کاهش نرخ باروری این روزها یکی از موضوعات ثابت خبرها و سیاست‌گذاری‌های کشور است. اما پشت این آمار، زوج‌هایی هستند که می‌خواهند بچه‌دار شوند و نمی‌شوند. سازمان جهانی بهداشت در گزارشی که سال ۲۰۲۳ منتشر کرد، اعلام کرد از هر ۶ نفر در سن باروری در دنیا، حدود یک نفر در دوره‌ای از زندگی‌اش ناباروری را تجربه می‌کند.
در بسیاری از خانواده‌ها هنوز وقتی بارداری اتفاق نمی‌افتد، اول سراغ زن می‌روند. زن ماه‌ها آزمایش و سونوگرافی و دارو را پشت سر می‌گذارد و مرد گاهی حتی یک آزمایش ساده هم نمی‌دهد. در حالی که در حدود نیمی از زوج‌های نابارور، عامل مردانه به‌تنهایی یا همراه با عامل زنانه نقش دارد. این مقاله توضیح می‌دهد ناباروری از کی معنا پیدا می‌کند، چه علت‌هایی دارد، کدام آزمایش‌ها اول باید انجام شوند و درمان‌ها به چه ترتیبی پیش می‌روند.
ناباروری یعنی چه و از کی باید نگران شد؟
پزشکان به زوجی نابارور می‌گویند که بعد از ۱۲ ماه رابطه جنسی منظم و بدون استفاده از روش پیشگیری، بارداری اتفاق نیفتاده باشد. منظور از رابطه منظم، رابطه هر دو تا سه روز یک‌بار در طول ماه است.
اگر زن ۳۵ سال یا بیشتر دارد: بررسی بعد از ۶ ماه تلاش بی‌نتیجه شروع می‌شود؛ چون با بالا رفتن سن، زمان از دست رفته ارزش بیشتری دارد.
اگر زن بالای ۴۰ سال است: بهتر است همان ابتدای تصمیم به بارداری، بررسی انجام شود.
اگر یکی از این زمینه‌ها وجود دارد، منتظر نمانید: قاعدگی بسیار نامنظم یا قطع قاعدگی، سابقه اندومتریوز یا عفونت لگنی، سابقه جراحی روی لوله‌ها یا تخمدان‌ها، سابقه شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی در هر یک از دو نفر، سابقه پایین نیامدن بیضه در کودکی یا اوریون همراه با تورم بیضه در مرد، و مشکل در نعوظ یا انزال.
اگر زوجی قبلاً بچه‌دار شده و حالا برای فرزند بعدی موفق نمی‌شود، به این وضعیت «ناباروری ثانویه» می‌گویند. ناباروری ثانویه شایع است و همان بررسی‌ها را لازم دارد. داشتن فرزند قبلی تضمین نمی‌کند که امروز مشکلی وجود ندارد.
چرا زن و مرد باید با هم بررسی شوند؟
باروری حاصل همکاری دو نفر است. برای بارداری، تخمدان باید تخمک آزاد کند، اسپرم باید به‌تعداد و با کیفیت کافی ساخته شود و به لوله رحمی برسد، لوله باید باز باشد و رحم باید بتواند جنین را بپذیرد. اشکال در هر یک از این حلقه‌ها می‌تواند باعث ناباروری شود.
زمان هدر نمی‌رود: آزمایش مایع منی ساده‌ترین و ارزان‌ترین آزمایش ناباروری است. اگر مشکل اصلی مردانه باشد و این آزمایش انجام نشود، زن ممکن است ماه‌ها درمان‌هایی بگیرد که اصلاً به آن‌ها نیازی ندارد.
گاهی هر دو نفر مشکل دارند: پیدا کردن یک علت در زن، به این معنی نیست که مرد مشکلی ندارد. درمان یک طرف، وقتی طرف دیگر هم مشکل دارد، نتیجه نمی‌دهد.
فشار روانی تقسیم می‌شود: وقتی هر دو نفر در روند بررسی شریک‌اند، احساس مقصر بودن کمتر است و تصمیم‌گیری درباره درمان مشترک می‌شود.
اولین ویزیت معمولاً با یک متخصص زنان و زایمان شروع می‌شود که سابقه هر دو نفر را می‌گیرد و آزمایش‌های اولیه را درخواست می‌کند. اگر جواب آزمایش مایع منی غیرطبیعی باشد یا مرد سابقه یا علامت خاصی داشته باشد، بررسی مرد را اورولوژیست ادامه می‌دهد.
