«مهریه از رسم نمادین تا ابزار تقابلی» عنوان یادداشت روزنامه اعتماد به قلم مصطفی آب‌روشن است که در آن آمده: مهریه در فلسفه اولیه خود قرار بود هدیه‌ای مالی و نشانه‌ای از احترام و تعهد مرد به زن در آغاز زندگی مشترک باشد؛ اما در جامعه امروز ایران، به تدریج از یک رسم نمادین و پشتوانه مالی به ابزاری حقوقی، اقتصادی و گاه تقابلی تبدیل شده است. مساله اینجاست که ما در دنیای مدرن زندگی می‌کنیم؛
دنیایی که در آن زنان تحصیل می‌کنند، وارد بازار کار می‌شوند، استقلال اقتصادی پیدا می‌کنند و از نظر اجتماعی و حقوقی، دیگر نمی‌توان ازدواج را بر مبنای الگوهای سنتی گذشته تعریف کرد. با این حال، همچنان در بخش‌هایی از جامعه، مهریه به عنوان مهم‌ترین تضمین آینده زن مطرح می‌شود؛ گویی قرار است یک عدد در سند ازدواج، جای خالی امنیت اقتصادی، حمایت اجتماعی، استقلال فردی و اعتماد متقابل را پر کند. به اعتقاد من، در مناسبات جدید اجتماعی، مهریه با شکل رایج و بعضا سنگین امروزی، دیگر تناسب چندانی با فلسفه اولیه ازدواج و زندگی مشترک ندارد.
البته این به معنای نادیده گرفتن حق مالی زن یا انکار ضرورت حمایت قانونی از او نیست؛ بلکه مساله، تبدیل یک حق مالی به ساز و کاری برای تضمین وفاداری، تداوم زندگی یا جلوگیری از جدایی است. هیچ عددی نمی‌تواند انسانی را به دوست داشتن، وفاداری یا مسوولیت‌پذیری وادار کند. از سوی دیگر، مهریه‌های سنگین گاهی به جای آنکه پشتوانه امنیت باشند، به نقطه آغاز یک ستیزه بی‌پایان میان زن و شوهر تبدیل می‌شوند؛ به‌خصوص زمانی که اختلافات عاطفی و خانوادگی به مطالبه حقوقی و تهدیدهای متقابل کشیده می‌شود.
در چنین شرایطی، ازدواج به جای آنکه بر پایه مشارکت و آرامش شکل بگیرد، از همان ابتدا با محاسبات مالی، نگرانی از تعهدات و احتمال درگیری قضایی همراه می‌شود. بنابراین، باید پذیرفت که مهریه در شکل افراطی خود، نه‌تنها از کارکرد اولیه فاصله گرفته، بلکه در مواردی به عاملی برای تضعیف اعتماد و آرامش در نهاد خانواده تبدیل شده است. وقتی زنی با ناامنی شغلی، درآمد ناکافی، فرصت‌های محدود اقتصادی، دشواری دستیابی به مسکن و نگرانی از آینده پس از طلاق مواجه است، طبیعی است که خانواده او به دنبال یک پشتوانه مالی قابل اتکا باشد.
در واقع، اهمیت مهریه در بسیاری از خانواده‌ها بیش از آنکه ریشه در باورهای فرهنگی داشته باشد محصول احساس ناامنی اجتماعی و اقتصادی است. خانواده‌ای که اطمینان ندارد دخترش در صورت فروپاشی زندگی مشترک از حمایت اقتصادی و اجتماعی کافی برخوردار خواهد شد، مهریه را به عنوان نوعی بیمه برای آینده او در نظر می‌گیرد. اما اینجا یک تناقض جدی وجود دارد: چرا باید امنیت یک زن تا این اندازه به توان مالی مرد و میزان مهریه وابسته باشد؟ چرا استقلال اقتصادی، فرصت‌های شغلی برابر، حمایت‌های اجتماعی و قوانین عادلانه‌تر نباید مهم‌ترین پشتوانه زنان باشند؟
به نظر می‌رسد ما به جای حل مساله امنیت زنان، در بسیاری موارد تلاش کرده‌ایم با تعیین ارقام سنگین، احساس امنیت تولید کنیم؛ در حالی که امنیت واقعی با درج چندصد سکه در عقدنامه به وجود نمی‌آید. حتی از منظر حقوقی نیز مهریه‌ای که امکان وصول آن وجود ندارد، لزوما پشتوانه موثری برای زن محسوب نمی‌شود. در مقابل، نباید از این واقعیت غافل شد که برخی زنان در مناسبات نابرابر خانوادگی، از استقلال مالی کافی برخوردار نیستند و ممکن است در صورت جدایی با آسیب‌های جدی مواجه شوند. بنابراین، نمی‌توان صرفا با انتقاد از مهریه‌های سنگین، نگرانی این زنان را نادیده گرفت.
