به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام کریم خان‌محمدی، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در تبیین نسبت میان قدرت و مشروعیت و تشریح برخی مبانی روش‌شناسی علوم اجتماعی، اظهار داشت: یکی از موضوعات مهم در مطالعات اجتماعی، چگونگی تصویرسازی کشورها از خود و تلاش آن‌ها برای ایجاد تصویری مطلوب در افکار عمومی است. کشورها معمولاً می‌کوشند خود را با ویژگی‌هایی همچون صلح‌طلبی، برخورداری از فرهنگ و تمدن یا داشتن پیشینه تاریخی معرفی کنند و از این طریق، جایگاه و اعتبار خود را در عرصه بین‌المللی تقویت کنند.
وی با اشاره به تلاش حکومت پهلوی برای برجسته‌سازی قدمت تاریخی ایران افزود: در دوره پهلوی، تلاش گسترده‌ای صورت گرفت تا ایران به‌عنوان کشوری دارای سابقه تاریخی طولانی و فرهنگی کهن معرفی شود. برگزاری جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی نیز در همین چارچوب قابل بررسی است؛ چراکه حکومت وقت می‌کوشید با پیوند دادن خود به گذشته تاریخی ایران و شخصیت‌هایی مانند کوروش، برای سلطنت خود پشتوانه‌ای تاریخی و سنتی ایجاد کند. عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) ادامه داد: این نوع تصویرسازی صرفاً اقدامی تبلیغاتی نبود، بلکه با مسئله مشروعیت سیاسی ارتباط داشت.
حکومت پهلوی می‌خواست با تأکید بر دیرینگی نظام شاهنشاهی، این تصور را تقویت کند که سلطنت در ایران ریشه‌ای تاریخی دارد و از همین رو، تداوم آن امری طبیعی و پذیرفته‌شده است. در واقع، استفاده از گذشته تاریخی در این نمونه، ابزاری برای تقویت مشروعیت حکومت به شمار می‌رفت. قدرت با مشروعیت تفاوت دارد حجت الاسلام خان‌محمدی در ادامه با تفکیک مفاهیم قدرت و مشروعیت بیان کرد: قدرت به معنای توانایی وادار کردن دیگران به انجام یک عمل یا جلوگیری از انجام آن است.
حکومت‌ها از چنین قدرتی برخوردارند و می‌توانند با صدور دستور، محدود کردن رفت‌وآمد یا تعطیل کردن مراکز و فعالیت‌ها، مردم را به انجام یا ترک رفتاری وادار کنند؛ اما برخورداری از قدرت به‌تنهایی به معنای داشتن مشروعیت نیست. وی افزود: ممکن است فرد یا حکومتی با تکیه بر ابزارهای قهری، دیگران را به اطاعت وادار کند، اما این اطاعت الزاماً از پذیرش و رضایت ناشی نمی‌شود. برای مثال، حاکمی ممکن است از مردم بخواهد از او پیروی کنند و دلیل خود را برخورداری از نیروی نظامی و قدرت سرکوب قرار دهد. در چنین وضعیتی، اطاعت مردم بیشتر ناشی از ترس است تا پذیرش حقانیت حاکم.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با بیان اینکه اتکای صرف به زور نمی‌تواند پایه‌ای پایدار برای حکومت باشد، خاطرنشان کرد: حکومت‌ها معمولاً می‌کوشند قدرت خود را در قالبی پذیرفتنی و موجه عرضه کنند. به بیان دیگر، تلاش می‌کنند نشان دهند که اعمال قدرت آن‌ها صرفاً مبتنی بر زور نیست، بلکه پشتوانه‌ای قانونی، عقلانی یا عرفی دارد. مشروعیت در همین نقطه از قدرت متمایز می‌شود؛ یعنی مردم اعمال اقتدار را به دلیلی فراتر از اجبار می‌پذیرند و آن را روا و قابل قبول می‌دانند.
نقش عرف در شکل‌گیری قوانین و مشروعیت اجتماعی وی با اشاره به دیدگاه منتسکیو در کتاب «روح‌القوانین» درباره ریشه‌های قوانین اظهار داشت: در بررسی منشأ قوانین، باید به نقش عرف و عادت‌های اجتماعی توجه کرد. بسیاری از قواعدی که در زندگی جمعی به قانون تبدیل می‌شوند، پیش از تدوین رسمی، در بستر تجربه و توافق‌های عرفی شکل گرفته‌اند.
