دروغ نجیبی که دنیا را قابل تحمل می‌کند

این یادداشت زهره مسکنی به مناسبت روز کتاب و کتابخوانی، درباره اهمیت ادبیات داستانی در کشف حقیقت‌های انسانی و تحمل‌پذیر کردن زندگی است.

همشهری آنلاین؛ زهره مسکنی- صبح که چشم باز می‌کنیم، اولین کاری که می‌کنیم چیست؟ دست بردن به گوشی و غرق‌شدن در سیلاب خبرها، تحلیل‌های بی‌منبع، عکس‌های ادیت‌شده از زندگی‌های بی‌نقص و ویدیوهایی که معلوم نیست کدام هوش مصنوعی آنها را ساخته است. ویژگی مشترک بیشتر این اخبار یک چیز است که نقاب حقیقت مطلق بر چهره دارند؛ اما در واقعیت، فریب‌هایی خوش‌رنگ‌ولعاب‌اند.

ما در عصر واقعیت‌های تقلبی زندگی می‌کنیم؛ عصری که در آن هر فیلتر و الگوریتمی می‌خواهد سهمی از توجه و روان خسته‌مان داشته باشد. در این بازار شلوغ ادعاها، فقط یک پدیده به نام «ادبیات داستانی» است که در نهایت شرافت و بدون اینکه نقاب به چهره بزند، از همان سطر اول با ما روراست است. وقتی رمانی را باز می‌کنیم، نویسنده از همان صفحه اول نگاهمان می‌کند و بی‌پرده می‌گوید: «دارم دروغ می‌گویم! این آدم‌ها، این شهرها و این ماجراها هیچ‌کدام واقعیت ندارند؛ ساخته ذهن من‌اند.» اعتراف صریح به ساختگی‌بودن اوج این نجابت است؛ اما معجزه از همین‌جا شروع می‌شود که همین دروغ آشکار، کوتاه‌ترین و صادقانه‌ترین مسیر را برای رسیدن به عمیق‌ترین حقیقت‌های درون ما باز می‌کند.

اخبار، آمار و ارقام را به‌خورد ما می‌دهند. اینکه چند نفر در فلان حادثه مُردند، تورم چقدر بالا رفت یا فلان سیاستمدار چه گفت. اما هیچ بولتن خبری به ما نمی‌گوید مادری که میان قفسه‌های فروشگاه به قیمت‌ها خیره مانده در سرش چه می‌گذرد؛ دختری نوجوان پشت درهای بسته اتاقش به کدام دلتنگی پنهان چنگ می‌زند؛ یا راننده‌ای که در ترافیک سنگین بزرگراه به چراغ‌های قرمز خیره شده، چه بار سنگینی روی دوش دارد. رسانه‌ها ظاهر جهان را نشان می‌دهند، اما داستان است که پوست و استخوان رنج انسان را عریان می‌کند.

ما رمان نمی‌خوانیم که از واقعیت فرار کنیم؛ رمان می‌خوانیم تا واقعیت گزنده روزگار را تحمل‌پذیرتر کنیم. در داستان، با آدم‌هایی همزیستی می‌کنیم که در دنیای واقعی حتی حوصله نگاه‌کردن به آن‌ها را نداریم. یاد می‌گیریم دنیا را از چشم یک آدم غریبه، یک محکوم به مرگ یا کودکی در آینده‌ای دور ببینیم. داستان، کارخانه تولید همدلی است؛ چیزی که اخبار و شبکه‌های اجتماعی با قطبی‌سازی مداوم، هر روز تکه‌ای از آن را در ما می‌سوزانند.

در شهری که همه مدام می‌خواهند چیزی را به رخ بکشند یا به ما بفروشند، پناه‌بردن به تخیل نوعی پاکسازی روانی است. یک داستان خوب، دروغی نجیبانه است؛ دروغی که نه از ما رأی می‌خواهد، نه پول ما را می‌دزدد و نه حس ناکافی‌بودن به جان ما می‌اندازد. فقط یادمان می‌آورد که پیش از کد ملی، چک برگشتی یا مسافر کلافه مترو بودن، انسانی با ظرفیتی بزرگ برای درک و مهر هستیم.

روز کتاب را نباید با کلیشه‌های تکراری «سرانه مطالعه پایین است» سپری کرد. این روز بهانه‌ای است برای یک تصمیم ساده که دست‌کم برای ساعتی گوشی را کنار بگذاریم، با یک «دروغ شریف» خلوت کنیم و به حقیقت گم‌شده خودمان نزدیک‌تر شویم.

منبع: همشهری