علت‌های زنانه ناباروری
اختلال در تخمک‌گذاری
تخمک‌گذاری یعنی آزاد شدن یک تخمک بالغ از تخمدان در هر چرخه قاعدگی. اختلال تخمک‌گذاری از شایع‌ترین علت‌های ناباروری زنان است و نشانه اصلی آن، قاعدگی نامنظم یا قطع قاعدگی است.
سندرم تخمدان پلی‌کیستیک: یک اختلال هورمونی شایع است که با قاعدگی نامنظم، افزایش هورمون‌های مردانه (به شکل جوش و موی زائد) و ظاهر خاص تخمدان در سونوگرافی شناخته می‌شود. بسیاری از زنان مبتلا با درمان مناسب باردار می‌شوند.
اختلال تیروئید و پرولاکتین بالا: کم‌کاری یا پرکاری تیروئید و بالا بودن هورمون شیر (پرولاکتین) می‌توانند تخمک‌گذاری را مختل کنند. هر دو با دارو قابل درمان‌اند.
وزن بسیار کم یا ورزش بسیار سنگین: کمبود شدید انرژی بدن می‌تواند ترشح هورمون‌های تنظیم‌کننده قاعدگی را متوقف کند.
لوله‌های رحمی مسیری هستند که اسپرم و تخمک در آن به هم می‌رسند. عفونت‌های لگنی، به‌خصوص عفونت‌های مقاربتی درمان‌نشده مثل کلامیدیا، جراحی‌های قبلی شکم و لگن و اندومتریوز می‌توانند لوله‌ها را بسته یا آسیب‌دیده کنند. بسیاری از عفونت‌هایی که به لوله آسیب می‌زنند، در زمان ابتلا علامت واضحی ندارند.
اندومتریوز یعنی بافتی شبیه پوشش داخلی رحم، بیرون از رحم و روی تخمدان‌ها، لوله‌ها یا دیواره لگن رشد کند. علامت‌های رایج آن قاعدگی بسیار دردناک، درد هنگام رابطه و درد مزمن لگن است؛ هرچند برخی زنان مبتلا هیچ دردی ندارند. اندومتریوز می‌تواند با ایجاد چسبندگی و التهاب، باروری را کم کند.
فیبروم‌ها (توده‌های خوش‌خیم عضلانی رحم)، پولیپ‌های داخل رحم، دیواره مادرزادی داخل رحم و چسبندگی‌های داخل رحم بعد از کورتاژ، می‌توانند جلوی لانه‌گزینی جنین را بگیرند. همه فیبروم‌ها روی باروری اثر ندارند. محل و اندازه فیبروم تعیین می‌کند که درمان لازم است یا نه.
هر زن با تعداد محدودی تخمک متولد می‌شود و تعداد و کیفیت تخمک‌ها با بالا رفتن سن کم می‌شود. این کاهش از اوایل دهه سی آغاز می‌شود، بعد از ۳۵ سالگی سرعت می‌گیرد و بعد از ۴۰ سالگی بسیار محسوس است. «ذخیره تخمدان» اصطلاحی برای تعداد تخمک‌های باقی‌مانده است و با آزمایش خون «ای‌ام‌اچ» و شمارش فولیکول‌ها در سونوگرافی تخمین زده می‌شود. ای‌ام‌اچ پایین یعنی تعداد تخمک‌ها کمتر است، اما به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که بارداری طبیعی غیرممکن است.
علت‌های مردانه ناباروری
واریکوسل یعنی گشاد شدن سیاهرگ‌های کیسه بیضه؛ چیزی شبیه واریس پا. واریکوسل در حدود ۱۵ درصد همه مردان دیده می‌شود، اما در مردانی که ناباروری دارند، بسیار شایع‌تر است. فکر می‌شود افزایش دمای بیضه و تجمع خون، کیفیت اسپرم را کم می‌کند.
نکته مهم این است که هر واریکوسلی جراحی لازم ندارد. طبق راهنمای مشترک انجمن اورولوژی آمریکا و انجمن طب باروری آمریکا، ترمیم واریکوسل زمانی مطرح است که سه شرط با هم وجود داشته باشد: زوج نابارور باشند، واریکوسل در معاینه لمس شود و آزمایش مایع منی غیرطبیعی باشد. تشخیص این شرایط کار یک متخصص اورولوژی در تهران یا شهر خودتان است.
