسخه همچنان باید با روش‌های تخصصی نگهداری شود.
همچنین عرضه تصویر دیجیتال نسخه‌ها باید با توجه به حقوق مالکیت، شرایط اهداء یا وقف و ضوابط مراکز نگهدارنده صورت گیرد. مدیر حوزه‌های علمیه آذربایجان شرقی خاطرنشان کرد: هدف نهایی از حفظ میراث مکتوب، صرفاً نگهداری در مخزن نیست؛ بلکه باید این آثار در اختیار پژوهشگران قرار گیرد تا تصحیح، تحقیق، تحلیل و معرفی شوند. میراثی که فقط نگهداری شود اما خوانده و بررسی نشود، بخش مهمی از ظرفیت خود را از دست می‌دهد.
نشر دیجیتال بدون رعایت حقوق مؤلف پذیرفتنی نیست وی در بخش دیگری از سخنان خود درباره چالش‌های حقوقی نشر دیجیتال اظهار داشت: گسترش نشر الکترونیک و سهولت بازنشر فایل‌ها، ضرورت توجه جدی‌تر به حقوق پدیدآورندگان، مترجمان، مصححان و ناشران را مطرح کرده است. حجت‌الاسلام والمسلمین مطهری صدر افزود: گاهی برخی افراد با نیت ترویج علم، آثار منتشرشده را بدون اجازه در کانال‌ها و گروه‌ها بازنشر می‌کنند، در حالی که تولید یک کتاب، نتیجه سال‌ها مطالعه، تحقیق، نگارش و هزینه است و نمی‌توان حقوق صاحب اثر را نادیده گرفت.
وی تصریح کرد: ترویج دانش و گسترش دسترسی علمی، هدفی ارزشمند است؛ اما رسیدن به این هدف نباید از مسیر تضییع حقوق مؤلف و ناشر انجام شود. رعایت حقوق مادی و معنوی پدیدآورندگان، بخشی از اخلاق علمی و فرهنگی است. مدیر حوزه‌های علمیه آذربایجان شرقی ادامه داد: حذف نام مؤلف، انتشار نسخه ناقص، تغییر متن بدون اجازه یا عرضه غیرمجاز یک اثر، علاوه بر تبعات اقتصادی، می‌تواند به اعتبار علمی و هویت اثر نیز آسیب وارد کند. پژوهشگران و مراکز علمی باید به این مسئله توجه داشته باشند و استفاده از منابع را در چارچوب ضوابط قانونی و اخلاقی انجام دهند.
وی با بیان اینکه نباید میان دسترسی علمی و رعایت حقوق پدیدآورنده دوگانگی ایجاد کرد، گفت: می‌توان با طراحی مدل‌های مناسب، هر دو هدف را تأمین کرد. عرضه نسخه‌های الکترونیک با قیمت مناسب، ایجاد دسترسی سازمانی برای کتابخانه‌ها، ارائه تخفیف به طلاب و دانشجویان، استفاده از مجوزهای پژوهشی و توسعه سامانه‌های قانونی، از جمله راه‌هایی است که می‌تواند دسترسی را افزایش دهد و حقوق صاحبان اثر را نیز حفظ کند.
مطالعه دیجیتال نباید به سطحی‌خوانی منجر شود حجت‌الاسلام والمسلمین مطهری صدر با اشاره به تغییر عادت‌های مطالعاتی در فضای مجازی گفت: یکی از آسیب‌های مهم عصر دیجیتال، عادت کردن مخاطب به مطالعه شتاب‌زده، پراکنده و قطعه‌ای است. وی افزود: ممکن است پژوهشگر یا دانشجو با جست‌وجوی چند واژه، به بخشی از یک متن دسترسی پیدا کند، اما بدون خواندن فصل‌ها و مباحث مرتبط، تصور کند که بر موضوع احاطه یافته است. در حالی که فهم یک مسئله علمی، به‌ویژه در علوم دینی، نیازمند توجه به سیاق، مبانی، مقدمات، ادله و نتیجه‌گیری متن است.
