سالگرد درگذشت علامه محمدتقی جعفری، در تقارن با نخستین دوره برگزاری «هفته حکمت و فلسفه» در ایران قرار گرفته و این ایام با فرصتی برای بازخوانی اندیشه‌های فیلسوفی است که کوشید میان سنت فلسفی اسلامی و پرسش‌های انسان معاصر پیوند برقرار کند. مرحوم علامه جعفری در روزگاری که مواجهه با تجدد و اندیشه‌های غربی به یکی از مسائل مهم محافل فکری تبدیل شده بود، نه انزوای فکری را برگزید و نه پذیرش بی‌چون‌وچرای مکاتب جدید را راه حل دانست؛ بلکه تلاش کرد با اتکا به مبانی فلسفه اسلامی و بهره‌گیری نقادانه از دستاوردهای فکری جهان، زمینه گفت‌وگویی میان سنت و تجدد فراهم آورد.
اهمیت اندیشه مرحوم علامه جعفری را باید بیش از هر چیز در تلاش او برای بازگرداندن انسان به کانون مباحث فلسفی جست‌وجو کرد. فلسفه در منظومه فکری او صرفاً دانشی برای طرح مسائل انتزاعی و مباحث پیچیده هستی‌شناختی نبود، بلکه می‌بایست بتواند به پرسش‌های بنیادین انسان درباره زندگی، اختیار، عدالت، شناخت و معنای هستی پاسخ دهد. از همین منظر، بررسی ویژگی‌های اندیشه او می‌تواند تصویری روشن‌تر از ظرفیت‌های فلسفه اسلامی در مواجهه با مسائل انسان معاصر ارائه کند. استقلال فکری؛
فراتر رفتن از مرزهای مکاتب فلسفی یکی از ویژگی‌های برجسته علامه جعفری، استقلال فکری در مواجهه با میراث فلسفی پیشینیان بود. در سنت آموزشی فلسفه اسلامی، معمولاً اندیشمندان در امتداد یکی از مکاتب مشاء، اشراق یا حکمت متعالیه به شرح و بسط آرای فیلسوفان پیش از خود می‌پردازند؛ اما مرحوم علامه جعفری، با وجود تسلط بر مبانی این مکاتب، خود را به چارچوب هیچ‌یک از آنها محدود نکرد. او در بررسی مسائل فلسفی، از جمله زمان، حرکت، حدوث و قدم عالم، رویکردی انتقادی داشت و معتقد بود هیچ اندیشه‌ای نباید از ارزیابی منطقی و استدلالی مصون بماند.
این شیوه به معنای نادیده گرفتن میراث فکری گذشتگان نبود، بلکه احترام به اندیشه را در گرو بررسی و سنجش آن می‌دانست. از نظر او، پویایی فلسفه اسلامی زمانی تحقق می‌یابد که اندیشمندان ضمن بهره‌گیری از میراث علمی گذشته، از تعصبات مکتبی فاصله بگیرند و با پرسش‌های جدید مواجه شوند. حیات معقول؛ محور انسان‌شناسی فلسفی جعفری محوری‌ترین مفهوم در دستگاه فکری علامه جعفری، نظریه «حیات معقول» است؛ نظریه‌ای که تلاش می‌کند تصویری از زندگی شایسته انسان ارائه دهد.
او در برابر «حیات طبیعی محض» که زندگی انسان را به نیازهای غریزی و مادی محدود می‌کند، از حیاتی سخن می‌گفت که بر آگاهی، هدفمندی، عقلانیت و حرکت به سوی کمال استوار است. در این نگاه، انسان نباید در محدوده من طبیعی و خواسته‌های اولیه خود متوقف بماند، بلکه باید با عبور از این سطح، به سوی من حقیقی حرکت کند. حیات معقول، صرفاً یک توصیه اخلاقی فردی نیست؛ بلکه الگویی برای سامان دادن به ابعاد مختلف زندگی انسان، از روابط اجتماعی و مناسبات اقتصادی تا سیاست و اخلاق، به شمار می‌رود.
بر این اساس، ارزش زندگی انسانی با میزان برخورداری مادی یا تأمین نیازهای طبیعی سنجیده نمی‌شود، بلکه کیفیت انتخاب‌ها، جهت‌گیری‌های عقلانی و حرکت انسان به سوی کمال نیز در آن نقش اساسی دارد. چنین برداشتی از فلسفه، مباحث نظری را به مسائل واقعی زندگی پیوند می‌زند و دانش فلسفه را در خدمت فهم و اصلاح حیات فردی و اجتماعی قرار می‌دهد. شناخت؛ عبور از داده‌های حسی به فهم حقیقت معرفت‌شناسی نیز جایگاه مهمی در منظومه فکری جعفری دارد. او میان سطوح مختلف شناخت تمایز قائل می‌شد و شناخت را به دریافت و انعکاس اطلاعات حسی در ذهن محدود نمی‌کرد.
