رویداد۲۴ | مازیار وکیلی ـ شاید زمانی که محمدباقر قالیباف در جلسه‌ای با شهید لاریجانی و بلافاصله پس از شهادت رهبری تصمیم گرفت از حامیان جمهوری اسلامی بخواهد سنگر خیابان را رها نکنند، فکرش را هم نمی‌کرد روزی همین خیابان به محفلی برای سر دادن شعار علیه خودش تبدیل شود. تا پیش از این تاریخ، به‌طور مرسوم خیابان عرصه اعلام مخالفت با سیاست‌های حاکم بود؛ محیطی عمومی که معترضان در برهه‌های مختلف، برای اعلام مواضعشان راهی جز حضور در آن نداشتند و عموماً زمانی که اعتراضات به خیابان کشیده می‌شد، به‌سرعت و به هر نحوی باید غائله آن ختم می‌شد.
اما ناگهان خیابان برای هواداران حاکمیت معنایی فراتر از یک محیط عمومی پیدا کرد. در هشت ماه گذشته، جنگ فقط با دشمن خارجی نبوده است؛ خیابان به محل اصلی یک نزاع مهم‌تر در داخل تبدیل شده است. نزاعی بر سر اینکه چه کسانی حق دارند در فضای عمومی حضور داشته باشند، چه کسانی می‌توانند معنای خیابان را تعیین کنند و در نهایت، چه کسی صاحب خیابان است؟ دقیقاً در همین نقطه است که خیابان ایرانشهر کارکردی مهم و نمادین پیدا می‌کند. ماجرا از برخورد با کافه‌های این خیابان شروع شد. ابتدا مأموران اماکن کافه‌ها را به بهانه‌های مختلف پلمب کردند.
بعد شهرداری به سراغ جدول خیابان سنایی رفت و آن را هم تخریب کرد تا مبادا جوانانی که از منظر بخشی از حاکمیت نامطلوب تلقی می‌شدند، در آن حوالی پاتوق کنند. پلیس هنوز نگران «دوردور» جوانان در ایرانشهر و سنایی بود که مراسم هالووین از راه رسید. تصاویر جوانانی که به رسم هالووین چهره‌هایشان را گریم کرده بودند و در خیابان قدم می‌زدند، تیر آخر را به این منطقه زد. حالا بیش از یک هفته است که پرچم‌گردانی شبانه «مردم مبعوث» به خیابان ایرانشهر منتقل شده است؛
گویی جریانی که تقریباً همه عرصه‌های رسمی قدرت را در اختیار دارد، نمی‌خواهد از قدرت‌نمایی در این یک خیابان هم عقب بماند. تصاویر منتشرشده از تجمعات شبانه جدید در ایرانشهر و سنایی، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا هدف اصلی این حضورها چیزی جز جلوگیری از پاتوق جوانانی با پوشش و طرز فکر متفاوت است؟ درحالی‌که جامعه در شرایط جنگ و تهدید دائمی به وفاق احتیاج دارد، ظاهراً در ذهن گردانندگان این تجمعات شبانه رویکرد دیگری جریان دارد. برای آن‌ها خیابان یعنی محلی برای نمایش قدرت. خیابان و قدرت؛ وقتی فضای عمومی به میدان نزاع سیاسی تبدیل می‌شود
بیشتر بخوانید: بن‌بست وحدت و پروژه خالص‌سازی خیابان | چه کسانی میادین را خلوت کردند؟ اندر فواید بستن خیابانی که مصادره شده | پشت‌پرده میدان‌داری یک گروه مشکوک و دوقطبی‌سازی علیه منافع ملی
خیابان در اندیشه سیاسی معاصر صرفاً محلی برای عبور و مرور نیست. خیابان یکی از مهم‌ترین عرصه‌های ظهور قدرت سیاسی است؛ جایی که گروه‌های اجتماعی می‌توانند حضور خود را به نمایش بگذارند، مطالباتشان را اعلام کنند و برای به‌رسمیت‌شناخته‌شدن مبارزه کنند. قدرت سیاسی تنها در نهادهای رسمی و ساختارهای حکومتی شکل نمی‌گیرد، بلکه زمانی که انسان‌ها در کنار یکدیگر حاضر می‌شوند و دست به کنش جمعی می‌زنند نیز قدرت پدید می‌آید. از این منظر، حضور در خیابان می‌تواند بیش از یک تجمع ساده باشد؛ راهی برای اعلام موجودیت سیاسی و نمایش قدرت اجتماعی است.
