رویداد۲۴| بازگشت هواپیمای دولتی قطر از تهران، آن هم تنها چند ساعت پس از ورود، گمانه‌زنی‌ها درباره سرنوشت مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا را افزایش داده است. این اتفاق در شرایطی رخ می‌دهد که تهران از پاسخ ناکافی واشنگتن به شروط هفت‌گانه خود سخن می‌گوید و دوحه همچنان مدعی است تلاش‌هایش برای نزدیک کردن مواضع دو طرف ادامه دارد. ماجرای حضور ۳ ساعته قطری‌ها چیست؟ خبرگزاری فارس شب گذشته از ورود مجدد یک هواپیمای دولتی قطر به آسمان ایران خبر داد.
این خبر پس از آن منتشر شد که روز پنجشنبه هم نیز یک هواپیمای قطری به تهران آمده و بنا بر گزارش رسانه‌های داخلی، کمتر از دو ساعت بعد به دوحه بازگشته بود. اکنون فارس می‌گوید هواپیمای سلطنتی قطر نیز کمتر از سه ساعت پس از فرود در تهران، این شهر را ترک کرده است.
«فارس» در انتشار این خبر از عبارت «برگشت خورد» استفاده کرده، اما با توجه به اینکه هنوز اطلاعات مستقلی درباره سرنشینان این پروازها، سطح هیئت اعزامی و موضوع گفت‌و‌گو‌های احتمالی منتشر نشده، نمی‌توان صرفاً از روی زمان توقف هواپیما نتیجه گرفت که هیئت قطری با پاسخ منفی تهران مواجه شده یا مأموریت آن شکست خورده است. با این حال، هم‌زمانی این رفت‌وآمد‌ها با تحولات دیپلماتیک روز‌های اخیر، اهمیت ماجرا را بیشتر می‌کند.
قطر در ماه‌های گذشته یکی از کانال‌های اصلی انتقال پیام میان تهران و واشنگتن بوده و اکنون نیز تلاش می‌کند از تبدیل آتش‌بس شکننده به دور تازه‌ای از درگیری جلوگیری کند. دوحه می‌گوید میانجیگری ادامه دارد، تهران می‌گوید مذاکره‌ای در کار نیست وزارت خارجه قطر در روز‌های اخیر – ۱۹ آبان – اعلام کرد تلاش‌های میانجیگرانه این کشور برای نزدیک کردن دیدگاه‌های ایران و آمریکا ادامه دارد و در روز‌های اخیر شتاب بیشتری گرفته است.
ابراهیم بن سلطان الهاشمی، مدیر اداره اطلاع‌رسانی این وزارتخانه، همچنین از دیدار نخست‌وزیر قطر با جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، و سپس دونالد ترامپ در واشنگتن خبر داد. موضوع گفت‌و‌گو‌ها نیز بررسی راه‌های پیشرفت در مذاکرات ایران و آمریکا عنوان شد. اما موضع تهران با روایت واشنگتن از پیشرفت مذاکرات فاصله دارد. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، در گفت‌و‌گو با شبکه المیادین – باز هم در ۱۹ آبان – تأکید کرد که هیچ مذاکره‌ای میان ایران و آمریکا در جریان نیست.
او گفت ایران شروط هفت‌گانه خود را به طرف آمریکایی اعلام کرده، اما پاسخ اولیه واشنگتن را ناکافی و فریبکارانه می‌داند. رضایی همچنین خبر‌های مربوط به برگزاری نشست در قطر یا برنامه دیدار خود با جی‌دی ونس را رد کرد و گفت تا زمانی که آمریکا اقدام عملی در چارچوب شروط ایران انجام ندهد، مذاکره‌ای در دستور کار نخواهد بود. خبرگزاری تسنیم نیز پیش‌تر به نقل از یک مقام ارشد امنیتی در تهران، خبر برنامه دیدار رضایی و ونس در دوحه را تکذیب کرده بود. این مواضع نشان می‌دهد اختلاف فقط بر سر اصل مذاکره نیست؛
دو طرف حتی درباره اینکه چه چیزی را می‌توان مذاکره نامید و چه زمانی باید گفت‌و‌گو‌ها آغاز شود نیز اختلاف دارند. گره کار کجاست؟ بنا به گزارش رسانه‌های بین المللی ایران پیش‌تر پیشنهاد هسته‌ای و سیاسی خود را از طریق قطر به آمریکا منتقل کرده بود، اما تأکید داشت بررسی مذاکرات تنها پس از پذیرش شروط هفت‌گانه تهران امکان‌پذیر است. این شروط، بر اساس مواضع منتشرشده مقام‌های ایرانی، موضوعاتی مانند رفع تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران، پایان محاصره دریایی آمریکا و توقف درگیری‌ها در جبهه‌های مختلف را در بر می‌گیرد.
