قرآن کریم در توصیف ماندگاری اهل بهشت و دوزخ، از تعبیر «مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ» به معنای «تا زمانی که آسمان‌ها و زمین برپاست» استفاده می‌کند؛ تعبیری که در نگاه نخست ممکن است این تصور را ایجاد کند که آسمان و زمین در قیامت نیز به شکل کنونی وجود دارند. بااین‌حال، بررسی آیات قرآن و دیدگاه مفسران نشان می‌دهد که جهان آخرت نیز آسمان و زمین دارد، اما نظام آفرینش در آن با جهان دنیوی متفاوت است و آسمان‌ها و زمین به حقیقتی دیگر تبدیل می‌شوند.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، یکی از پرسش‌های مطرح در حوزه معارف قرآن و علوم قرآنی، چگونگی وضعیت نظام آفرینش، به‌ویژه آسمان‌ها و زمین، در روز قیامت است. خداوند در آیات ۱۰۶ تا ۱۰۸ سوره هود، هنگام بیان سرنوشت اهل شقاوت و سعادت، ماندگاری آنان در دوزخ و بهشت را با عبارت «مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ» مقید می‌کند.
تعبیر «تا زمانی که آسمان‌ها و زمین برپاست» به چه معناست؟
این تعبیر ممکن است این ابهام را به وجود آورد که آیا در قیامت نیز همین آسمان و زمین فعلی پابرجا هستند یا مقصود از آن، آسمان‌ها و زمین دیگری است؟ برای پاسخ به این پرسش باید کاربرد این عبارت در زبان عربی و دیگر آیات قرآن را بررسی کرد.
کاربرد کنایی آسمان و زمین برای بیان جاودانگی
تعبیرهایی مانند «مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ» در فرهنگ و ادبیات عرب، کاربرد کنایی برای بیان ابدیت، جاودانگی و استمرار همیشگی یک امر دارند. برای مثال، عرب می‌گوید: «ما لاح کَوْکَب»؛ یعنی تا زمانی که ستاره‌ای می‌درخشد، یا «ما لاح الجدیدان»؛ یعنی تا زمانی که شب و روز برقرار است، یا «ما أضاء فجر»؛ یعنی تا زمانی که صبح می‌دمد و «ما اختلف اللیل و النهار»؛ یعنی تا زمانی که شب و روز پی‌درپی فرا می‌رسند.
این تعبیرها به معنای محدودکردن یک اتفاق به مدت بقای ستارگان، شب و روز یا طلوع صبح نیستند، بلکه کنایه‌ای برای نشان‌دادن استمرار و جاودانگی آن به شمار می‌روند.
امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام نیز در نهج‌البلاغه، برای تأکید بر اینکه هرگز برای پیروزی خود به مردم تحت حکومتش ستم نخواهد کرد، از چنین تعبیری استفاده می‌کند و می‌فرماید: «آیا به من می‌گویید برای پیروزی خود به کسانی که تحت حکومت من‌اند، ستم کنم؟ به خدا سوگند، تا زمانی که مردم شب‌ها به بحث می‌نشینند و ستارگان آسمان یکی پس از دیگری طلوع و غروب می‌کنند، به چنین کاری نزدیک نمی‌شوم» (۱).
همچنین در قصیده معروف دعبل خزاعی که در حضور امام علی بن موسی‌الرضا علیه‌السلام خوانده شد، آمده است: «بر شهیدان خاندان پیامبر می‌گریم تا آن زمان که خورشید بر افق مشرق نور می‌پاشد و بانگ اذان برای دعوت به نماز بر مناره‌ها طنین‌انداز است» (۲).
این شیوه بیان، مخصوص زبان عربی نیست و در زبان‌های دیگر نیز نمونه‌هایی از آن برای نشان‌دادن دوام و استمرار وجود دارد (۳).
آسمان‌ها و زمین در قیامت به شکلی دیگر وجود دارند
در کنار کاربرد کنایی این عبارت، بررسی دیگر آیات قرآن نشان می‌دهد که آسمان‌ها و زمین در عالم آخرت نیز وجود دارند، اما با وضعیت کنونی جهان متفاوت‌اند.
«یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ»
یعنی: «روزی که زمین به زمینی دیگر و آسمان‌ها نیز [به آسمان‌های دیگر] مبدل شود و مردم در پیشگاه خدای یگانه مقتدر حاضر شوند.»
این آیه به‌روشنی از دگرگونی آسمان‌ها و زمین در قیامت سخن می‌گوید. بنابراین، آنچه در قیامت دگرگون می‌شود، نظام و حقیقت دنیوی آسمان‌ها و زمین است، نه اصل وجود آسمان و زمین.
همچنین خداوند در آیه ۷۴ سوره زمر، از زبان بهشتیان می‌فرماید:
«الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّهِ حَیْثُ نَشَاءُ»
یعنی: «سپاس خدایی را که به وعده‌اش وفا کرد و زمین را به ارث به ما داد تا هر جای بهشت که بخواهیم، جای گیریم.»
