به گزارش خبرنگار جماران، بیست و چهارمین روز از آبان ماه سال 60 مفسری چشم از جهان گشود که همه عمرش را وقف دین کرده بود. او راه عرفان پیموده بود و در محضر بزرگانی همچون سید ابوالحسن اصفهانی شاگردی کرده بود. حاصل سال ها تلاشش در شده مجموعه گران سنگ تفسیر المیزان. ایشان در زندگینامه خودنوشتشان اینگونه نگاشته اند: زندگی من به سال ۱۲۸۱ شمسى در تبریز در میان یک خانواده عالم به وجود آمده ام.
در سن پنج سالگى مادر و در سن نه سالگى پدر را از دست دادم و به مناسبت این که کم و بیش مایه معاش داشتیم، سرپرست ما (وصى پدر) وضع زندگى ما (من و برادر کوچک‌تر از خودم را که داشتم) با هم نزد و تحت مراقبت و پرستارى یک نفر خادم و یک نفر خادمه قرار گرفتیم. کمى پس از درگذشت پدر، به مکتب و پس از چندى به مدرسه فرستاده شدیم و بالاخره به دست معلم خصوصى که به خانه مى‌آمد، سپرده گشتیم و به این ترتیب تقریباً مدت شش سال مشغول فرا گرفتن فارسى و تعلیمات ابتدایى بودیم. آن روزها تحصیلات ابتدایى برنامه معینى نداشت. همین قدر به یاد دارم که در فاصله میان ۱۲۹۰ تا ۱۲۹۶ ه.
ق که مشغول بودم، قرآن کریم را که معمولًا پیش از هر چیز دیگر خوانده مى شد و کتاب گلستان و بوستان سعدى و نصاب و اخلاق مصور و انوار سهیلى و تاریخ معجم و منشآت امیر نظام و ارشاد الحساب را خواندم. سال ۱۲۹۷ ه. وارد رشته‌هاى علوم دینیه و عربیّه شدم و تا سال ۱۳۰۴ به قرائت متون سرگرم بودم.
در ظرف همین هفت سال، در علم صرف کتاب امثله و صرف میر و تصریف و در نحو کتاب عوامل و انموذج و صمدیه و سیوطى و جامى و مغنى و در بیان کتاب مطول و در فقه کتاب شرح لمعه و مکاسب و در اصول کتاب معالم و قوانین و رسائل و کفایه و در منطق کبرى و حاشیه و شرح شمسیّه و در فلسفه کتاب شرح اشارات و در کلام کتاب کشف المراد را خواندم و به همین ترتیب دروس متن (در غیر فلسفه و عرفان) خاتمه یافت.
سال ۱۳۰۴ براى تکمیل تحصیلات خود عازم حوزه نجف گردیدم و به مجلس درس مرحوم آیت اللَّه آقاى شیخ محمد حسین اصفهانى حاضر شده، یک دوره خارج اصول که تقریباً شش سال طول کشید و چهار سال نیز خارج فقه معظم له درک نمودم و هم‌چنین هشت سال در خارج فقه مرحوم آیت اللَّه نائینى و یک دوره خارج اصول معظم له حضور یافتم و کمى نیز به خارج فقه مرحوم آیت اللَّه آقاى سید ابوالحسن اصفهانى رفتم. کلیات علم رجال را نیز پیش مرحوم آیت اللَّه حجت کوه کمرى رفتم. در فلسفه نیز به حضور در درس حکیم و فیلسوف معروف وقت، مرحوم آقا سید حسین بادکوبى موفق شدم.
در ظرف شش سال که پیش معظم له تلمّذ مى‌کردم، منظومه سبزوارى و اسفار و مشاعر ملاصدرا و دوره شفاى بوعلى و کتاب اثولوجیا و تمهید ابن ترکه و اخلاق ابن مسکویه را خواندم. مرحوم بادکوبى از فرط عنایتى که به تعلیم و تربیت نویسنده داشت، براى این که مرا به طرز تفکر برهانى آشنا ساخته، به ذوق فلسفى تقویت بخشد، امر فرمود که به تعلیم ریاضیات پردازم. در امتثال امر معظم له به درس مرحوم آقا سید ابوالقاسم خوانسارى که ریاضى‌دان زبردستى بود، حاضر شدم و یک دوره حساب استدلالى و یک دوره هندسه مسطحه و فضایى و جبر استدلالى از معظم له فرا گرفتم.
سال ۱۳۱۴ بر اثر اختلال وضع معاش، ناگزیر به مراجعت شده، به زادگاه اصلى خود (تبریز) برگشتم و ده سال و خُرده‌اى در آن سامان به سر بردم که حقاً باید این دوره را در زندگى خود دوره خسارت روحى بشمارم، زیرا بر اثر گرفتارى ضرورى، به معاشرت عمومى وسیله تأمین معاش- که از مجراى فلاحت بود- از تدریس و تفکر علمى- جز مقدارى بسیار ناچیز- بازمانده بودم و پیوسته با یک شکنجه درونى به سر مى‌بردم.