توضیح آصف بیات درباره خیابان بیش از هر چیزی به مناقشه امروز ایرانشهر نزدیک است. بیات در نظریه «سیاست خیابانی» می گوید جوامعی مانند ایران، حتی رفتارهای عادی مردم، از شیوه پوشش و حضور جوانان در فضاهای عمومی گرفته تا کافه‌نشینی و شکل‌های روزمره معاشرت، می‌تواند معنایی سیاسی پیدا کند؛ نه الزاماً به این دلیل که شهروندان قصد فعالیت سیاسی دارند، بلکه چون سبک زندگی آن‌ها با هنجارهای مطلوب قدرت در تعارض قرار می‌گیرد. از همین زاویه است که مسئله ایرانشهر سیاسی می شود و اردوکشی خیابانی جریان مقابل هم الزامی.
جوانانی که برای نوشیدن قهوه، قدم زدن یا معاشرت با دوستانشان به این خیابان می‌آیند، لزوماً در حال انجام یک کنش سیاسی نیستند؛ اما ناخواسته در مرکز یک منازعه سیاسی قرار می‌گیرد. به این ترتیب، خیابان به‌جای آنکه محل هم‌زیستی شهروندانی با سلایق مختلف باشد، ممکن است به میدان رقابتی تبدیل شود که در آن هر گروه برای اثبات قدرت خود، حضور گروه دیگر را به چالش می‌کشد. تابستان ۱۴۰۵؛ آغاز مناقشات
بیشتر بخوانید: اندر فواید بستن خیابانی که مصادره شده | پشت‌پرده میدان‌داری یک گروه مشکوک و دوقطبی‌سازی علیه منافع ملی کافه فقط قهوه نیست | وقتی شهروندان «جای سوم» ندارند ایرانِ ناراضی، اما هنوز امیدوار به اصلاح | دو پیمایش ملی جدید چه تصویری از جامعه امروز می‌دهند؟
همه‌چیز از تابستان امسال شروع شد؛ زمانی که برخورد با کافه‌های مختلف تهران شدت گرفت. از سنایی و ایرانشهر تا اکباتان و تهرانپارس، کافه‌ها مورد برخورد مأموران حجاب و نهادهای نظارتی قرار گرفتند. ظاهراً بهانه اصلی بستن این کافه‌ها، موضوع حجاب بود. یکی از کافه‌دارها درباره برخورد مأموران به رویداد۲۴ می گوید: «مأموران ناگهان با حمله وارد شدند و از همان ابتدا برخوردشان تهاجمی بود. گفتند چرا مشتری‌های زن بدون روسری نشسته‌اند و چرا کارکنان زن حجاب کامل ندارند.
