زری‌بافی یا زربفت، هنر بسیار گران‌بهایی است که چله یا تار آن از ابریشم خالص و پودهای آن ترکیبی از ابریشم رنگی و نخ گلابتون است؛ نخی که از طلا و نقره تابیده می‌شود.
به گزارش خبرگزاری مهر، ایسنا نوشت: پیشینه زری بافی به دوره ساسانیان می‌رسد و اوج رونق آن در دوره صفوی بوده است. در حال حاضر زری‌بافی تنها در چهار شهر ایران (تهران، اصفهان، کاشان و یزد) زنده مانده و تعداد بافنده‌های این هنر به انگشتان دو دست هم نمی‌رسد. امروز این هنر سنتی بیش از آنکه با رونق کارگاه‌ها و حضور نسل تازه‌ای از استادکاران شناخته شود، با پرسش‌هایی درباره آینده، وضعیت زیرساخت‌های تولید و سرنوشت پرونده ثبت آن مواجه است. پرونده‌ای که سال‌ها پیش برای ثبت جهانی آماده شد، اما به دلایلی بازگشت داده شد و در ادامه، اولویت‌های دیگری جای آن را گرفتند.
پرونده‌ای که به سرانجام نرسید
روح‌الله دهقان، هنرمند دارای نشان درجه یک هنری و از پژوهشگران پژوهشگده هنرهای سنتی، با اشاره به سابقه تلاش‌ها برای ثبت جهانی زری‌بافی و مخمل‌بافی به ایسنا می‌گوید: سال ۱۳۹۱، هم‌زمان با انتقال پژوهشکده هنرهای سنتی از تهران به اصفهان، پرونده زری‌بافی و مخمل‌بافی که برای ثبت آماده شده بود، از سوی یونسکو برای اصلاح به کشور بازگردانده شد. علت این اتفاق هم ناتوانی نماینده اعزامی ایران در پاسخ‌گویی به پرسش‌های کارشناس یونسکو و اقناع او درباره محتوای پرونده بود.
او توضیح می‌دهد: یکی از پرسش‌های مطرح‌شده در جلسه ثبت این بود که اگر زری‌بافی و مخمل‌بافی دو رشته مستقل و متفاوت هستند، چرا استادکاران فعال در این دو حوزه در عمل یک گروه مشترک را تشکیل می‌دهند؟ نماینده اعزامی نتوانسته بود پاسخ قانع کننده‌ای در این باره به کارشناسان بدهد به همین دلیل پرونده برای اصلاح بازگشت خورد. این درحالی است که پاسخ به چنین پرسشی کار دشواری نبود؛ زیرا استادکاری که توانایی کار با یک دستگاه را دارد، لزوما در استفاده از دستگاه دیگر نیز با محدودیت مواجه نیست.
با این حال، به گفته این پژوهشگر، پس از بازگشت پرونده، با توجه به اولویت‌های وقت کشور برای ثبت موضوعاتی مانند دریانوردی خلیج فارس و برخی پرونده‌های دیگر، پیگیری ثبت جهانی زری‌بافی متوقف شد. دهقان معتقد است: زری‌بافی باید در قالب میراث ناملموس در معرض خطر مورد توجه قرار می‌گرفت تا امکان بهره‌مندی از سازوکارهای حمایتی بین‌المللی برای حفظ و احیای آن فراهم شود. موضوع تنها ثبت یک هنر در فهرست‌های جهانی نیست، بلکه باید شرایطی ایجاد شود که از طریق این ثبت، منابع و حمایت‌های لازم برای استمرار آن نیز فراهم شود.
ثبت مهارت زری‌بافی و مخمل‌بافی در فهرست میراث فرهنگی ناملموس در معرض خطر می‌تواند زمینه استفاده از سازوکار کمک‌های مالی و فنی صندوق میراث فرهنگی ناملموس یونسکو را فراهم کند و برای دریافت حمایت از آن اولویت ایجاد کند.