مدیر حوزه‌های علمیه آذربایجان شرقی خاطرنشان کرد: جست‌وجوی سریع، ابزار مفیدی برای یافتن منبع یا عبارت است، اما نباید جای مطالعه کامل و عمیق را بگیرد. پژوهشگر باید بداند که پیدا کردن یک جمله با فهم جایگاه آن جمله در ساختار کلی اثر تفاوت دارد. وی بر ضرورت آموزش مهارت مطالعه در فضای دیجیتال تأکید کرد و گفت: طلاب و پژوهشگران باید شیوه استفاده هدفمند از منابع الکترونیک را بیاموزند. تنظیم زمان مطالعه، کاهش عوامل حواس‌پرتی، یادداشت‌برداری، ثبت ارجاعات، مراجعه به منبع اصلی و مقایسه نسخه‌ها، از جمله مهارت‌هایی است که باید در فرایند آموزش مورد توجه قرار گیرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین مطهری صدر ادامه داد: فناوری زمانی در خدمت مطالعه قرار می‌گیرد که مخاطب را به فهم عمیق‌تر برساند، نه اینکه او را به مصرف‌کننده شتاب‌زده اطلاعات تبدیل کند. کتابخانه‌ها و مراکز آموزشی می‌توانند در زمینه آموزش این مهارت‌ها نقش مؤثری داشته باشند. ضرورت طراحی سیر مطالعاتی برای طلاب وی با اشاره به اهمیت تقویت فرهنگ مطالعه در مدارس علمیه اظهار داشت: مطالعه آزاد باید در کنار برنامه رسمی آموزشی حوزه مورد توجه قرار گیرد و طلبه نباید ارتباط خود را با کتاب تنها به متون درسی محدود کند.
مدیر حوزه‌های علمیه آذربایجان شرقی افزود: متون درسی، پایه‌های علمی لازم را فراهم می‌کنند، اما طلبه برای شناخت جامعه، پاسخگویی به پرسش‌های نسل جدید و حضور مؤثر در عرصه تبلیغ و پژوهش، نیازمند مطالعه در حوزه‌های مختلف است. وی ادامه داد: مطالعه در زمینه تاریخ اسلام، تاریخ معاصر، ادبیات، فلسفه، کلام، علوم اجتماعی، مسائل فرهنگی، رسانه، خانواده و دیگر موضوعات مورد نیاز، افق فکری طلبه را گسترده‌تر می‌کند و به او کمک می‌کند مسائل جامعه را دقیق‌تر بشناسد.
حجت‌الاسلام والمسلمین مطهری صدر با بیان اینکه مطالعه آزاد نباید به پراکنده‌خوانی تبدیل شود، تصریح کرد: مدارس علمیه و کتابخانه‌ها می‌توانند با همکاری استادان، سیرهای مطالعاتی متناسب با پایه تحصیلی، علاقه‌مندی و نیازهای تبلیغی و پژوهشی طلاب طراحی کنند. وی گفت: معرفی کتاب، برگزاری نشست‌های نقد و بررسی، ایجاد حلقه‌های مطالعاتی، گفت‌وگو میان طلاب درباره آثار خوانده‌شده و ارتباط دادن کتاب با مسائل واقعی جامعه، از جمله اقداماتی است که می‌تواند مطالعه را به یک عادت پایدار تبدیل کند.
مدیر حوزه‌های علمیه آذربایجان شرقی تأکید کرد: فرهنگ کتابخوانی با توصیه‌های کلی و برنامه‌های مقطعی شکل نمی‌گیرد؛ بلکه نیازمند استمرار، الگو بودن استادان، دسترسی آسان به کتاب، فضای مناسب مطالعه و ایجاد انگیزه در میان طلاب است. کتابخانه‌ها باید به مسائل واقعی جامعه پاسخ دهند وی با تأکید بر لزوم مسئله‌محور شدن خدمات کتابخانه‌ای گفت: کتابخانه حوزوی باید خود را با نیازهای علمی و اجتماعی جامعه هماهنگ کند. یکی از نشانه‌های پویایی کتابخانه، آن است که بتواند منابع خود را در مسیر پاسخگویی به مسائل واقعی و نوپدید سازماندهی کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین مطهری صدر افزود: اگر جامعه با مسئله‌ای مانند آسیب‌های فضای مجازی، تغییرات خانواده، مسائل اقتصادی، تحولات فناوری یا پرسش‌های اعتقادی جدید مواجه است، کتابخانه باید بتواند پژوهشگر را به منابع مرتبط هدایت کند و از پژوهش‌های مورد نیاز پشتیبانی نماید. وی ادامه داد: کتابخانه‌ها می‌توانند بر اساس نیازهای پژوهشی مراکز حوزوی، موضوعات مهم را شناسایی و مجموعه‌های مطالعاتی ویژه برای آنها تهیه کنند.
برای مثال، ایجاد مجموعه‌های موضوعی درباره مسائل خانواده، سبک زندگی، اقتصاد اسلامی، رسانه، تربیت، هوش مصنوعی یا فقه مسائل نوپدید، می‌تواند دسترسی پژوهشگران را آسان‌تر کند. مدیر حوزه‌های علمیه آذربایجان شرقی تصریح کرد: کتابخانه‌ای که فقط بر اساس گذشته خود اداره شود و به تغییر نیازهای علمی جامعه توجه نکند، به‌تدریج از جریان پژوهش فاصله خواهد گرفت. پویایی کتابخانه در گرو آن است که هم به میراث علمی وفادار بماند و هم نیازهای آینده را پیش‌بینی کند.