حجت الاسلام خان‌محمدی برای توضیح این مسئله به نمونه جهت حرکت خودروها در خیابان اشاره کرد و گفت: اینکه در یک کشور خودروها از سمت راست و در کشوری دیگر از سمت چپ حرکت می‌کنند، لزوماً از یک قاعده طبیعی و تغییرناپذیر ناشی نمی‌شود، بلکه به عرف و شیوه‌ای بازمی‌گردد که در طول زمان در آن جامعه پذیرفته شده است. پس از شکل‌گیری و تثبیت چنین رویه‌ای، قانون نیز آن را به‌صورت رسمی تنظیم و الزام‌آور می‌کند.
وی با بیان اینکه عرف در برخی مناسبات حقوقی و اجتماعی نیز نقش تعیین‌کننده دارد، افزود: بخشی از قواعد مربوط به روابط اجتماعی، مسئولیت‌ها و حتی شیوه تعیین برخی جبران‌های مالی، در بستر عرف‌های تاریخی و اجتماعی شکل گرفته‌اند. بنابراین، برای شناخت منشأ و کارکرد قوانین، نمی‌توان از زمینه‌های فرهنگی و عرفی جامعه غفلت کرد.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) همچنین به مفهوم «زیست‌جهان» در مطالعات اجتماعی اشاره کرد و گفت: در زندگی روزمره، بسیاری از رفتارها و مناسبات برای اعضای یک جامعه طبیعی و پذیرفته‌شده است و افراد آن‌ها را به‌عنوان اعمالی مبتنی بر زور تلقی نمی‌کنند. برای نمونه، ممکن است شاگرد به دلیل جایگاه علمی و سنی استاد، درخواستی از او را بپذیرد و این رفتار را امری متعارف بداند؛ در حالی که همان درخواست از سوی فردی دیگر ممکن است به‌عنوان تحمیل یا بی‌احترامی تلقی شود.
وی ادامه داد: در مناسبات نظامی نیز جایگاه فرمانده و قواعد پذیرفته‌شده میان فرمانده و نیروهای تحت امر، در شکل‌گیری اطاعت نقش دارد. البته ممکن است فرمانده دستوری نادرست صادر کند، اما اصل پذیرش فرمان در موقعیت نظامی، در چارچوب مجموعه‌ای از قواعد و انتظارات عرفی و سازمانی معنا پیدا می‌کند. از این رو، برای فهم مشروعیت، باید به زمینه‌های اجتماعی و عرف‌هایی توجه کرد که پذیرش یک دستور یا رفتار را ممکن می‌سازند.
سه نوع مشروعیت در نظریه ماکس وبر خان‌محمدی در ادامه با تشریح دیدگاه ماکس وبر درباره مشروعیت اظهار داشت: وبر سه نوع اصلی مشروعیت را از یکدیگر متمایز می‌کند که عبارت‌اند از مشروعیت سنتی، کاریزماتیک و عقلانی ـ قانونی. این تقسیم‌بندی به ما کمک می‌کند بفهمیم افراد و جوامع به چه دلیل از یک حاکم یا صاحب اقتدار اطاعت می‌کنند و چه چیزی پذیرش فرمان او را توجیه می‌کند. وی در توضیح مشروعیت سنتی گفت: در این نوع مشروعیت، پذیرش اقتدار بر پایه قدمت، دیرینگی و سنت‌های تثبیت‌شده صورت می‌گیرد.
افراد از یک نظم یا حاکمیت اطاعت می‌کنند، زیرا آن را بخشی از سنت تاریخی و شیوه دیرپای زندگی خود می‌دانند. در چنین وضعیتی، قدمت یک نظام یا رسم اجتماعی به عاملی برای توجیه و پذیرش آن تبدیل می‌شود. عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به استفاده حکومت پهلوی از تاریخ شاهنشاهی برای تقویت مشروعیت خود افزود: تأکید بر قدمت ۲۵۰۰ ساله سلطنت و برگزاری جشن‌های مرتبط با آن، نمونه‌ای از تلاش برای بهره‌گیری از مشروعیت سنتی بود. حکومت می‌خواست با پیوند دادن خود به گذشته تاریخی، این پیام را منتقل کند که سلطنت امری ریشه‌دار و دارای پشتوانه دیرینه است.