مروری بر تاریخچه این هنر در ۵۰ سال گذشته
تاریخچه کارگاه زری‌بافی تهران نیز بخشی از فراز و فرود این هنر را روایت می‌کند. دهقان با اشاره به دوره پهلوی دوم می‌گوید: پس از آنکه فرح دیبا در جشن‌های ۲۵۰۰ ساله از لباس‌های زربفت استفاده کرد، این پارچه در سطح بین‌المللی بیشتر شناخته شد و سفارش‌های متعددی برای خرید آن دریافت شد. افزایش تقاضا به راه‌اندازی کارگاه دوم انجامید و به‌تدریج کارگاه‌ها برای تأمین نیازهای دربار و سفارش‌های بیرونی از یکدیگر تفکیک شدند.
این گسترش فعالیت‌ها، مدیریت و سازمان‌دهی کارگاه را دشوار کرد و در نهایت پیشنهاد ساخت مجموعه‌ای جدید برای استقرار کارگاه زری‌بافی و دیگر هنرهای سنتی مطرح شد؛ مجموعه‌ای که قرار بود در نزدیکی فرودگاه بین‌المللی مهرآباد احداث شود تا گردشگران و مسافران خارجی نیز بتوانند در فاصله میان پروازهای خود با هنرهای ایرانی آشنا شوند و از محصولات آن خرید کنند.
این هنرمند ادامه می‌دهد: طراحی این ساختمان که امروز به وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی معروف است به مهندس حسین امانت سپرده شد، اما با وقوع انقلاب اسلامی، آن پروژه نیمه‌تمام ماند. سرانجام در سال ۱۳۶۷ استادکاران به این مجموعه منتقل شدند؛ ساختمانی که به گفته دهقان، در زمان استقرار اولیه حتی از در و پنجره‌های شیشه‌دار نیز برخوردار نبود و به‌تدریج تجهیزات و امکانات آن تکمیل شد. اما روایت امروز این ساختمان، با آنچه در ابتدا برای آن طراحی شده بود، فاصله دارد.
دهقان معتقد است: تغییر کاربری بخش‌هایی از مجموعه، تبدیل فضاهای پشتیبانی کارگاه‌ها به واحدهای اداری و انتقال برخی امکانات به بخش‌های دیگر، عملا ظرفیت تولید و فعالیت پژوهشی را کاهش داد. او با اشاره به وضعیت بخش‌هایی دیگر مانند منبت، معرق و خاتم و همچنین پشتیبانی رنگرزی پارچه‌های زری‌بافی، تأکید می‌کند کارگاهی که از تجهیزات، نیروی متخصص، مواد اولیه و امکانات پشتیبانی محروم باشد، به‌تدریج کارکرد اصلی خود را از دست می‌دهد.
زری‌بافی در انتظار نسل بعدی استادکاران
نگرانی درباره آینده زری‌بافی تنها به وضعیت یک ساختمان یا پرونده ثبت محدود نمی‌شود. به گفته دهقان، سه کارگاه اصلی زری‌بافی در تهران، اصفهان و کاشان وجود داشته‌اند که وضعیت آنها یکسان نیست. کارگاه اصفهان که در خانه شیخ‌الاسلام فعالیت می‌کرد، به‌طور کامل تعطیل شده و استادکاران و کارکنان کارگاه کاشان نیز طی دو سال آینده بازنشسته خواهند شد. او هشدار می‌دهد: اگر کارگاه تهران نیز تعطیل شود استمرار این هنر با بحرانی جدی مواجه خواهد شد. چند دستگاه فعال در بخش خصوصی نیز به دلیل محدودیت توان فنی و نداشتن رویکرد پژوهشی، نمی‌توانند جایگزین کارگاه‌های تخصصی شوند.
دهقان میان بافندگی و تخصص در زری‌بافی تفاوت قائل است و اعتقاد دارد صرف توانایی کار با دستگاه، برای انتقال دانش و استمرار یک هنر تاریخی کافی نیست. از نگاه این هنرمند، اگر آموزش تخصصی، پژوهش و تربیت استادکاران جدید جدی گرفته نشود، هنر زری‌بافی در معرض از دست دادن بخش مهمی از دانش فنی و تجربی خود قرار می‌گیرد.