در مرتبه ابتدایی، ذهن صرفاً دریافت‌کننده داده‌هایی است که از محیط پیرامون به آن منتقل می‌شود؛ اما شناخت عمیق‌تر زمانی شکل می‌گیرد که انسان از سطح مشاهدات ظاهری عبور کند و به تحلیل روابط، علل و معلول‌ها و ابعاد پنهان واقعیت بپردازد. از این منظر، شناخت فلسفی مکمل شناخت تجربی است. علوم تجربی با بررسی پدیده‌های قابل مشاهده و آزمون، بخش مهمی از واقعیت را آشکار می‌کنند؛ اما نمی‌توانند به‌تنهایی پاسخگوی همه پرسش‌های انسان درباره هستی و غایت آن باشند.
مرحوم علامه جعفری بر ضرورت معرفت مابعدالطبیعی تأکید داشت و معتقد بود انکار این ساحت از شناخت، انسان را در محدوده پدیده‌های ظاهری متوقف می‌کند و امکان فهم کلیات و نسبت‌های بنیادین هستی را از او می‌گیرد. گفت‌وگو با اندیشه غربی؛ نقد بدون انکار نحوه مواجهه علامه جعفری با فلسفه و علوم انسانی غربی، از دیگر ابعاد قابل توجه اندیشه اوست. وی نه به غرب‌ستیزی و نفی یکپارچه دستاوردهای فکری مغرب‌زمین اعتقاد داشت و نه در برابر اعتبار و نفوذ اندیشه مدرن تسلیم می‌شد. رویکرد او مبتنی بر مطالعه، شناخت و نقد مبانی فکری متفکران غربی بود.
بررسی آثار اندیشمندانی همچون دیوید هیوم و برتراند راسل، بخشی از تلاش او برای شناخت مبانی معرفتی و انسان‌شناختی تفکر غربی بود. علامه جعفری در نقد برخی رویکردهای علوم انسانی جدید، بر این نکته تأکید می‌کرد که تقلیل انسان به مجموعه‌ای از واکنش‌های فیزیکی و شیمیایی یا محدود کردن هویت او به مناسبات اقتصادی و اجتماعی، به معنای نادیده گرفتن بخش مهمی از حقیقت وجود انسان است. از نظر او، غفلت از «من انسانی» و ابعاد فراتر از حیات مادی، یکی از مسائل بنیادین در برخی نظریه‌های انسان‌شناختی مدرن به شمار می‌رود.
نامه‌نگاری‌ها و مباحثات علمی او با متفکران غربی، از جمله برتراند راسل، نیز در همین چارچوب قابل بررسی است. این تعاملات نشان می‌دهد که مرحوم علامه جعفری گفت‌وگوی علمی را جایگزین تقابل‌های سطحی می‌دانست و معتقد بود اندیشه اسلامی می‌تواند در مواجهه با فلسفه غرب، با حفظ مبانی خود، وارد بحثی جدی و استدلالی شود. علم و فلسفه؛ دو ساحت مکمل شناخت توجه به دستاوردهای علوم تجربی جدید، یکی دیگر از وجوه متمایز رویکرد فلسفی مرحوم علامه محمدتقی جعفری بود.
او برخلاف برخی رویکردهای سنتی که میان مباحث فلسفی و علوم جدید فاصله ایجاد می‌کردند، تحولات علمی را با دقت دنبال می‌کرد و به ارتباط مسائل فیزیک و ریاضیات جدید با پرسش‌های فلسفی توجه داشت. مطالعه نظریات دانشمندانی همچون آلبرت اینشتین، نیلز بور و ماکس پلانک، نشان‌دهنده علاقه او به پیوند میان یافته‌های علمی و مباحث بنیادین فلسفه بود. از نگاه مرحوم علامه جعفری، بسیاری از مسائل مطرح‌شده در فیزیک نوین، پرسش‌هایی را پیش روی فلسفه قرار می‌دهند و نمی‌توان نسبت میان این دو حوزه را نادیده گرفت.
با این حال، او علم را دانشی مستقل از مسئولیت‌های انسانی و اخلاقی نمی‌دانست. در منظومه فکری وی، پیشرفت علمی زمانی می‌تواند در خدمت سعادت بشر قرار گیرد که با جهت‌گیری عقلانی و اخلاقی همراه باشد. علم، در صورت جدایی از ارزش‌های انسانی، ممکن است به ابزاری برای تخریب و ویرانگری تبدیل شود؛ در حالی که قرار گرفتن آن در چارچوب حیات معقول، امکان بهره‌گیری از دستاوردهای علمی در مسیر تعالی انسان را فراهم می‌کند. مثنوی معنوی؛ پیوند حکمت فلسفی و ادبیات عرفانی یکی دیگر از ویژگی‌های اندیشه مرحوم علامه جعفری، توجه به ظرفیت‌های فلسفی و معرفتی ادبیات عرفانی بود.