وی در تشریح نوع دوم مشروعیت، یعنی مشروعیت کاریزماتیک، بیان کرد: مشروعیت کاریزماتیک به ویژگی‌های شخصیتی و نفوذ فوق‌العاده‌ای بازمی‌گردد که پیروان برای یک فرد قائل هستند. در این حالت، مردم شخصی را دارای ویژگی‌هایی استثنایی می‌دانند و به همین دلیل از او پیروی می‌کنند. این نوع مشروعیت معمولاً در شرایط بحرانی، انقلاب‌ها و دوره‌هایی که نظم اجتماعی دچار تحول می‌شود، برجستگی بیشتری پیدا می‌کند.
حجت الاسلام خان‌محمدی با بیان اینکه کاریزما به برداشت و باور پیروان درباره شخصیت فرد وابسته است، اظهار داشت: در برخی جوامع، پیروان ممکن است برای رهبر خود ویژگی‌هایی فراتر از توانایی‌های معمول انسانی قائل شوند و او را شخصیتی خارق‌العاده بدانند. بنابراین، کاریزما صرفاً به توانایی سخنرانی یا برخورداری از مهارت‌های فردی محدود نیست، بلکه به تصویری بازمی‌گردد که پیروان از شخصیت و جایگاه آن فرد در ذهن خود ساخته‌اند.
وی با اشاره به تجربه انقلاب اسلامی و جایگاه امام خمینی(ره) در میان مردم افزود: در جریان انقلاب اسلامی، حضور گسترده مردم و اعتماد و دلبستگی آنان به امام خمینی(ره)، یکی از جلوه‌های برجسته نفوذ کاریزماتیک بود. مردم با شور و اعتقاد از ایشان حمایت می‌کردند و این پیوند عاطفی و اعتقادی، در پذیرش رهبری ایشان نقش مهمی داشت.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به برخی روایت‌ها و شایعاتی که در آن دوران درباره شخصیت امام خمینی(ره) میان مردم رواج پیدا می‌کرد، خاطرنشان کرد: در دوره انقلاب، روایت‌های مختلفی درباره امام در میان مردم نقل می‌شد که گاه حتی با واقعیت‌های عینی ارتباط روشنی نداشت. این نمونه‌ها نشان می‌دهد که در شرایط شکل‌گیری کاریزما، باورها و برداشت‌های پیروان می‌تواند در گسترش نفوذ یک شخصیت نقش داشته باشد. البته در بررسی چنین روایت‌هایی باید میان واقعیت تاریخی و نقل‌های شفاهی تفاوت قائل شد.
وی با اشاره به دیدگاه وبر درباره پایداری مشروعیت کاریزماتیک تصریح کرد: مشروعیت کاریزماتیک معمولاً وضعیت ثابتی ندارد و ممکن است با گذشت زمان دگرگون شود. این نوع مشروعیت پس از مدتی می‌تواند به مشروعیت سنتی یا عقلانی ـ قانونی تبدیل شود؛ به این معنا که اقتدار اولیه مبتنی بر شخصیت استثنایی یک فرد، به‌تدریج در قالب سنت‌ها یا ساختارهای رسمی و قانونی تثبیت شود.
حجت الاسلام خان‌محمدی در تبیین نوع سوم مشروعیت، یعنی مشروعیت عقلانی ـ قانونی، گفت: در این نوع مشروعیت، اطاعت افراد نه به دلیل قدمت یک نظام و نه به سبب ویژگی‌های خارق‌العاده یک شخص، بلکه بر اساس پذیرش قواعد و قوانین رسمی صورت می‌گیرد. مردم از صاحب منصب اطاعت می‌کنند، زیرا او در چارچوب یک نظام قانونی، مسئولیت و اختیار مشخصی بر عهده دارد. وی افزود: برای نمونه، هنگامی که پلیسی در چهارراه از رانندگان می‌خواهد توقف کنند یا مسیر حرکت خود را تغییر دهند، پذیرش دستور او به شخصیت فردی و ویژگی‌های خارق‌العاده‌اش وابسته نیست؛
بلکه مردم به این دلیل از او اطاعت می‌کنند که جایگاه و وظیفه او را در ساختار قانونی و انتظامی پذیرفته‌اند. در اینجا، مبنای اطاعت، قانون و نظم عقلانی ـ قانونی است. تفاوت تیپ آرمانی با آرمان‌شهر عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) در بخش دیگری از سخنان خود به مفاهیم گونه‌شناسی و تیپ آرمانی در روش‌شناسی ماکس وبر پرداخت و اظهار داشت: در مطالعات اجتماعی، پژوهشگر برای شناخت پدیده‌ها و گروه‌های اجتماعی، ابتدا باید به جامعه مراجعه کند، داده‌های لازم را از طریق مشاهده و مصاحبه گردآوری کند و سپس بر اساس ویژگی‌های مشترک، به دسته‌بندی و گونه‌شناسی برسد.