هوش مصنوعی باید در خدمت پژوهش مسئولانه قرار گیرد وی در بخش دیگری از این گفت‌وگو، با اشاره به ظرفیت‌های هوش مصنوعی گفت: ابزارهای هوشمند می‌توانند در جست‌وجوی منابع، دسته‌بندی اطلاعات، استخراج کلیدواژه‌ها، تنظیم داده‌ها و مرور اولیه متون به پژوهشگران کمک کنند، اما این ابزارها جایگزین فهم، تحلیل و داوری علمی انسان نیستند. حجت‌الاسلام والمسلمین مطهری صدر افزود: خروجی یک ابزار هوشمند، حتی اگر با زبان دقیق و منسجم ارائه شود، لزوماً درست و قابل استناد نیست.
ممکن است ابزار، منبعی را اشتباه معرفی کند، مطلبی را به نویسنده‌ای نسبت دهد یا در فهم زمینه تاریخی و علمی یک متن دچار خطا شود. وی خاطرنشان کرد: در علوم اسلامی، این مسئله حساسیت بیشتری دارد؛ زیرا فهم یک روایت، عبارت فقهی، دیدگاه تفسیری یا گزارش تاریخی، نیازمند توجه به مبانی، نسخه‌ها، شرایط صدور و جایگاه آن در مجموعه منابع است. بنابراین پژوهشگر باید هر داده‌ای را که از ابزارهای هوشمند دریافت می‌کند، با مراجعه به منبع اصلی بررسی کند. مدیر حوزه‌های علمیه آذربایجان شرقی تأکید کرد: رویکرد صحیح، نه نفی کامل هوش مصنوعی است و نه پذیرش بی‌قیدوشرط آن.
باید از ظرفیت این فناوری به‌عنوان دستیار پژوهش استفاده کرد، اما مسئولیت علمی، صحت‌سنجی، استناد و نتیجه‌گیری همچنان بر عهده پژوهشگر باقی بماند. وی افزود: مراکز حوزوی و کتابخانه‌ها باید آموزش سواد دیجیتال و سواد استفاده از هوش مصنوعی را جدی بگیرند تا طلاب بتوانند از این ابزارها به‌صورت روشمند، اخلاقی و مسئولانه استفاده کنند.
آینده کتابخانه‌های حوزوی، ترکیبی از سنت و فناوری است حجت‌الاسلام والمسلمین مطهری صدر در پایان با ترسیم تصویری از کتابخانه مطلوب حوزوی اظهار داشت: کتابخانه آینده باید هم از میراث چاپی و نسخه‌های خطی حفاظت کند و هم از فناوری‌های نو برای دسترسی بهتر، سریع‌تر و دقیق‌تر به منابع بهره ببرد. وی گفت: کتابخانه مطلوب، مجموعه‌ای غنی از منابع چاپی، دیجیتال و خطی در اختیار دارد، اما ارزش آن تنها به تعداد آثار محدود نمی‌شود.
کیفیت خدمات، تخصص کارکنان، امکان جست‌وجوی دقیق، ارائه مشاوره پژوهشی، رعایت حقوق پدیدآورندگان و پیوند با مراکز علمی، از عناصر مهم کتابخانه آینده است. مدیر حوزه‌های علمیه آذربایجان شرقی افزود: در چنین کتابخانه‌ای، پژوهشگر باید بتواند از طریق یک سامانه منسجم، منابع مورد نیاز خود را شناسایی کند، به نسخه قانونی و معتبر آثار دسترسی داشته باشد، از راهنمایی کتابدار متخصص بهره ببرد و مسیر تحقیق خود را با زمان و هزینه کمتر طی کند. وی ادامه داد: در کنار خدمات دیجیتال، فضای حضوری کتابخانه نیز اهمیت خود را حفظ خواهد کرد.
کتابخانه باید محل مطالعه عمیق، گفت‌وگوی علمی، نشست‌های معرفی و نقد کتاب، تعامل استادان و طلاب و شکل‌گیری ایده‌های پژوهشی باشد. حجت‌الاسلام والمسلمین مطهری صدر با تأکید بر اینکه کتابخانه حوزوی نباید به مخزن منابع محدود شود، خاطرنشان کرد: کتابخانه باید حافظه زنده حوزه، پشتیبان پژوهش، راهنمای دسترسی به دانش و اتاق فرمان تولید علم باشد. اگر این نگاه در برنامه‌ریزی و مدیریت کتابخانه‌ها حاکم شود، کتاب و کتابخانه می‌توانند نقش مؤثرتری در رشد علمی حوزه‌های علمیه و پاسخگویی به نیازهای فرهنگی و اجتماعی جامعه ایفا کنند.
منبع: رسانیوز
