رویداد۲۴| نرخ تورم در ایران که تا سال ۱۳۹۶ اغلب پایین‌تر از نرخ رشد نقدینگی بود، از سال ۱۳۹۷ به بعد در بسیاری از سال‌ها از آن پیشی گرفته است. میانگین نرخ تورم از حدود ۱۵ درصد در دوره ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۶ به بیش از ۴۷ درصد در سال‌های بعد افزایش یافته، درحالی‌که میانگین رشد نقدینگی تنها حدود ۸ واحد درصد بیشتر شده است. در سال‌هایی که خوش‌بینی نسبت به آینده اقتصاد بیشتر بود، نرخ تورم کاهش یافت و در سال‌های پایانی این دوره حتی تک‌رقمی شد. در مقابل، پس از خروج آمریکا از برجام، تورم جهش کرد و به سطوح بالاتری رسید.
این تحولات نشان می‌دهد که کاهش رشد نقدینگی، هرچند برای مهار تورم ضروری است، به‌تنهایی کافی نخواهد بود. نقش پررنگ انتظارات تورمی ایجاب می‌کند که جامعه «نشانه‌ای معتبر و باورپذیر» از بهبود شرایط اقتصادی در آینده دریافت کند. بر اساس نظریه مقداری پول در علم اقتصاد، افزایش سطح عمومی قیمت‌ها می‌تواند ناشی از سه عامل رشد نقدینگی، افزایش سرعت گردش پول و کاهش تولید باشد. بااین‌حال، تداوم تورم دو رقمی، آن‌گونه که در اقتصاد ایران مشاهده شده، بدون رشد متناسب نقدینگی در بلندمدت امکان‌پذیر نیست؛
زیرا تغییرات سرعت گردش پول و تولید معمولا به اندازه‌ای نیست که بتواند تورم‌های بالا و پایدار را توضیح دهد. به نظر می‌رسد نقش سرعت گردش پول در شکل‌گیری تورم، از سال ۱۳۹۷ پررنگ‌تر شده است. شکاف میان نرخ تورم و رشد نقدینگی که در سال ۱۴۰۵ به بیش از ۳۷ واحد درصد رسیده، صرفا با کاهش تولید قابل توضیح نیست. اهمیت سرعت گردش پول زمانی افزایش می‌یابد که رشد نقدینگی درون‌زا باشد. درون‌زایی نقدینگی به این معناست که با افزایش تورم و نیاز بنگاه‌ها، خانوار‌ها و دولت به نقدینگی، عرضه آن نیز افزایش یابد.
رسیدن نرخ رشد نقدینگی به حدود ۵۱ درصد در مهر ماه می‌تواند تا حدی نشانه غلبه سازوکار پول درون‌زا در اقتصاد ایران باشد. در چنین شرایطی، افزایش سرعت گردش پول نه‌تنها به‌طور مستقیم بر تورم اثر می‌گذارد، بلکه می‌تواند از طریق تشدید رشد نقدینگی نیز به افزایش آن دامن بزند. از این منظر، افزایش سرعت گردش پول سازوکاری مشابه کاهش درآمد‌های نفتی دارد. کاهش درآمد‌های نفتی نیز می‌تواند از یک‌سو با کاهش تولید و از سوی دیگر با تشدید کسری بودجه دولت و رشد نقدینگی، به افزایش تورم منجر شود.
تفاوت اساسی این دو عامل در آن است که کاهش درآمد‌های نفتی ناشی از تحولات واقعی اقتصاد است، درحالی‌که افزایش سرعت گردش پول می‌تواند ریشه در تغییر انتظارات و نگرش فعالان اقتصادی به آینده داشته باشد. فراز و فرود انتظارات پس از سال‌های میانی دهه ۱۳۹۰ که با خوش‌بینی و آرامش نسبی اقتصادی همراه بود، خروج آمریکا از برجام در اردیبهشت ۱۳۹۷ نخستین شوک سیاسی بزرگی بود که انتظارات فعالان اقتصادی را به‌شدت تحت‌تاثیر قرار داد.
اگرچه دونالد ترامپ از زمان پیروزی در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا تهدید به خروج از برجام کرده بود، اما تا پیش از تحقق این تهدید، واکنش جامعه ایران به این اندازه شدید نبود. به نظر می‌رسد بخش قابل‌توجهی از جامعه، این تحول را نه یک شوک موقتی، بلکه تغییری پایدار در شرایط اقتصادی تلقی کرد و رفتار خود را بر همین اساس تنظیم کرد. با پیروزی جو بایدن در انتخابات آبان ۱۳۹۹ و آغاز ریاست‌جمهوری او در بهمن‌ماه همان سال، امید به دستیابی به توافق سیاسی افزایش یافت و انتظارات تورمی تا حدی تعدیل شد.
از سوی دیگر، درآمد‌های نفتی ایران نیز از سال ۱۴۰۰ افزایش یافت و نرخ رشد نقدینگی از حدود ۳۹ درصد در سال ۱۴۰۰ به حدود ۲۴ درصد در سال ۱۴۰۲ کاهش پیدا کرد.
منبع: رویداد 24