ابهام در ثبت زری‌بافی
در کنار نگرانی‌ها درباره وضعیت کارگاه‌ها، موضوع ثبت زری‌بافی نیز با ابهام‌هایی در زمینه سازوکار و متولی آن مواجه است. علیرضا ایزدی، رییس مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث فرهنگی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در پاسخ به این پرسش که آیا پرونده‌ای برای ثبت مهارت زری‌بافی یا مخمل‌بافی از سوی وزارت میراث فرهنگی تهیه شده است، به ایسنا توضیح می‌دهد: در حوزه میراث فرهنگی ناملموس، آنچه ثبت می‌شود مهارت و دانش مربوط به تولید یک اثر است، نه خود محصول. برای مثال، مهارت فرش‌بافی ثبت می‌شود، نه خود فرش.
او با اشاره به اینکه زری‌بافی در حوزه شورای جهانی صنایع دستی مورد توجه و ثبت قرار گرفته است، می‌گوید: در بخش میراث فرهنگی ناملموس چنین پرونده‌ای در مرکز ثبت وجود ندارد، اما هنگام ثبت کاشان به‌عنوان شهر جهانی نساجی و دست‌بافته‌های سنتی، مهارت زری‌بافی و مخمل‌بافی نیز در پرونده مربوط به این شهر مطرح شده است. به اعتقاد ایزدی، تکرار ثبت یک موضوع در دو حوزه مختلف، لزوما ضرورت یا ارزش افزوده‌ای ایجاد نمی‌کند و باید از ظرفیت سهمیه‌های ثبت میراث ناملموس به‌درستی استفاده کرد.
این اظهارات بار دیگر تفاوت میان نظام ثبت میراث فرهنگی ناملموس و برنامه‌های شورای جهانی صنایع دستی را برجسته می‌کند؛ دو حوزه‌ای که اگرچه در زمینه حفاظت و ترویج هنرهای سنتی اشتراک‌هایی دارند، اما از نظر ساختار، اعتبار و سازوکار اجرایی یکسان نیستند.
شورای جهانی صنایع دستی؛ نهادی مستقل از یونسکو
حجت مرادخانی، پژوهشگر و کارشناس حوزه صنایع دستی، در گفت‌وگو با ایسنا، برای روشن شدن جایگاه شورای جهانی صنایع دستی، به تاریخچه شکل‌گیری این نهاد اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد: شورای جهانی صنایع دستی در ژوئن ۱۹۶۴ در نیویورک آمریکا، با ابتکار سه زن از ملیت‌ها و تخصص‌های مختلف تأسیس شد. هدف از شکل‌گیری این شبکه بین‌المللی، ایجاد ارتباط میان هنرمندان، صنعتگران و سازمان‌های فعال در حوزه صنایع دستی و ارتقای جایگاه فرهنگی، ترویجی و اقتصادی این هنرها در جهان بود».
مرادخانی ادامه می‌دهد: این شورا در سال ۲۰۱۲ در بلژیک، در قالب یک انجمن بین‌المللی غیرانتفاعی با عنوان World Crafts Council AISBL به ثبت رسید و ماهیت حقوقی مستقلی پیدا کرد. بنابراین، برخلاف تصور رایج، شورای جهانی صنایع دستی سازمانی وابسته به یونسکو یا یکی از نهادهای تخصصی سازمان ملل متحد نیست، بلکه یک سازمان غیردولتی بین‌المللی مستقل است. به گفته او، ارتباط این شورا با یونسکو از جنس همکاری نهادی و ارائه خدمات مشورتی است.
شورای جهانی صنایع دستی بر اساس اطلاعات منتشرشده در وب‌سایت یونسکو، برای ارائه خدمات مشورتی به کمیته بین‌الدولی پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس، اعتبارنامه دریافت کرده که این اعتبارنامه در سال ۲۰۲۵ نیز تمدید شده است. چنین اعتباری امکان مشارکت کارشناسی و مشورت در چارچوب کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو را فراهم می‌کند، اما به معنای واگذاری اختیار تصمیم‌گیری به این شورا نیست.
این پژوهشگر با اشاره به ساختار سازمانی شورای جهانی صنایع دستی می‌گوید: مجمع عمومی، هیئت اجرایی بین‌المللی و ریاست شورا از ارکان اصلی آن هستند. مجمع عمومی بالاترین مرجع تصمیم‌گیری است و وظایفی مانند تصویب بودجه، انتخاب هیئت اجرایی و تعیین سیاست‌های کلان را بر عهده دارد. ریاست شورا نیز بر اساس اساسنامه، به‌صورت دوره‌ای و با گردش میان پنج منطقه جغرافیایی جهان انتخاب می‌شود.