توضیح دادیم که ما نمی‌توانیم با مشتری درگیر شویم، اما اصلاً گوش ندادند.» یکی از کارکنان کافه‌ای در خیابان ایرانشهر می گوید «برخوردشان طوری بود که انگار مرتکب قتل شدیم. چند مأمور با صدای بلند به زنان توهین کردند و از آن‌ها خواستند روسری سر کنند. وقتی یکی از همکاران اعتراض کرد، او را به دیوار کوبیدند و تهدید کردند که بازداشتش می‌کنند.» بنابراین موضوع چیزی فراتر از یک برخورد ساده صنفی بوده است. از همان ابتدای برخوردها در خیابان ایرانشهر روشن بود که چهره این منطقه باید تغییر شکل می‌داد؛
چراکه حال‌وهوای آن با تصویری که برخی جریان‌ها می‌خواستند از فضای عمومی تهران ارائه دهند، سازگار نبود. کافه‌ها یا بازگشایی نمی‌شدند یا در صورت بازگشایی، از صاحبان آن‌ها تعهد گرفته می‌شد که رفتاری خلاف شئونات در محل کسبشان اتفاق نیفتد. نقطه عطف این برخوردها اما در پاییز اتفاق افتاد؛ زمانی که عده‌ای از جوانان به دنبال برگزاری مراسم هالووین بودند و با برخورد نیروهای لباس‌شخصی و انتظامی مواجه شدند. یکی از شاهدان عینی درباره نحوه برخورد مأموران با جوانان در شب هالوین به رویداد۲۴ گفته: «شبیه اعتراضات بود.
می‌دویدند دنبال مردم و داد می‌زدند متفرق شوید.» شهرداری تهران یک پای ماجراست پلمب کافه‌ها، بستن کتاب‌فروشی‌ها، برهم زدن مراسم هالووین و… تنها بخش سلبی مواجهه با خیابان ایرانشهر بود. برای نمایش قدرت اما یک اقدام ایجابی هم لازم بود؛ آن هم حضور «مردم مبعوث» در خیابان ایرانشهر بود. ابتدا «محمدرضا کارچی»، مشاور شهرداری منطقه شش تهران، برگزاری مراسم هالووین در خیابان ایرانشهر را «نفوذ» خواند و برای مقابله با آن، طرح اعزام گروه‌های مردمی را مطرح کرد.
کارچی برگزاری یک مراسم غیررسمی را مسئله‌ای امنیتی توصیف کرده و برای مقابله با آن، حضور گروه‌های حامی حکومت را پیشنهاد داد. و به این ترتیب تجمعات شبانه در محل خیابان ایرانشهر بنا شد و شعار «زاکانی قهرمان» را باید در راس شعارهای مردم مبعوث شده در این خیابان به ذهن بسپارید. شهردار تهران که این روزها بیشتر از اینکه نگران شهر باشد، سودای ریاست جمهوری در سر دارد یک قله دیگر را بعد از «تورم صفر» فتح کرده و حالا با لشکرکشی نیروهای تحت فرمانش باید او را پیش از پاستور، رئیس خیابان ایرانشهر بخوانید. چرا ایرانشهر؟
خیابانی که اهمیتش بیشتر نمادین است تا جغرافیایی اما چرا خیابان ایرانشهر؟ مگر این خیابان چه ویژگی خاصی دارد؟ واقعیت این است که ایرانشهر، فارغ از تمرکز کافه‌ها و فضاهای فرهنگی در اطراف آن، تفاوت بنیادینی با بسیاری از خیابان‌های تهران ندارد. جوانانی که با پوشش‌ها، سلیقه‌ها و طرز فکرهای متفاوت به ایرانشهر می‌روند، در سایر نقاط شهر هم با همان پوشش و همان طرز فکر تردد می‌کنند. این جوانان فقط در ایرانشهر زندگی نمی‌کنند.
در خیابان ولیعصر قدم می‌زنند، در تجریش خرید می‌کنند، به مراکز خرید مختلف می‌روند، در دانشگاه‌ها، کتابخانه‌ها، پارک‌ها و رستوران‌ها حضور دارند و در سراسر شهر دیده می‌شوند. پس مسئله صرفاً نوع پوشش یا رفتار جوانان در یک خیابان خاص نیست. آنچه ایرانشهر را از دیگر نقاط شهر متمایز کرده، تمرکز کافه‌ها، کتاب‌فروشی‌ها و پاتوق‌های فرهنگی در کنار یکدیگر است؛ تمرکزی که به‌تدریج از این منطقه یک تصویر مشخص و قابل‌شناسایی در ذهن شهروندان ساخته است. ایرانشهر به نماد بخشی از زندگی شهری تبدیل شده که با سلیقه فرهنگی جریان‌های تندرو تفاوت دارد.