وی با اشاره به امکان گونه‌شناسی جریان‌های فکری و اجتماعی در حوزه علمیه افزود: برای نمونه، پژوهشگری که قصد دارد جریان‌های فکری میان روحانیون را مطالعه کند، نمی‌تواند صرفاً بر اساس برداشت شخصی خود، گروه‌ها و دسته‌هایی را تعریف کند. او باید به سراغ افراد برود، دیدگاه‌ها و رفتارهای آنان را بررسی کند و با شناسایی ویژگی‌های مشترک، به گونه‌های مختلف دست یابد. در این مسیر، لازم است تفاوت مفاهیمی مانند روشنفکری دینی و نواندیشی دینی نیز با دقت بررسی شود و پژوهشگر از پیش‌داوری درباره این جریان‌ها پرهیز کند.
حجت الاسلام خان‌محمدی با بیان اینکه تیپ آرمانی یکی از مفاهیم مهم در روش‌شناسی وبر است، خاطرنشان کرد: تیپ آرمانی با آرمان‌شهر یا اتوپیا تفاوت دارد. آرمان‌شهر، جامعه‌ای خیالی و مطلوب است که در ذهن نویسنده یا متفکر تصویر می‌شود؛ اما تیپ آرمانی از واقعیت‌های اجتماعی و ویژگی‌هایی که در جامعه وجود دارند، ساخته می‌شود. در واقع، پژوهشگر ویژگی‌های پراکنده و مشترک میان افراد یا پدیده‌ها را استخراج و آن‌ها را در قالب یک الگوی تحلیلی منسجم صورت‌بندی می‌کند. وی ادامه داد: ممکن است هیچ‌یک از افراد یک گروه، به‌تنهایی همه ویژگی‌های تیپ آرمانی را نداشته باشند؛
اما این ویژگی‌ها در مجموع و در میان اعضای آن گروه قابل مشاهده باشند. پژوهشگر با انتزاع این خصوصیات، الگویی می‌سازد که برای شناخت و تحلیل واقعیت اجتماعی به کار می‌آید. بنابراین، تیپ آرمانی ساخته ذهن پژوهشگر است، اما عناصر و ویژگی‌های آن از واقعیت اجتماعی گرفته می‌شود. عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به تفاوت این مفهوم با کتاب «آرمان‌شهر» اثر توماس مور گفت: در آرمان‌شهر، نویسنده جامعه‌ای خیالی را ترسیم می‌کند که لزوماً وجود خارجی ندارد؛ اما در تیپ آرمانی، پژوهشگر با تکیه بر داده‌های واقعی، الگویی تحلیلی ایجاد می‌کند.
این الگو قرار نیست تصویری از جامعه مطلوب باشد، بلکه ابزاری برای فهم دقیق‌تر پدیده‌های موجود است. روش‌شناسی وبر؛ از فهم کنش اجتماعی تا گونه‌شناسی حجت الاسلام خان‌محمدی در تبیین چگونگی بهره‌گیری از روش‌شناسی وبر در پژوهش‌های اجتماعی اظهار داشت: نقطه آغاز این روش، شناخت کنش‌های آگاهانه انسان‌هاست. پژوهشگر باید تلاش کند معنایی را که افراد برای رفتارهای خود قائل هستند، بفهمد. از این رو، مشاهده و مصاحبه از ابزارهای مهم در گردآوری داده‌ها به شمار می‌روند.