شهر جهانی صنایع دستی؛ عنوانی که به یک جشن محدود شد!
یکی از شناخته‌شده‌ترین برنامه‌های شورای جهانی صنایع دستی، طرح شهرهای جهانی صنایع دستی است که از سال ۲۰۱۴ آغاز شد. این برنامه با هدف شناسایی و معرفی شهرهایی شکل گرفته که در زمینه تولید، حفظ و ترویج صنایع دستی دارای ظرفیت‌ها و ویژگی‌های شاخص هستند. مرادخانی معتقد است این عنوان از نظر رویکرد و اهداف با شبکه شهرهای خلاق یونسکو هم‌پوشانی‌هایی دارد، اما این دو برنامه کاملا مستقل هستند و سازوکارها و فرآیندهای ارزیابی جداگانه‌ای دارند.
به گفته او، در مجمع جهانی صنایع دستی که سال ۲۰۲۴ در دهلی‌نو هند برگزار شد، یونسکو و شورای جهانی صنایع دستی نشستی مشترک با موضوع ارتباط شبکه شهرهای خلاق یونسکو و شهرهای جهانی صنایع دستی برگزار کردند تا زمینه تعامل و ارتقای کیفیت فعالیت‌ها فراهم شود. با این حال، این همکاری به معنای ادغام دو برنامه یا وابستگی یکی به دیگری نیست.
این کارشناس تأکید می‌کند: عنوان شهر جهانی صنایع دستی، به‌خودی‌خود یک اعتبار نمادین ارزشمند است، اما ارزش واقعی آن زمانی مشخص می‌شود که شهر بتواند از این اعتبار برای ایجاد تحولات پایدار استفاده کند. کسب این عنوان باید با ایجاد دبیرخانه دائمی، برگزاری برنامه‌های آموزشی و ترویجی، فرهنگ‌سازی درباره برند شهری، آموزش مستمر تولیدکنندگان، هنرمندان و فروشندگان و همچنین تعامل با شبکه گردشگری، آژانس‌ها و تورگردانان همراه باشد. در غیر این صورت، اعتبار به‌دست‌آمده تنها در سطح یک عنوان باقی می‌ماند و نمی‌تواند به فرصت اقتصادی، فرهنگی و گردشگری تبدیل شود.
مرادخانی با انتقاد از نحوه بهره‌برداری برخی شهرهای ایران از این عنوان می‌گوید: در بسیاری از موارد پس از کسب عنوان جهانی، تمرکز اصلی در برگزاری مراسم افتتاحیه، دعوت از مهمانان و تبلیغات رسانه‌ای قرار می‌گیرد، اما از روز بعد برنامه منسجمی برای استفاده از این ظرفیت وجود ندارد. شهرهایی مانند تبریز، اصفهان، مشهد مریوان، و روستای کلپورگان در سراوان در شورای جهانی صنایع دستی ثبت شدند اما هیچکدام نتوانستند به اندازه ظرفیت اعتباری که به دست آورده‌اند، از فرصت‌های ترویجی و بین‌المللی استفاده کنند.
ما در هیچکدام یک از این شهرها تغییر محسوسی در وضعیت صنایع دستی و سازوکارهای حمایت از هنرمندان مشاهده نمی‌کنیم و به نظر می‌رسد برنامه مستمری برای بهره‌برداری از این عنوان وجود ندارد.
نمونه‌ای از پارچه‌های زربفت
نشان برتری صنایع دستی؛ عنوانی که نباید با مهر اصالت اشتباه گرفته شود
مرادخانی در ادامه به یکی دیگر از موضوعات مهم در حوزه صنایع دستی؛ یعنی نشان برتری صنایع دستی اشاره می‌کند؛ عنوانی که گاهی در ایران با نام «مهر اصالت یونسکو» شناخته می‌شود، در حالی که این دو عنوان از نظر تاریخی و نهادی تفاوت دارند. به گفته او، یونسکو از سال ۲۰۰۱ برنامه‌ای را با عنوان نشان برتری صنایع دستی (Award of Excellence for Handicrafts) آغاز کرد. هدف این برنامه، شناسایی و معرفی محصولات صنایع دستی باکیفیت، دارای اصالت فرهنگی، نوآوری و قابلیت عرضه در بازارهای جهانی بود.