همین نماد شدن است که اهمیت سیاسی آن را افزایش داده است. اگر هدف از تجمعات شبانه صرفاً حضور مردم در حمایت از نظام سیاسی یا اعلام موضع در برابر دشمن خارجی بود، چنین تجمعاتی می‌توانست در ده‌ها میدان و خیابان دیگر تهران برگزار شود. پس چرا به‌جای خیابان ایرانشهر، مقابل مرکز خرید پالادیوم تجمع نمی‌کنند؟ چرا ناگهان این خیابان به محل اصلی پرچم‌گردانی شبانه تبدیل شده است؟ پاسخ احتمالی را باید در معنای نمادین ایرانشهر جست‌وجو کرد. از این منظر، مسئله فقط حضور حامیان حاکمیت در خیابان نیست؛
بلکه نمایش توانایی حضور در هر مکانی است که با سبک زندگی و اجتماعات گروه دیگری از شهروندان شناخته می‌شود. حالا قرعه به نام ایرانشهر افتاده سات. گویی پیام چنین حضوری این است: «ما خیابان را پس گرفته‌ایم. هر زمان اراده کنیم، می‌توانیم به هر نقطه‌ای که محل تجمع شماست اردوکشی کنیم و نظم معمول آن را تغییر دهیم.» در این خوانش، خیابان ایرانشهر به صحنه نمایش برتری سیاسی تبدیل شده است. وقتی شیوه اعمال قدرت تغییر می‌کند برای فهم این اتفاق باید به تحولات چند سال اخیر در موضوع حجاب و کنترل فضای عمومی هم توجه کرد.
در گذشته، بخش مهمی از مطالبات جریان‌های سیاسی طرفدار برخورد سخت‌گیرانه با پوشش زنان از طریق سازوکارهای رسمی و نهادهایی مانند گشت ارشاد دنبال می‌شد. تا زمانی که این سازوکارها فعال بودند، حامیان سیاست‌های سخت‌گیرانه نیازی نداشتند خودشان برای تغییر شیوه حضور شهروندان در فضای عمومی وارد عمل شوند. نهادهای رسمی بخشی از این سیاست‌ها را اجرا می‌کردند. اما حوادث سال ۱۴۰۱ و مرگ مهسا امینی، هزینه اجتماعی و سیاسی چنین برخوردهایی را به‌شدت افزایش داد.
پس از آن، شکل فعالیت گشت‌های ارشاد تغییر کرد و ادامه اجرای سیاست‌های پیشین با محدودیت‌ها و حساسیت‌های بیشتری مواجه شد. در ادامه نیز با تصمیم شورای عالی امنیت ملی، اجرای قانون موسوم به «حجاب و عفاف» متوقف شد؛ اتفاقی که از نگاه جریان‌های تندرو به معنای عقب‌نشینی از سیاست‌های مطلوب آن‌ها بود. حالا این پرسش مطرح می‌شود که آیا تجمعات سازمان‌یافته یا خودجوش گروه‌های حامی برخورد سخت‌گیرانه با پوشش و سبک زندگی شهروندان، قرار است بخشی از خلأ سازوکارهای پیشین را پر کند؟
به بیان دیگر، آیا آنچه پیش‌تر از طریق ابزارهای رسمی و انتظامی دنبال می‌شد، اکنون در قالب فشار اجتماعی و اردوکشی خیابانی بازتولید می‌شود؟ اگر چنین تفسیری درست باشد، با تغییر مهمی در شیوه اعمال فشار مواجهیم. دیگر فقط مأمور رسمی نیست که درباره رفتار شهروندان در فضای عمومی حساسیت نشان می‌دهد؛ گروه‌هایی از مردم نیز می‌توانند با حضور جمعی خود، عرصه را برای استفاده دیگران از فضا محدود کنند. از آنجایی که هیچ قاعده و قانونی بر رفتار این جریان‌های تندرو حاکم نیست، ادامه آن بسیار هزینه‌ساز است.