وی افزود: برای مثال، اگر پژوهشگری بخواهد گونه‌های مختلف روحانیون یا جریان‌های فکری حوزه علمیه را بررسی کند، باید ابتدا جامعه مورد مطالعه خود را به‌درستی تعریف کند، سپس با افراد مصاحبه کند و از خلال پاسخ‌ها و رفتارهای آنان، ویژگی‌های مشترک را استخراج کند. در مرحله بعد، داده‌ها باید تحلیل و دسته‌بندی شوند تا گونه‌های اجتماعی و تیپ‌های آرمانی شکل بگیرند. عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) ادامه داد: بنابراین، در یک پژوهش مبتنی بر این رویکرد، ابتدا موضوع و جامعه مطالعه مشخص می‌شود؛ سپس داده‌ها از طریق مصاحبه و مشاهده گردآوری می‌شوند؛
در مرحله بعد، داده‌ها مورد تحلیل قرار می‌گیرند و ویژگی‌های مشترک شناسایی می‌شوند؛ پس از آن، گونه‌شناسی و صورت‌بندی تیپ‌های آرمانی انجام می‌گیرد و در نهایت، پژوهشگر به جمع‌بندی و نتیجه‌گیری می‌رسد. وی با اشاره به اینکه فهم کنش اجتماعی با ذهنیت و برداشت پژوهشگر ارتباط دارد، تصریح کرد: وبر برای توجه دادن پژوهشگر به این مسئله، بر اصل بی‌طرفی ارزشی تأکید می‌کند. پژوهشگر ممکن است به دلیل علایق، باورها یا دغدغه‌های شخصی خود، موضوعی را برای مطالعه انتخاب کند؛ اما این علاقه نباید باعث شود که در جریان تحقیق، داده‌ها را به سمت نتیجه‌ای از پیش تعیین‌شده هدایت کند.
پژوهشگر نباید یافته‌ها را تابع پیش‌فرض‌های خود کند حجت الاسلام خان‌محمدی با بیان اینکه انتخاب موضوع پژوهش می‌تواند متأثر از ارزش‌ها و علایق فردی باشد، اظهار داشت: ممکن است یک پژوهشگر به دلیل علاقه به مناسک مذهبی، موضوعات مرتبط با امامزادگان، حرم‌ها و آیین‌های دینی را برای تحقیق انتخاب کند و پژوهشگر دیگری به سراغ آداب و رسوم سنتی، مراسم عروسی یا آیین‌های نوروزی برود. این تفاوت در انتخاب موضوع طبیعی است؛ اما پس از ورود به فرایند تحقیق، پژوهشگر باید یافته‌ها را همان‌گونه که هستند، گزارش کند.
وی برای توضیح این اصل به تجربه‌ای از یک پژوهش مردم‌شناختی درباره دفن علما در حرم‌ها اشاره کرد و گفت: در یکی از پژوهش‌ها، این مسئله مطرح شد که دفن علما در حرم‌ها چه بازتابی در میان مردم دارد و آیا مردم از این موضوع رضایت دارند یا آن را موجب محدود شدن فضای عمومی حرم می‌دانند. در ابتدا، فرضیه‌ای وجود داشت که بر اساس آن، ممکن بود مردم با این شیوه دفن موافق نباشند؛ اما پس از انجام مصاحبه‌ها، نتایج متفاوتی به دست آمد.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) افزود: پاسخ‌های مردم نشان می‌داد که بسیاری از آنان نه‌تنها با دفن علما در حرم‌ها مخالفتی ندارند، بلکه این کار را شایسته و مطلوب می‌دانند. برخی نیز معتقد بودند که حضور قبور شخصیت‌های علمی و دینی در حرم‌ها، امکان زیارت و دسترسی به آنان را فراهم می‌کند. در نتیجه، فرضیه اولیه پژوهش تأیید نشد و پژوهشگر ناگزیر بود نتیجه‌ای را که از داده‌ها به دست آمده بود، گزارش کند. وی تأکید کرد: ممکن است پژوهشگر از نظر شخصی با نتیجه‌ای که به دست آمده موافق نباشد یا ترجیح دهد مقاله‌اش به نتیجه دیگری برسد؛
اما در پژوهش علمی، نمی‌توان یافته‌ها را مطابق سلیقه شخصی تغییر داد. اگر مردم در مصاحبه‌ها نظر مشخصی بیان کرده‌اند، پژوهشگر باید همان داده‌ها را مبنای تحلیل قرار دهد. صداقت علمی اقتضا می‌کند که نتیجه تحقیق، تابع شواهد و داده‌ها باشد، نه خواسته و پیش‌فرض محقق. حجت الاسلام خان‌محمدی خاطرنشان کرد: رعایت بی‌طرفی ارزشی به معنای نداشتن علاقه یا دغدغه نسبت به موضوع نیست؛ بلکه به این معناست که پژوهشگر اجازه ندهد ارزش‌ها و پیش‌داوری‌هایش در مراحل گردآوری، تحلیل و گزارش داده‌ها دخالت کند.