این برنامه ابتدا با همکاری انجمن توسعه و ترویج صنایع دستی آسه‌آن در جنوب شرق آسیا اجرا شد و سپس به مناطق دیگری از آسیا و آمریکای لاتین گسترش پیدا کرد. مرادخانی توضیح می‌دهد: یونسکو در سال ۲۰۱۳ به دلیل محدودیت منابع مالی تصمیم به توقف این برنامه گرفت، اما شورای جهانی صنایع دستی برای ادامه آن وارد مذاکره شد و در ژوئن ۲۰۱۴ با امضای تفاهم‌نامه‌ای با یونسکو، مسئولیت اجرای برنامه را بر عهده گرفت. نخستین دوره این برنامه تحت نظارت شورای جهانی صنایع دستی نیز در سپتامبر همان سال در جاکارتای اندونزی برگزار شد.
او با اشاره به تغییر عنوان این نشان در دوره‌های مختلف، می‌گوید: این برنامه ابتدا با عنوان مهر برتری یونسکو برای صنایع دستی (UNESCO Seal of Excellence for Handicrafts) شناخته می‌شد و در سال ۲۰۱۰ عنوان آن به جایزه برتری صنایع دستی (Award of Excellence for Handicrafts) تغییر کرد. پس از واگذاری مسئولیت اجرای برنامه به شورای جهانی صنایع دستی نیز عنوان جایزه برتری شورای جهانی صنایع دستی (WCC Award of Excellence for Handicrafts) برای آن به کار رفت.
به گفته مرادخانی، این نشان به شخص هنرمند یا صنعتگر تعلق نمی‌گیرد، بلکه یک محصول یا مجموعه مشخص از محصولات او را بر اساس معیارهایی مانند کیفیت، اصالت، نوآوری و ملاحظات زیست‌محیطی ارزیابی می‌کند. بنابراین، معرفی آن به‌عنوان «مهر اصالت یونسکو» از نظر نهادی و تاریخی دقیق نیست.
مسئله زری‌بافی، فراتر از ثبت یک عنوان
با توجه به اظهارنظرهای کارشناسان، آینده زری‌بافی را نمی‌توان تنها با ثبت یک پرونده یا دریافت یک عنوان بین‌المللی تضمین کرد. ثبت در فهرست‌های میراث فرهنگی ناملموس، شناسایی در چارچوب شورای جهانی صنایع دستی یا معرفی یک شهر به‌عنوان شهر جهانی صنایع دستی، هرکدام ظرفیت‌ها و کارکردهای متفاوتی دارند؛ اما هیچ‌یک به‌تنهایی جایگزین حمایت مستمر از استادکاران، آموزش نسل جدید و حفظ زیرساخت‌های تولید نمی‌شود.
در واقع، وقتی کارگاه‌های فعال با خطر تعطیلی مواجه‌اند، استادکاران در آستانه بازنشستگی قرار دارند و امکانات پژوهشی و پشتیبانی کاهش پیدا می‌کند، ثبت جهانی نیز بدون برنامه عملیاتی نمی‌تواند مانع فراموشی یک هنر شود. زری‌بافی برای ادامه حیات به چیزی فراتر از عنوان و مراسم نیاز دارد؛ به کارگاه‌هایی که فعال بمانند، استادکارانی که دانش خود را به نسل بعد منتقل کنند، پژوهشگرانی که فناوری و تاریخ این هنر را مستند کنند و سیاست‌گذارانی که حفظ آن را از سطح شعار به برنامه‌ای اجرایی تبدیل کنند. شاید مهم‌ترین پرسش امروز درباره زری‌بافی این نباشد که نام آن در کدام فهرست جهانی ثبت خواهد شد، بلکه این باشد که چه چیزی از این هنر برای نسل‌های آینده باقی خواهد ماند؟
منبع: خبرگزرای مهر