این دقیقاً همان نقطه‌ای است که باید میان حق تجمع و تحمیل اراده یک گروه بر دیگران تفاوت گذاشت. هر گروه سیاسی حق دارد در چارچوب قانون تجمع کند و دیدگاه خود را بیان کند، اما برخورداری از این حق، به معنای حق مختل کردن زندگی و فعالیت دیگران نیست. با این حال در تاریخ سیاسی جمهوری اسلامی، ورود جمعی به یک مکان برای اعلام اعتراض و نمایش قدرت، سابقه‌ای طولانی دارد. یکی از نمودهای بحث‌برانگیز این شیوه، حمله به سفارتخانه‌های خارجی بوده است؛
اقداماتی که در دوره‌های مختلف با شعارهای سیاسی و ادعای دفاع از منافع کشور انجام شده و پیامدهای دیپلماتیک گسترده‌ای به همراه داشته‌اند. در این الگو، مخالفت با سیاست یک دولت خارجی می توانست به حضور فیزیکی در محل نمایندگی دیپلماتیک آن کشور و حتی اشغال یا تخریب آن منجر شود. اکنون می‌توان این پرسش را مطرح کرد که آیا نوعی از همان منطق سیاسی، البته در مقیاسی متفاوت، در منازعات داخلی بر سر فضای عمومی نیز در حال بازتولید است؟ منطقی که بر اساس آن، یک گروه سیاسی به‌جای پذیرش وجود سلیقه‌های متفاوت، حضور خود در یک مکان را وسیله‌ای برای اعلام سلطه بر آن قرار می‌دهد.
حالا هزینه‌های همین رویه در سیاست خارجی را به خاطر بیاورید. همان الگو قرار است در سیاست داخلی هم رویه شود. اگر هدف از حضور خیابانی نه بیان یک مطالبه، بلکه بیرون راندن نمادین دیگران از فضای عمومی باشد، با چیزی فراتر از یک تجمع معمولی مواجهیم؛ نوعی اردوکشی خیابانی که در آن، قدرت‌نمایی بر هم‌زیستی اجتماعی غلبه می‌کند. چه کسی برای خیابان تصمیم می‌گیرد؟ بعد از گذشت هشت ماه از آغاز جنگ، معنای گردهمایی های شبانه هم تغییر کرده است. این روزها خیابان‌های ایران محل تجمع تندروهایی است که حتی قوه قضاییه نیز در مواردی به انحراف کشیده شدن آن را تایید کرده است.
جریانی که خیابان را هدایت می کند خواهان ادامه جنگ، مخالف توافق و هر آن چیزی است که با صورت و سیرت این گروه اقلیت مغایرت داشته باشد. حضور «ملت مبعوث» در خیابان ایرانشهر پیام خودش را دارد و در تفسیر منتقدان، مهم‌ترین پیام آن این است که «ایران یعنی ما» و هر کس با این طرز فکر سلحشورانه مخالف است «بهتر است جمع کند و از ایران برود»؛ به نام یا به ننگ! اما اگر قرار باشد هر جریان سیاسی به محض آنکه از حضور گروه دیگری در یک مکان ناراضی شد، با اردوکشی خیابانی آن مکان را به تصرف نمادین خود درآورد، دیگر چیزی از مفهوم فضای عمومی باقی نمی‌ماند.
خیابان قرار است محل زندگی مشترک شهروندان باشد، نه میدان تعیین برنده و بازنده یک جنگ داخلی بر سر سبک زندگی.
منبع: رویداد 24