در طرف مقابل، دولت ترامپ حاضر نیست موضوع هسته‌ای ایران را از توافق احتمالی کنار بگذارد. واشنگتن خواهان تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران، دسترسی بازرسان و تضمین‌هایی درباره برنامه هسته‌ای است. به این ترتیب، تهران می‌خواهد ابتدا فشار‌های نظامی و اقتصادی کاهش پیدا کند و سپس درباره پرونده هسته‌ای گفت‌و‌گو کند؛ در حالی که واشنگتن حل‌وفصل پرونده هسته‌ای را بخشی از هر توافق اولیه می‌داند. همین اختلاف بر سر ترتیب اجرای تعهدات، یکی از موانع اصلی پیشرفت مذاکرات است؛
اختلافی که تلاش‌های قطر و حتی پیشنهاد‌های مربوط به توافق مرحله‌ای تاکنون نتوانسته آن را برطرف کند. ترامپ هم هنوز تصمیم نهایی را نگرفته است تحولات دیپلماتیک در شرایطی دنبال می‌شود که دونالد ترامپ نیز مواضع یکسانی درباره آینده جنگ ندارد. آسوشیتدپرس در گزارش امروز خود نوشت که رئیس‌جمهور آمریکا پس از شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای، پیام‌های متناقضی درباره پایان جنگ ارسال کرده است؛ از یک سو احتمال حملات گسترده را کم‌رنگ کرده و از سوی دیگر تأکید داشته که آمریکا برای اقدام نظامی آمادگی دارد.
این گزارش از متوقف شدن تلاش‌های قطر برای دستیابی به توافق موقت و بازگشایی تنگه هرمز در سایه همین ابهام خبر می‌دهد. آسوشیتدپرس همچنین به اختلاف بر سر پرونده هسته‌ای و ادامه محاصره دریایی ایران اشاره کرده است. از سوی دیگر، رویترز در گزارشی به نقل از منابع آگاه نوشته که ترامپ به مشاوران خود گفته است ممکن است تا زمانی که ایران یا حوثی‌های یمن اقدام تحریک‌آمیزی انجام ندهند، از حملات تازه خودداری کند. با این حال، گزینه نظامی همچنان روی میز است و تحرکات نظامی آمریکا در منطقه ادامه دارد. چرا قطر چرا برای توقف جنگ عجله دارد؟
برای درک نقش قطر باید به هزینه‌هایی توجه کرد که ادامه جنگ برای این کشور و سایر اقتصاد‌های منطقه به همراه داشته است. قطر یکی از بازیگران مهم بازار جهانی گاز طبیعی مایع است و تأسیسات صادراتی راس‌لفان و مسیر‌های انتقال انرژی در خلیج فارس برای اقتصاد آن اهمیت حیاتی دارند. اختلال در تنگه هرمز و آسیب دیدن زیرساخت‌های انرژی در جریان جنگ، موقعیت اقتصادی دوحه را نیز تحت تأثیر قرار داده است. در چنین شرایطی، میانجیگری قطر صرفاً یک ابتکار دیپلماتیک برای بهبود روابط دو کشور نیست؛
امنیت انرژی، استمرار صادرات گاز و جلوگیری از گسترش درگیری‌ها نیز در محاسبات این کشور قرار دارد. از همین رو، حتی اگر تهران و واشنگتن در مقطع فعلی حاضر به مذاکره مستقیم نباشند، دوحه انگیزه دارد کانال ارتباطی میان آنها را باز نگه دارد.
منبع: رویداد 24