او برخلاف رویکردهایی که ادبیات را صرفاً در قلمرو ذوق و زیبایی‌شناسی قرار می‌دهند، در آثار ادبی و عرفانی، به‌ویژه مثنوی معنوی مولانا جلال‌الدین محمد بلخی، زمینه‌ای برای طرح و بررسی مسائل عمیق انسان‌شناختی و هستی‌شناختی می‌دید. شرح او بر مثنوی معنوی، نمونه‌ای از تلاش برای پیوند دادن تحلیل فلسفی با مفاهیم عرفانی و ادبی است. مرحوم علامه جعفری در این اثر، از ظرفیت زبان تمثیلی و نمادین مولانا برای بررسی مسائل مربوط به حقیقت انسان، کمال روح و بحران‌های معنایی زندگی بهره گرفت.
از نظر او، عرفان اصیل و میراث ادبی مشرق‌زمین می‌توانند در کنار خردورزی فلسفی، به پرسش‌های بنیادین انسان پاسخ دهند و در برابر پوچی و سرگشتگی معنوی، افق‌های تازه‌ای از معنا و تکامل پیش روی او قرار دهند. این رویکرد، نشان‌دهنده نگاه جامع او به منابع معرفت و تلاش برای بهره‌گیری از ظرفیت‌های گوناگون اندیشه بشری بود. اختیار و عدالت؛ مبانی مسئولیت انسانی و اجتماعی در اندیشه علامه جعفری، اختیار و عدالت صرفاً دو موضوع مستقل فلسفی نیستند، بلکه با یکدیگر ارتباطی بنیادین دارند و در شکل‌گیری زندگی اخلاقی و اجتماعی انسان نقش ایفا می‌کنند.
او در برابر نظریه‌های جبرگرایانه‌ای قرار می‌گرفت که انسان را محصولی منفعل از شرایط محیطی، ژنتیکی یا تاریخی می‌دانند و برای اراده و انتخاب او نقش تعیین‌کننده‌ای قائل نیستند. از دیدگاه جعفری، پذیرش جبر به معنای تضعیف مبانی مسئولیت‌پذیری اخلاقی است؛ زیرا اگر انسان فاقد اختیار باشد، مبنای معناداری برای مسئولیت اعمال و انتخاب‌های او باقی نمی‌ماند. در مقابل، اعتقاد به اختیار، زمینه پذیرش مسئولیت و امکان حرکت آگاهانه انسان به سوی کمال را فراهم می‌کند. عدالت نیز در این منظومه فکری، مفهومی فراتر از یک قاعده حقوقی یا قرارداد اجتماعی دارد.
علامه جعفری عدالت را از الزامات بنیادین حیات انسانی می‌دانست که تحقق آن می‌تواند زمینه شکوفایی استعدادها، حفظ مسئولیت‌پذیری و حرکت جامعه به سوی خیر را فراهم سازد. به همین دلیل، عدالت در اندیشه او با حیات معقول پیوندی مستقیم دارد و آثار آن باید در زندگی واقعی انسان‌ها و مناسبات اجتماعی آشکار شود. فلسفه به‌مثابه میراث مشترک بشریت نگاه فرامرزی به اندیشه و معرفت بشری، از دیگر ویژگی‌های رویکرد علامه جعفری بود. او فلسفه را متعلق به جغرافیا، نژاد یا تمدنی خاص نمی‌دانست و معتقد بود حقیقت‌جویی و اندیشه‌ورزی، ظرفیتی مشترک در میان انسان‌هاست.
بر همین اساس، در کنار مراجعه به منابع اصیل اسلامی همچون قرآن کریم و نهج‌البلاغه، آثار ادبی و فکری متفکران دیگر فرهنگ‌ها را نیز مطالعه می‌کرد. توجه او به آثار نویسندگانی همچون ویکتور هوگو، لئو تولستوی، فئودور داستایوفسکی و ویلیام شکسپیر، صرفاً از منظر ادبی نبود؛ بلکه می‌کوشید از خلال آثار آنان، مسائل مشترک انسانی و پرسش‌هایی را که در دوره‌ها و فرهنگ‌های مختلف مطرح شده‌اند، شناسایی کند. این نگاه، با رویکرد او به گفت‌وگوی تمدنی و فرهنگی تناسب داشت.
اگر فلسفه و معرفت، میراث مشترک بشریت باشند، گفت‌وگو میان فرهنگ‌ها نیز می‌تواند بر پایه یافتن حقیقت‌های مشترک انسانی شکل بگیرد و زمینه‌ای برای تفاهم و صلح فراهم آورد. بازخوانی یک میراث فلسفی برای مسائل امروز مرور ابعاد مختلف اندیشه علامه محمدتقی جعفری نشان می‌دهد که تلاش اصلی او، ارائه الگویی از فلسفه‌ورزی بود که در عین پایبندی به مبانی حکمت اسلامی، از مواجهه با پرسش‌های جدید انسان معاصر فاصله نگیرد.
استقلال فکری، نظریه حیات معقول، نگاه نقادانه به اندیشه غربی، توجه به علوم تجربی، پیوند فلسفه و ادبیات عرفانی و تأکید بر اختیار و عدالت، اجزای مرتبط منظومه‌ای هستند که انسان و سرنوشت او را در کانون توجه قرار می‌دهد. نویسنده: علی نژاد شاهرخ آبادی
منبع: رسانیوز