این آیه نیز نشان می‌دهد که در جهان آخرت، زمین و نظامی متناسب با آن وجود دارد؛ همان‌گونه که بهشت و دوزخ و ساکنان هر یک نیز در آن عالم برقرارند.
بر این اساس، معنای آسمان و زمین از حیث آسمان و زمین‌بودن از بین نمی‌رود، بلکه آنچه دگرگون می‌شود، آسمان و زمین دنیایی با نظام و ویژگی‌های کنونی آنهاست. در عالم آخرت، آسمان‌ها و زمینی متناسب با حقیقت آن جهان وجود خواهد داشت و بهشت نیز در همین نظام قرار می‌گیرد.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، ذیل آیات سوره هود، به بررسی این موضوع پرداخته و توضیح می‌دهد که آسمان‌ها و زمین آخرت با آسمان‌ها و زمین دنیا تفاوت دارند (۶).
دیدگاه مفسران درباره پیچیدگی آیات سوره هود
آیات ۱۰۶ تا ۱۰۸ سوره هود از جمله آیات پیچیده و مورد بحث در تفسیر قرآن کریم هستند. یکی از محورهای اصلی این بحث، عبارت «مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ» و نسبت آن با جاودانگی بهشت و دوزخ است.
امین‌الاسلام طبرسی در تفسیر مجمع‌البیان، ده وجه برای تبیین این عبارت مطرح کرده است (۷). علامه طباطبایی نیز در تفسیر المیزان، به‌تفصیل درباره اشکال‌ها و دیدگاه‌های مختلف پیرامون این آیات بحث کرده و توضیح‌های تفسیری خود را ارائه داده است (۸).
همچنین آیت‌الله عبدالله جوادی آملی در تفسیر تسنیم به بررسی این مسئله پرداخته است (۹). ازاین‌رو، برای شناخت دقیق‌تر ابعاد تفسیری این آیات، مراجعه به این منابع سودمند خواهد بود.
جمع‌بندی؛ جاودانگی آخرت با دگرگونی نظام آفرینش
با توجه به مجموع آیات قرآن کریم، شواهد موجود در زبان و ادبیات عرب و دیدگاه مفسران، می‌توان گفت عبارت «مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ» در آیات مربوط به سرنوشت اهل بهشت و دوزخ، در درجه نخست کنایه‌ای رایج برای بیان دوام و جاودانگی است.
از سوی دیگر، با توجه به آیه ۴۸ سوره ابراهیم، اگر این عبارت را بر معنای حقیقی آن حمل کنیم، می‌توان آن را ناظر به آسمان‌ها و زمینی دانست که پس از دگرگونی نظام دنیا در عالم آخرت برقرار می‌شوند.
بنابراین، در قیامت اصل وجود آسمان و زمین منتفی نیست، بلکه نظام و حقیقت دنیوی آنها دگرگون می‌شود. به بیان دیگر، جهان آخرت فاقد آسمان و زمین نیست، بلکه آسمان‌ها و زمینی متناسب با نظام و ویژگی‌های آن عالم دارد و تعبیر قرآنی یادشده نیز بر جاودانگی سرنوشت اهل بهشت و دوزخ تأکید می‌کند.
منابع برای مطالعه بیشتر
۱. سیدمحمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۵۲ ش، ج ۱۱، ص ۲۴.
۲. عبدالله جوادی آملی، تسنیم، قم: نشر اسراء، ۱۳۹۵ ش، ج ۳۹، ص ۴۰۰.
۱. «أَ تَأْمُرُونِّی أَنْ أَطْلُبَ النَّصْرَ بِالْجَوْرِ فِیمَنْ وُلِّیتُ عَلَیْهِ؟ وَاللَّهِ لَا أَطُورُ بِهِ مَا سَمَرَ سَمِیرٌ وَمَا أَمَّ نَجْمٌ فِی السَّمَاءِ نَجْماً»؛ محمد بن حسین شریف‌الرضی، نهج‌البلاغه، قم: هجرت، [بی‌تا]، خطبه ۱۲۶.
۲. «سأبکیهم ما ذرَّ فی الأفقِ شارقٌ ** ونادی منادی الخیرِ بالصلواتِ».
۳. ناصر مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، چاپ ۳۲، تهران: دارالکتب الإسلامیه، ۱۳۷۴ ش، ج ۹، ص ۲۴۵.
۴. سوره ابراهیم، آیه ۴۸.
۵. سوره زمر، آیه ۷۴.
۶. سیدمحمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۵۲ ش، ج ۱۱، ص ۲۴.
۷. فضل بن حسن طبرسی، مجمع‌البیان، بیروت: دارالمعرفه، [بی‌تا]، ج ۵، ص ۲۹۷.
۸. سیدمحمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ۱۱، ص ۲۴.
۹. عبدالله جوادی آملی، تسنیم، قم: نشر اسراء، ۱۳۹۵ ش، ج ۳۹، ص ۴۰۰.
منبع: خبرآنلاین
