به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،
شرق: رودخانه‌ای از وسط رشت می‌گذرد که در بخش‌هایی از مسیرش، بوی فاضلاب و آلودگی اجازه نمی‌دهد کسی از بودن در کنارش لذت ببرد. ساختمان‌های اطرافش کم‌رونق شده‌اند و بعضی املاک آن‌قدر جذابیت خود را از دست داده‌اند که کمتر کسی حاضر است برای خریدشان پول بدهد. رودخانه‌ای که می‌توانست یکی از جاذبه‌های شهر باشد، حالا در بخش‌هایی به عاملی برای پایین‌آمدن کیفیت زندگی و ارزش املاک تبدیل شده است. اما این وضعیت همیشگی نیست.
اگر آلودگی رودخانه برطرف شود، کناره‌هایش سامان پیدا کند و مسیرهایی برای قدم‌زدن و حضور مردم ایجاد شود، احتمالا سرنوشت زمین‌های اطراف هم تغییر می‌کند؛ مغازه‌ها و رستوران‌های تازه‌ای باز می‌شوند، گردشگران به این محدوده می‌آیند و قیمت املاک بالا می‌رود. در چنین شرایطی حتی ممکن است پیش از آغاز پروژه، خریدارانی برای زمین‌های ارزان اطراف رودخانه پیدا شوند. کیارش میلانی‌نیا در نشست «کنکاش در معنای محیط زیست شهری و نسبت آن با بازآفرینی شهری» با طرح همین مثال، بحث را به مفهوم «اعیانی‌سازی سبز» کشاند.
نشستی از مجموعه برنامه‌های «هفت‌شهر» که با حضور پژمان نوروزی در خانه آفرینش‌های شهری ایران برگزار شد.
اعیانی‌سازی سبز به تغییراتی گفته می‌شود که در پی بهبود شرایط محیطی یک محله رخ می‌دهد. احداث پارک، افزایش پوشش گیاهی یا احیای یک رودخانه می‌تواند محدوده‌ای کم‌رونق را به محله‌ای پرطرفدار تبدیل کند. افزایش تقاضا برای خرید و اجاره ملک نیز ممکن است ترکیب جمعیتی آن را تغییر دهد. مالکان از گران‌شدن املاک سود می‌برند، اما برای مستأجران و خانواده‌های کم‌درآمد، ادامه سکونت در محله دشوارتر می‌شود. با این حال، میلانی‌نیا در این نشست از ظرفیت اقتصادی چنین پروژه‌هایی دفاع کرد. او با اشاره به سوداگری مسکن در شهرهای ایران پرسید: «مگر همین الان سوداگری مسکن نداریم؟».
به گفته او، امروز بخشی از سود ساخت‌وساز با تخریب باغ‌ها و از بین بردن درختان به دست می‌آید. فردی باغی را می‌خرد، درختانش را خشک می‌کند و پس از ساخت آپارتمان، ملک را با قیمتی چند برابر می‌فروشد. میلانی‌نیا معتقد است باید بتوان راه دیگری برای کسب سود از زمین تعریف کرد. چرا سرمایه‌گذار نباید از حفظ یک باغ، ایجاد فضای سبز یا بهبود شرایط محیطی یک محله سود ببرد؟ او رودخانه رشت را نمونه‌ای از همین امکان می‌داند. سامان‌دهی رودخانه علاوه بر کاهش آلودگی، می‌تواند به رونق اقتصادی محدوده کمک کند.