مساله اصلی این است که جامعه باید به جای وابسته کردن امنیت زن به یک تعهد مالی بالقوه مناقشه‌برانگیز، شرایطی فراهم کند که زن بتواند حتی بدون اتکا به مهریه نیز از امکان زندگی مستقل، حمایت قانونی و شأن اجتماعی برخوردار باشد. تا زمانی که چنین زیرساخت‌هایی فراهم نشده، مطالبه مهریه سنگین برای برخی خانواده‌ها همچنان نوعی واکنش دفاعی در برابر ناامنی‌های واقعی خواهد بود. افزایش مهریه در بسیاری از موارد می‌تواند نشانه‌ای از کاهش اعتماد اجتماعی و گسترش نگاه بدبینانه به مناسبات زناشویی باشد؛ البته نباید تمام دلایل آن را به بی‌اعتمادی میان زوج‌ها تقلیل داد.
گاهی افزایش مهریه نتیجه رقابت‌های طبقاتی، چشم‌وهم‌چشمی خانوادگی، نمایش منزلت اجتماعی یا تلاش برای کسب امتیاز در مذاکرات ازدواج است. در برخی خانواده‌ها، تعداد سکه‌ها به معیاری برای ارزش‌گذاری دختر تبدیل شده است؛ گویی هرچه عدد بزرگ‌تر باشد، شأن و اعتبار خانوادگی نیز بیشتر است. این نگاه، ازدواج را از یک رابطه انسانی به نوعی معامله حیثیتی و اقتصادی تبدیل می‌کند.
از سوی دیگر، گاهی خانواده زن با این تصور که مرد ممکن است در آینده به تعهدات اخلاقی خود پایبند نماند، مهریه را افزایش می‌دهد و خانواده مرد نیز با تصور اینکه ممکن است روزی با مطالبه سنگین مالی مواجه شود، از همان ابتدا موضع دفاعی می‌گیرد. نتیجه چنین مواجهه‌ای روشن است: دو خانواده که قرار است زمینه شکل‌گیری یک رابطه مشترک را فراهم کنند، در عمل با پیش‌فرض احتمال خیانت، فریب، جدایی و اختلاف وارد مذاکره می‌شوند. این وضعیت را باید نوعی بحران اعتماد دانست؛ بحرانی که پیش از آغاز زندگی مشترک، سایه خود را بر رابطه می‌اندازد.
البته اعتماد اجتماعی صرفا با کاهش تعداد سکه‌ها بازسازی نمی‌شود؛ بلکه نیازمند شفافیت، مسوولیت‌پذیری، عدالت حقوقی و پذیرش متقابل حقوق زن و مرد است. نمی‌توان از یک طرف از عشق و اعتماد سخن گفت و از طرف دیگر، ازدواج را با محاسباتی طراحی کرد که گویی هر دو طرف از ابتدا برای یک جنگ حقوقی احتمالی آماده می‌شوند. مهریه سنگین در چنین فضایی بیش از آنکه نشانه اطمینان باشد، می‌تواند بیانگر نگرانی از آینده رابطه باشد. البته این نگرانی همیشه بی‌دلیل نیست؛ زیرا اعتماد بدون پشتوانه حقوقی نیز ممکن است به ابزاری برای سوءاستفاده تبدیل شود.
بنابراین، مساله نه حذف حمایت قانونی، بلکه ایجاد تعادلی میان اعتماد انسانی و تضمین حقوقی است.
منبع: اعتماد آنلاین