برخی مردان به دلیل علت‌های ژنتیکی، پایین نیامدن بیضه در کودکی، التهاب بیضه بعد از اوریون یا شیمی‌درمانی، اسپرم کم یا هیچ اسپرمی نمی‌سازند. نبود کامل اسپرم در مایع منی «آزواسپرمی» نام دارد. آزواسپرمی همیشه به معنای ناتوانی کامل در بچه‌دار شدن نیست؛ در برخی موارد می‌توان با جراحی، اسپرم را مستقیم از بافت بیضه به دست آورد.
بسته بودن مسیر عبور اسپرم
گاهی بیضه اسپرم را می‌سازد، اما مسیر خروج آن بسته است. عفونت‌های قبلی، جراحی‌های ناحیه کشاله ران و نبود مادرزادی لوله‌های انتقال‌دهنده اسپرم از علت‌های این مشکل هستند. بعضی انسدادها با جراحی باز می‌شوند.
مشکلات هورمونی و داروها
کمبود هورمون‌هایی که هیپوفیز برای تحریک بیضه ترشح می‌کند، می‌تواند ساخت اسپرم را کم کند. یکی از علت‌های رو به افزایش این مشکل، مصرف تستوسترون و داروهای انابولیک در باشگاه‌هاست. این داروها پیام مغز به بیضه را قطع می‌کنند و می‌توانند ساخت اسپرم را ماه‌ها متوقف کنند.
اختلال نعوظ، انزال زودرس شدید و برگشت انزال به مثانه می‌توانند مانع رسیدن اسپرم به دستگاه تناسلی زن شوند. این مشکلات معمولاً با درمان دارویی یا مشاوره بهتر می‌شوند و نباید از خجالت پنهان بمانند.
علت‌های هورمونی و بیماری‌های عمومی
برخی بیماری‌ها روی باروری هر دو نفر اثر می‌گذارند. اختلال تیروئید، بالا بودن پرولاکتین، دیابت کنترل‌نشده و چاقی از این دسته‌اند. در زنان، چاقی می‌تواند تخمک‌گذاری را نامنظم کند و در مردان، با پایین آوردن تستوسترون و افزایش دمای ناحیه تناسلی، کیفیت اسپرم را کم کند. بررسی و درمان این بیماری‌ها معمولاً با همکاری متخصص غدد انجام می‌شود.
ناباروری با علت نامشخص
در حدود یک‌چهارم زوج‌ها، بعد از انجام همه آزمایش‌های استاندارد، علت مشخصی پیدا نمی‌شود. به این وضعیت «ناباروری با علت نامشخص» می‌گویند. نامشخص بودن علت به معنای درمان‌ناپذیر بودن نیست. بسیاری از این زوج‌ها با گذشت زمان یا با درمان‌هایی مثل آی‌یو‌آی و آی‌وی‌اف باردار می‌شوند.
آزمایش‌های اولیه زوج‌ها
چه چیزی را نشان می‌دهد
تعداد، تحرک و شکل اسپرم‌ها؛ نمونه بعد از ۲ تا ۷ روز دوری از انزال گرفته می‌شود
هورمون‌های روزهای اول قاعدگی (اف‌اس‌اچ، ال‌اچ، استرادیول)
پروژسترون حدود ۷ روز قبل از قاعدگی بعدی
اینکه تخمک‌گذاری اتفاق افتاده یا نه
زن، و در صورت نیاز مرد
اختلال‌های هورمونی قابل درمان
شکل رحم، فیبروم، پولیپ، کیست و تعداد فولیکول‌ها
عکس رنگی رحم و لوله‌ها (هیستروسالپنگوگرافی)
باز بودن لوله‌های رحمی
معاینه و سونوگرافی بیضه، هورمون‌های مردانه
مرد، اگر آزمایش مایع منی غیرطبیعی باشد
واریکوسل، اندازه بیضه و علت هورمونی
اگر جواب آزمایش مایع منی غیرطبیعی باشد، آزمایش معمولاً با فاصله تکرار می‌شود؛ چون کیفیت اسپرم از یک نمونه به نمونه دیگر تغییر می‌کند و ممکن است تحت تأثیر تب یا بیماری اخیر قرار گرفته باشد. یک جواب غیرطبیعی به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست.