در این صورت بخشی از ارزش اقتصادی تازه، نه از تخریب منابع طبیعی، بلکه از احیای آنها به دست آمده است. این دیدگاه در بخش پرسش و پاسخ نشست با انتقاد یکی از حاضران روبه‌رو شد. او پرسید اگر قرار باشد رودخانه رشت بازآفرینی شود، چه تضمینی وجود دارد که گروهی از سرمایه‌گذاران پیش از اجرای طرح، زمین‌های اطراف آن را نخرند؟ در این صورت ممکن است با هزینه عمومی، محیط محله بهتر شود، اما سود اصلی افزایش قیمت زمین نصیب کسانی شود که زودتر از اجرای پروژه اطلاع داشته‌اند. او منطقه ۲۲ تهران را مثال زد؛
منطقه‌ای که قرار بود یکی از قطب‌های سبز پایتخت باشد، اما ساخت دریاچه با گسترش برج‌های مسکونی در اطراف آن همراه شد. پرسش این بود که توسعه این محدوده چه کیفیتی برای زندگی مردم ایجاد کرده و چه کسانی از افزایش ارزش زمین سود برده‌اند؟ میلانی‌نیا نگرانی درباره سوداگری زمین را پذیرفت، اما توضیح داد در شرایط فعلی نیز سرمایه‌گذاران از افزایش تراکم و تخریب منابع طبیعی سود می‌برند. او معتقد است اگر بتوان بخشی از این سرمایه را به سمت حفظ فضاهای سبز و بهبود محیط هدایت کرد، نباید این فرصت را نادیده گرفت.
البته روشن است که افزایش قیمت زمین به‌تنهایی نشانه موفقیت یک پروژه شهری نیست.
او برای توضیح تجربه‌های متفاوت بازآفرینی، به پارک الازهر قاهره اشاره کرد؛ پروژه‌ای که در زمینی پر از زباله و نخاله ساختمانی آغاز شد، اما پس از مدتی از محدوده ساخت پارک فراتر رفت. طراحان متوجه شدند ایجاد یک فضای سبز بزرگ بدون توجه به وضعیت محله‌های فرسوده اطراف، نمی‌تواند به بهبود زندگی ساکنان منجر شود. در ادامه، مرمت ساختمان‌های تاریخی و احیای فعالیت‌های اقتصادی محله نیز به برنامه اضافه شد. با توجه به پیشینه نجاری و صنایع دستی در این محدوده، کارگاه‌هایی برای آموزش ساکنان ایجاد و بخشی از نیروی کار مورد نیاز پروژه از میان مردم همان محله تأمین شد.
در نتیجه، بخشی از هزینه‌های بازآفرینی به اقتصاد محلی رسید. نمونه دیگر، کریدورهای سبز مدلین در کلمبیا بود؛ شهری که سال‌ها به دلیل خشونت و فعالیت گروه‌های قاچاق مواد مخدر شناخته می‌شد. در این پروژه، فضاهای سبز پراکنده به یکدیگر متصل شدند و بخشی از سطوح سخت و نفوذناپذیر جای خود را به پوشش گیاهی دادند. میلانی‌نیا با اشاره به نتایج اعلام‌شده این طرح گفت دمای برخی محدوده‌ها حدود دو درجه کاهش یافته است.
بارسلونا و کپنهاگ نیز از دیگر نمونه‌های مطرح‌شده در نشست بودند. در بارسلونا، بخشی از ساختمان‌های صنعتی قدیمی به فضاهای فرهنگی، عمومی و مسکونی تبدیل شده‌اند. در کپنهاگ نیز یک کارخانه زباله‌سوزی به مجموعه‌ای تبدیل شده که علاوه بر تولید انرژی، امکانات تفریحی مانند پیست اسکی و دیواره صخره‌نوردی دارد. میلانی‌نیا تأکید کرد در بررسی چنین پروژه‌هایی نباید فقط به طراحی معماری توجه کرد؛ تصمیم‌های مدیریتی، سرمایه‌گذاری، مشارکت مردم و شرایط اقتصادی و اجتماعی محله نیز در نتیجه آنها نقش دارند.
برای نمونه، افزایش جذابیت محله‌های بازآفرینی‌شده بارسلونا، قیمت زمین و مسکن را بالا برده و ادامه سکونت برخی خانواده‌های کم‌درآمد را دشوار کرده است. او در بخش دیگری از نشست، شیوه نوسازی در تهران را نقد کرد و گفت در بسیاری از پروژه‌ها، تعداد واحدهای مسکونی و میزان ساخت‌وساز به شاخص موفقیت تبدیل شده است. در حالی که ممکن است تعداد ساختمان‌ها افزایش پیدا کند، اما کیفیت زندگی ساکنان کاهش یابد.