انتخاب موضوع می‌تواند برخاسته از دغدغه شخصی باشد، اما نتیجه‌گیری باید بر اساس شواهد و واقعیت‌های به‌دست‌آمده انجام شود. اهمیت مطالعه منظم و تمرین نوشتن در پژوهش وی در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به ضرورت مطالعه مستمر برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی بیان کرد: دانشجویان رشته ارتباطات و علوم اجتماعی باید در کنار مطالعه منابع نظری، با مفاهیم و اصطلاحات اصلی جامعه‌شناسی و نظریه‌های ارتباطات آشنا شوند. آشنایی با مفاهیمی مانند گونه‌شناسی، تیپ آرمانی، کنش اجتماعی و روش‌های تحقیق، به دانشجو کمک می‌کند تا در تحلیل مسائل و طراحی پژوهش، دقت بیشتری داشته باشد.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) افزود: مطالعه منابع اصلی و مراجعه به آثار نظریه‌پردازان، در کنار استفاده از جزوه‌ها و مطالب آموزشی استادان، برای آمادگی علمی دانشجویان اهمیت دارد. دانشجویان نباید تنها به حفظ اصطلاحات اکتفا کنند، بلکه لازم است معنای مفاهیم و نسبت میان آن‌ها را به‌درستی بفهمند تا بتوانند در موقعیت‌های پژوهشی از آن‌ها استفاده کنند.
حجت الاسلام خان‌محمدی با اشاره به دشواری برخی منابع نظری ارتباطات و جامعه‌شناسی گفت: مطالعه کتاب‌های تخصصی ممکن است در ابتدا دشوار به نظر برسد، اما استمرار در مطالعه و بازخوانی مباحث، به‌تدریج فهم مطالب را آسان‌تر می‌کند. دانشجویان باید برای حوزه نظریه‌های ارتباطات، جامعه‌شناسی و روش تحقیق، منابع مناسبی انتخاب کنند و در کنار آن، جزوه‌ها و مباحث ارائه‌شده در کلاس‌های درس را نیز با دقت مرور کنند.
وی همچنین بر ضرورت تمرین نوشتن تأکید کرد و اظهار داشت: یکی از مشکلات دانشجویان در نگارش مقاله و پایان‌نامه، این است که گاهی بیش از اندازه در مرحله فکر کردن و آماده‌سازی ذهنی باقی می‌مانند و نوشتن را به تعویق می‌اندازند. در حالی که گاهی لازم است فرد نوشتن را آغاز کند و اجازه دهد بخشی از اندیشه‌ها در جریان نگارش شکل بگیرند. عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به تجربه شخصی خود در نگارش مقاله گفت: گاهی ساعت‌ها درباره یک بخش از مقاله فکر می‌کنیم، اما جمله‌بندی و جمع‌بندی نهایی شکل نمی‌گیرد.
در چنین شرایطی، شروع کردن به نوشتن می‌تواند به باز شدن ذهن و سامان یافتن مطالب کمک کند. ممکن است فرد ابتدا مطالب را به‌صورت خام روی کاغذ بیاورد و سپس آن‌ها را بازخوانی و اصلاح کند؛ اما مهم این است که نوشتن را به تعویق نیندازد. وی در پایان خاطرنشان کرد: پژوهش علمی به مطالعه، مشاهده، مصاحبه، تحلیل و نگارش نیاز دارد و هیچ‌یک از این مراحل را نمی‌توان جایگزین دیگری کرد. دانشجو باید هم در مبانی نظری توانمند شود و هم مهارت کار میدانی و تحلیل داده‌ها را بیاموزد.
همچنین صداقت در گزارش یافته‌ها و پرهیز از تحمیل پیش‌فرض‌ها بر واقعیت، از اصولی است که اعتبار پژوهش را تضمین می‌کند.
منبع: رسانیوز