پله‌های درمان؛ از ساده به پیچیده
درمان ناباروری معمولاً از ساده‌ترین و کم‌هزینه‌ترین روش‌ها شروع می‌شود. انتخاب روش به علت ناباروری، سن زن و مدت تلاش زوج بستگی دارد:
اصلاح سبک زندگی: رساندن وزن به محدوده سالم، ترک سیگار در هر دو نفر و قطع داروهای انابولیک.
درمان علت مشخص: درمان کم‌کاری تیروئید یا پرولاکتین بالا، ترمیم واریکوسل در مردانی که شرایط لازم را دارند، و برداشتن پولیپ یا دیواره داخل رحم.
القای تخمک‌گذاری: در زنانی که تخمک‌گذاری نامنظم دارند، داروهایی مثل لتروزول یا کلومیفن تخمک‌گذاری را تحریک می‌کنند. در راهنمای بین‌المللی سندرم تخمدان پلی‌کیستیک، لتروزول درمان دارویی خط اول برای القای تخمک‌گذاری است.
آی‌یو‌آی (تلقیح داخل رحمی): اسپرم شسته و آماده‌شده در زمان تخمک‌گذاری، با یک لوله باریک مستقیم داخل رحم قرار داده می‌شود. آی‌یو‌آی برای ناباروری با علت نامشخص یا مشکلات خفیف اسپرم کاربرد دارد و لازمه‌اش باز بودن دست‌کم یکی از لوله‌هاست.
آی‌وی‌اف (لقاح خارج رحمی): تخمک‌ها با دارو تحریک و از تخمدان برداشته می‌شوند، در آزمایشگاه با اسپرم لقاح پیدا می‌کنند و جنین به رحم منتقل می‌شود. آی‌وی‌اف برای بسته بودن لوله‌ها، اندومتریوز شدید، سن بالاتر زن و شکست درمان‌های ساده‌تر به کار می‌رود.
ای‌سی‌اس‌آی (تزریق اسپرم داخل تخمک): یک اسپرم مستقیم داخل هر تخمک تزریق می‌شود. ای‌سی‌اس‌آی برای مشکلات شدید اسپرم و زمانی که اسپرم با جراحی از بیضه گرفته شده، استفاده می‌شود.
موفقیت همه این روش‌ها، بیشتر از هر عامل دیگری، به سن زن بستگی دارد. برای همین، شروع به‌موقع بررسی و درمان مهم‌تر از انتخاب گران‌ترین روش است.
سبک زندگی؛ کارهایی که واقعاً اثر دارند
وزن: در زنان دارای اضافه‌وزن و تخمک‌گذاری نامنظم، کاهش ۵ تا ۱۰ درصد وزن می‌تواند تخمک‌گذاری را منظم‌تر کند.
سیگار: کشیدن سیگار در زن ذخیره تخمدان را زودتر کم می‌کند و در مرد کیفیت اسپرم را پایین می‌آورد. دود سیگار دیگران هم بی‌اثر نیست.
گرما: حمام و سونای بسیار داغ و طولانی و گذاشتن طولانی لپ‌تاپ روی پا ممکن است دمای بیضه را بالا ببرد و برای ساخت اسپرم مناسب نیست.
اسید فولیک: زنی که قصد بارداری دارد، باید از دست‌کم یک ماه قبل از اقدام، روزانه ۴۰۰ میکروگرم اسید فولیک مصرف کند. این مکمل جلوی برخی نقص‌های مادرزادی مغز و نخاع جنین را می‌گیرد. بعضی زنان، مثلاً زنانی که داروی ضدتشنج مصرف می‌کنند، به دوز بیشتری نیاز دارند که پزشک تعیین می‌کند.
صبر سه‌ماهه برای اسپرم: ساخت هر دوره اسپرم حدود سه ماه طول می‌کشد. پس اثر ترک سیگار، کاهش وزن یا قطع داروهای باشگاهی روی آزمایش مایع منی، معمولاً زودتر از سه ماه دیده نمی‌شود.
کافئین: زنانی که قصد بارداری دارند، بهتر است روزانه بیش از ۲۰۰ میلی‌گرم کافئین، یعنی حدود دو فنجان قهوه، مصرف نکنند؛ این همان سقفی است که برای دوران بارداری هم توصیه می‌شود.