در سال ۱۳۲۵ از سروسامان خود چشم پوشیده، زادگاه اصلى را ترک گفتم و متوجه حوزه قم گردیده، بساط زندگى را در این شهر گستردم و دوباره اشتغالات علمى را از سر گرفتم و تاکنون که اوایل سال ۱۳۴۱ مى‌باشد، روزگار خود را در این سامان مى‌گذرانم.
البته هر کسى حسب حال خود در زندگیش، خوشى و تلخى و زشت و زیباهایى دیده و خاطره‌هایى دارد، من نیز به نوبه خود و خاصه از این نظر که بیشتر دوره زندگانى خود را با یتیمى یا غربت یا مفارقت دوستان یا انقطاع وسایل و تهیدستى و گرفتارى‌هاى دیگر گذرانیده‌ام، در مسیر زندگى با فراز و نشیب‌هاى گوناگون روبه‌رو شده، در محیطهاى رنگارنگ قرار گرفته‌ام. ولى پیوسته حس مى‌کردم که دست ناپیدایى مرا از هر پرتگاه خطرناک نجات مى‌دهد و جاذبه مرموزى از میان هزارها مانع بیرون کشیده، به سوى مقصد هدایت مى‌کند.
من اگر خارم و گر گل، چمن‌آرایى هست که از آن دست که مى‌پروردم مى‌رویم در اوایل تحصیل که به صرف و نحو اشتغال داشتم، علاقه زیادى به ادامه تحصیل نداشتم و از این روى هر چه مى‌خواندم نمى‌فهمیدم و چهار سال به همین نحو گذرانیدم. پس از آن، یک باره عنایت خدایى دامن‌گیرم شده، عوضم کرد. و در خود یک نوع شیفتگى و بى‌تابى نسبت به تحصیل کمال حس نمودم.
به طورى که از همان روز تا پایان ایام تحصیل که تقریباً هفده سال کشید، هرگز نسبت به تعلیم و تفکر درک خستگى و دلسردى نکردم و زشت و زیباى جهان را فراموش نموده و تلخ و شیرین حوادث را برابر مى‌پنداشتم، بساط معاشرت غیراهل علم را به کلى برچیدم. در خورد و خواب و لوازم دیگر زندگى به حداقل ضرورى قناعت نموده، باقى را به مطالعه مى‌پرداختم.
بسیار مى‌شد (و به ویژه در بهار و تابستان) که شب را تا طلوع آفتاب با مطالعه مى‌گذرانیدم و همیشه درس فردا را شب پیش مطالعه مى‌کردم و اگر اشکالى پیش مى‌آمد با هر خودکشى بود، حل مى‌نمودم و وقتى به درس حضور مى‌یافتم، از آنچه استاد مى‌گفت قبلًا روشن بودم و هرگز اشکال و اشتباه درس پیش استاد نبردم. از آثار مختصرى که هنگام تحصیل در نجف تهیه کرده‌ام: رساله در برهان؛ رساله در مغالطه؛ رساله در تحلیل؛ رساله در ترکیب؛ رساله در اعتباریات (افکارى که ساخته خود انسان است)؛ رساله در نبوات و منامات؛
سنن النّبى صلى الله علیه و آله از آثارى که در اوقات اقامت تبریز تألیف شده: رساله در اثبات ذات؛ رساله در اسماء و صفات؛ رساله در افعال؛ رساله در وسائط میان خدا و انسان؛ رساله انسان قبل الدنیا؛ رساله انسان فى الدنیا؛ رساله انسان بعد الدنیا؛ رساله در ولایت؛ رساله در نبوت (در این رساله‌ها میان عقل و نقل تطبیق شده است.)؛ کتاب سلسله انساب طباطبائیان آذربایجان. آثارى که در قم به رشته تحریر درآمده است: ـ تفسیرالمیزان که در ۲۰ مجلد منتشر شده است. در این کتاب با روش بى‌سابقه‌اى آیه با آیه تفسیر شده است.
– اصول فلسفه (روش رئالیسم) در این کتاب فلسفه شرق و غرب بررسى مى‌شود. – حاشیه کفایه الاصول – حاشیه بر کتاب اسفار ملاصدرا (در ۹ جلد منتشر شده است) – وحى یا شعور مرموز – دو رساله در ولایت و حکومت اسلامى (فارسى و عربى) – مصاحبه‌هاى سال ۱۳۳۸ با پروفسور کربن، مستشرق فرانسوى در یک جلد (تحت عنوان شیعه منتشر گردید). – مصاحبه‌هاى سال ۳۹ و سال ۴۰ با معظم له در یک جلد. (تحت عنوان رسالت تشیّع در دنیاى امروز منتشر گردید). – رساله در اعجاز – على و الفلسفه الالهیه – شیعه در اسلام – قرآن در اسلام مجموعه مقالات، پرسش‌ها و پاسخ‌ها و بحث‌هاى متفرقه علمى، فلسفى و…
(در سه جلد) سید محمدحسین طباطبائى- قم
منبع: جماران