برای توضیح این موضوع، تصاویری از یکی از محله‌های کم‌برخوردار نزدیک فرودگاه تهران را نشان داد؛ خانه‌هایی کوچک که گاهی چند خانواده در آنها زندگی می‌کنند و بعضی حتی امکانات اولیه مناسبی ندارند. با وجود این، ساکنان هرجا اندکی خاک پیدا کرده‌اند، درخت یا گیاهی کاشته‌اند. شاخه‌های انگور و گیاهان رونده روی دیوارها و بام‌ها رشد کرده و برای خانه‌ها سایه ایجاد کرده‌اند. به گفته او این خانواده‌ها بدون هزینه‌های سنگین توانسته‌اند بخشی از شرایط محیطی خانه‌هایشان را بهتر کنند.
اما اگر چند خانه کوچک تخریب و آپارتمانی چندطبقه جای آنها ساخته شود، آیا افزایش تعداد واحدهای مسکونی به معنای بهترشدن زندگی ساکنان است؟ ممکن است با نوسازی، بخشی از پوشش گیاهی، سایه و روابط اجتماعی موجود از بین برود.
میلانی‌نیا معتقد است بازآفرینی شهری نباید به نوسازی ساختمان‌ها محدود شود. از نظر او، محیط زیست شهری فقط فضای سبز و آلودگی هوا نیست. خاطرات مردم از محله، احساس تعلق به مکان، روابط همسایگی و حتی صداهای خیابان نیز بخشی از محیط زندگی‌اند. او برای توضیح این نگاه از تعبیر «از اکولوژی تا خاطره جمعی» استفاده کرد و گفت نمی‌توان یکی از اجزای شهر را تغییر داد و انتظار داشت سایر بخش‌ها تحت تأثیر قرار نگیرند. این پژوهشگر شهری همچنین تهران را «الگوی توسعه ناپایدار» توصیف و از سیاسی‌شدن مدیریت شهری انتقاد کرد.
او با اشاره به ماجرای ساخت مسجد در بوستان قیطریه گفت مسئله مخالفت با مسجد نیست، بلکه انتخاب یک فضای سبز موجود برای ساخت ساختمان محل انتقاد است. به اعتقاد او، در شهری که فضای باز محدودی دارد، گاهی حفظ وضع موجود تصمیم مناسب‌تری از اجرای یک پروژه ساختمانی است. میلانی‌نیا در ادامه به نقش کنشگران محیط زیست اشاره کرد و پیگیری‌های مربوط به ساخت‌وساز در مجاورت باغ گیاه‌شناسی ملی، ضلع جنوبی دانشگاه تهران و بوستان قیطریه را از نمونه‌های اثرگذاری مطالبه‌گری عمومی دانست. او معتقد است حساسیت مردم نسبت به تخریب فضاهای سبز در مقایسه با 10 سال گذشته افزایش یافته است.
میلانی‌نیا معتقد است می‌توان سود ساخت‌وساز را به سمت حفظ منابع طبیعی و بهبود محیط هدایت کرد. در مقابل، نگرانی منتقدان این است که بدون توجه به وضعیت مالکیت، شرایط مستأجران و نحوه توزیع منافع، همین پروژه‌ها به فرصتی تازه برای سوداگری زمین تبدیل شوند. در چنین شرایطی ممکن است محله‌ای پس از بازآفرینی تمیزتر، سرسبزتر و گران‌تر شود، اما ساکنانی که سال‌ها مشکلات آن را تحمل کرده‌اند، توان پرداخت هزینه زندگی در همان محله را نداشته باشند.
این همان بخش از ماجرای اعیانی‌سازی سبز است که در کنار محاسبه سود سرمایه‌گذاری و افزایش ارزش زمین، باید برای آن هم پاسخی پیدا کرد.
منبع: شبکه شرق