زمان رابطه: موسسه ملی سلامت و مراقبت بریتانیا توصیه می‌کند به‌جای محاسبه دقیق روز تخمک‌گذاری، که خودش استرس‌زاست، هر دو تا سه روز یک‌بار رابطه داشته باشید. برخی ژل‌های لغزنده‌کننده هم می‌توانند به حرکت اسپرم آسیب بزنند. اگر به آن‌ها نیاز دارید، از پزشک بپرسید کدام نوع مناسب است.
ناباروری فقط یک مشکل جسمی نیست
ماه‌ها انتظار، آزمایش‌های پی‌درپی و سؤال‌های اطرافیان، فشار روانی زیادی به زوج وارد می‌کند. بسیاری از زوج‌ها در این دوره اضطراب، غم، دلخوری از یکدیگر و کناره‌گیری از جمع‌های خانوادگی را تجربه می‌کنند. حرف زدن صادقانه درباره احساسات، تقسیم تصمیم‌ها بین دو نفر و تعیین مرز با اطرافیان کنجکاو کمک می‌کند. اگر فشار روانی روی رابطه یا کار اثر گذاشته است، مشاوره با روانشناسی که با موضوع ناباروری آشناست، بخشی از درمان است، نه نشانه ضعف.
باورهای غلط درباره ناباروری
«ناباروری مشکل زنانه است.» در حدود نیمی از زوج‌های نابارور، عامل مردانه نقش دارد.
«مرد سالم و قوی حتماً بارور است.» کیفیت اسپرم با ظاهر بدن، توان جنسی یا قدرت عضلانی رابطه مستقیم ندارد و فقط با آزمایش مشخص می‌شود.
«سن مرد مهم نیست.» اثر سن در مردان کمتر و آهسته‌تر از زنان است، اما کیفیت اسپرم با بالا رفتن سن، به‌خصوص بعد از ۴۰ تا ۴۵ سالگی، به‌تدریج کم می‌شود.
«استرس علت اصلی ناباروری است.» استرس شدید می‌تواند روی چرخه قاعدگی و رابطه جنسی اثر بگذارد، اما توصیه «فقط آرام باش» جای بررسی پزشکی را نمی‌گیرد.
«بالا نگه داشتن پاها بعد از رابطه، شانس بارداری را زیاد می‌کند.» شواهدی برای اثر این کار وجود ندارد.
برای اولین ویزیت این اطلاعات را آماده کنید
آماده بودن این اطلاعات، ویزیت را دقیق‌تر می‌کند و از تکرار آزمایش‌های قبلی جلوگیری می‌کند:
مدت تلاش برای بارداری و تعداد دفعات رابطه در هفته
تاریخ چند قاعدگی آخر، فاصله بین قاعدگی‌ها و میزان درد آن‌ها
سابقه بارداری، سقط یا کورتاژ قبلی در زن و سابقه بچه‌دار شدن مرد از ازدواج قبلی
سابقه جراحی شکم، لگن، کشاله ران یا بیضه
فهرست داروها و مکمل‌هایی که هر دو نفر مصرف می‌کنند، از جمله داروهای باشگاهی
جواب همه آزمایش‌ها، سونوگرافی‌ها و گزارش درمان‌های قبلی، به ترتیب تاریخ
ناباروری ثانویه؛ وقتی فرزند دوم نمی‌آید
زوج‌هایی که فرزند اول را بدون مشکل داشته‌اند، اغلب دیرتر از بقیه برای بررسی اقدام می‌کنند. در حالی که از زمان بارداری قبلی، چند عامل ممکن است تغییر کرده باشد: سن زن بالاتر رفته، وزن تغییر کرده، یا عوارض زایمان قبلی مثل چسبندگی داخل رحم بعد از کورتاژ یا نقص محل برش سزارین ایجاد شده است. در مرد هم ممکن است در این فاصله واریکوسل، بیماری‌های عمومی یا مصرف دارو، کیفیت اسپرم را تغییر داده باشد. معیار زمانی شروع بررسی در ناباروری ثانویه همان ۱۲ ماه، یا ۶ ماه برای زنان ۳۵ سال و بالاتر، است.
مسیر پیشنهادی از اولین ویزیت تا تصمیم درمان
گرفتن سابقه هر دو نفر، معاینه و درخواست آزمایش‌های پایه
آزمایش مایع منی، هورمون‌ها، سونوگرافی و بررسی لوله‌ها در زمان مناسب چرخه
ارجاع مرد به اورولوژیست یا بررسی هورمونی بیشتر
انتخاب روش بر اساس علت، سن زن و مدت تلاش
در دکتریاب می‌توانید فهرست متخصصان زنان و زایمان، اورولوژیست‌ها و متخصصان غدد شهر خود را ببینید و پزشک مناسب را انتخاب کنید. خیلی از زوج‌ها قبل از اولین مراجعه حضوری، یا برای فهمیدن جواب آزمایش‌ها بین دو ویزیت، سؤال‌های زیادی دارند. مشاوره تلفنی با پزشک در دکتریاب برای همین سؤال‌ها طراحی شده است. در این سرویس، بدون رفت‌وآمد با متخصص زنان، اورولوژیست یا متخصص غدد حرف می‌زنید. گفت‌وگو محرمانه است و اگر تماس برقرار نشود، هزینه برگردانده می‌شود. برای زوج‌هایی که در شهرهای کوچک‌تر زندگی می‌کنند و دسترسی به متخصص ندارند، این مشاوره می‌تواند مشخص کند که سفر برای درمان واقعاً لازم است یا نه.
آیا اگر جواب آزمایش اسپرم صفر باشد، دیگر امیدی نیست؟
نه همیشه. در بخشی از مردانی که آزواسپرمی دارند، بیضه هنوز در برخی نقاط اسپرم می‌سازد. اورولوژیست با معاینه، آزمایش هورمونی و گاهی آزمایش ژنتیک بررسی می‌کند که برداشتن اسپرم از بیضه با جراحی ممکن است یا نه. اسپرمی که به این روش به دست می‌آید، با روش ای‌سی‌اس‌آی استفاده می‌شود.
آیا هر زنی که سندرم تخمدان پلی‌کیستیک دارد، نابارور است؟
خیر. بسیاری از زنان مبتلا به‌طور طبیعی یا با داروهای ساده القای تخمک‌گذاری باردار می‌شوند. کاهش وزن در زنانی که اضافه‌وزن دارند، احتمال تخمک‌گذاری خودبه‌خود را بیشتر می‌کند.
بعد از عمل واریکوسل، چقدر طول می‌کشد تا نتیجه دیده شود؟
ساخت هر دوره اسپرم حدود سه ماه طول می‌کشد. برای همین، اثر ترمیم واریکوسل روی آزمایش مایع منی معمولاً زودتر از سه تا شش ماه بعد از عمل قابل ارزیابی نیست. در زنان با سن بالاتر، پزشک ممکن است به‌جای انتظار برای اثر عمل، روش‌های کمک باروری را زودتر پیشنهاد کند.
آیا آی‌وی‌اف همیشه به بارداری می‌رسد؟
خیر. احتمال موفقیت آی‌وی‌اف در هر دوره درمان، بیشتر از همه به سن زن و کیفیت تخمک‌ها بستگی دارد و با بالا رفتن سن، به‌خصوص بعد از ۴۰ سالگی، کم می‌شود. بسیاری از زوج‌ها برای رسیدن به بارداری به بیش از یک دوره درمان نیاز دارند. پزشک بر اساس سن، ذخیره تخمدان و علت ناباروری، احتمال موفقیت را برای هر زوج جداگانه برآورد می‌کند.
داروهای گیاهی و مکمل‌های «تقویت باروری» کمک می‌کنند؟
برای بیشتر این محصولات، شواهد علمی کافی از اثر بر بارداری وجود ندارد. برخی از آن‌ها ممکن است با داروهای درمان ناباروری تداخل داشته باشند یا روی هورمون‌ها اثر بگذارند. قبل از مصرف هر مکمل یا داروی گیاهی، فهرست آن را به پزشک معالج نشان دهید. تنها مکملی که برای همه زنانی که قصد بارداری دارند توصیه می‌شود، اسید فولیک است.
ناباروری مشکل مشترک زوج است و بررسی آن هم باید مشترک باشد. شروع هم‌زمان آزمایش‌های زن و مرد، شروع به‌موقع بر اساس سن زن، و درمان پله‌به‌پله از ساده به پیچیده، بیشترین شانس بارداری را با کمترین هزینه و فشار روانی فراهم می‌کند.
منبع: پارس نیوز
