به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،
محمد بندرعباسی: بر کسی پوشیده نیست که جهان امروز فقط در میدان‌های نظامی، اتاق‌های دیپلماسی، بازارهای مالی و رقابت‌های فناوری شکل نمی‌گیرد؛ بخش مهمی از مناسبات قدرت در جایی رقم می‌خورد که شاید در نگاه نخست چندان سیاسی به نظر نرسد. کجا؟ صنعت سرگرمی؛ سینما، سریال، موسیقی، بازی‌های ویدئویی و شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر محتوا. اینها دیگر صرفا ابزارهایی برای گذران اوقات فراغت نیستند؛ آنها در حال تبدیل‌شدن به زیرساخت‌های اثرگذاری فرهنگی، شکل‌دهی به افکار عمومی و بازتعریف تصویر ملت‌ها از یکدیگرند.
بی‌تردید نگاهی به مذاکرات و احتمالا معامله اخیر شرکت نیویورک‌تایمز برای خرید پلتفرم سینمایی Letterboxd با ارزشی در حدود ۳۳۰ میلیون دلار، می‌تواند نشانه‌ای از همین تحول باشد. وقتی یک غول رسانه‌ای حاضر است چنین سرمایه‌ای را برای تصاحب جامعه‌ای جهانی از علاقه‌مندان سینما هزینه کند، موضوع صرفا خرید یک شبکه اجتماعی نیست، بلکه سرمایه‌گذاری بر مخاطب، سلیقه، داده‌های فرهنگی و مسیرهای آینده توزیع و مصرف محتواست.
سرگرمی؛ قدرتی فراتر از اطلاع‌رسانی
رسانه خبری عمدتا می‌کوشد به مخاطب بگوید چه اتفاقی افتاده است؛ اما صنعت سرگرمی می‌تواند به او نشان دهد جهان چگونه دیده شود، چه چیزی زیبا یا زشت تلقی شود، چه کسی قهرمان باشد و کدام سبک زندگی جذاب به نظر برسد. این تفاوت، سرگرمی را به یکی از عمیق‌ترین ابزارهای نفوذ فرهنگی تبدیل می‌کند.
مارشال مک‌لوهان، نظریه‌پرداز برجسته رسانه، با عبارت مشهور «رسانه همان پیام است» یادآوری می‌کرد اهمیت رسانه فقط در محتوایی نیست که منتقل می‌کند، بلکه خود رسانه، ساختار ارتباطات و شیوه ادراک انسان را تغییر می‌دهد. از این منظر، پلتفرم‌های سرگرمی صرفا محل نمایش فیلم و سریال نیستند؛ آنها الگوی مواجهه نسل‌ها با فرهنگ، هنر، روایت و حتی واقعیت اجتماعی را بازسازی می‌کنند.
از دستور کار رسانه‌ای تا مهندسی تدریجی سلیقه عمومی
همچنین نظریه برجسته دستور کارگذاری مک‌کامبز و شاو نشان می‌دهد رسانه‌ها می‌توانند بر اینکه جامعه چه موضوعاتی را مهم تلقی کند، اثر بگذارند. نظریه پرورش گربنر نیز بر تأثیر انباشتی و بلندمدت مواجهه با محتوای رسانه‌ای بر برداشت مخاطبان از جهان تأکید دارد.
اگر این دو چارچوب را در صنعت سرگرمی بررسی کنیم، اهمیت ماجرا روشن‌تر می‌شود؛ تکرار یک تصویر از قهرمان، خانواده، موفقیت، خشونت، روابط اجتماعی یا یک ملت در ده‌ها فیلم و سریال، می‌تواند به‌تدریج در ساخت ذهنی مخاطب از جهان جای بگیرد. این فرایند الزاما به معنای پذیرش بی‌چون‌وچرای پیام‌ها نیست؛ مخاطبان فعالانه محتوا را تفسیر می‌کنند و گاه در برابر آن می‌ایستند. با این حال، قدرت تکرار و فراگیری روایت‌ها را نمی‌توان نادیده گرفت. در چنین شرایطی، سینما و سریال فقط بازتاب‌دهنده فرهنگ نیستند؛ خود نیز در تولید و بازتولید آن مشارکت دارند.
سرگرمی و قدرت نرم؛ جایی که فرهنگ به نفوذ تبدیل می‌شود
جوزف نای، نظریه‌پرداز آمریکایی روابط بین‌الملل، قدرت نرم را توانایی اثرگذاری بر دیگران از مسیر جذابیت و اقناع، به‌جای اجبار و پرداخت، تعریف می‌کند. فرهنگ، یکی از منابع اصلی این قدرت است.
از این منظر، موفقیت جهانی یک فیلم، سریال یا موسیقی می‌تواند فراتر از دستاورد تجاری باشد. اثری که در کشورهای مختلف دیده می‌شود، ممکن است زبان، نمادها، سبک زندگی، ارزش‌ها و حتی تصویر یک جامعه از کشور سازنده را به مخاطبان منتقل کند. البته محبوبیت یک محصول فرهنگی به‌تنهایی به معنای پذیرش سیاسی یا همسویی مخاطبان با سیاست‌های کشور تولیدکننده نیست؛ اما می‌تواند زمینه آشنایی، علاقه و نزدیکی فرهنگی را فراهم کند. همین‌جاست که صنعت سرگرمی به یکی از میدان‌های مهم رقابت قدرت‌های جهانی تبدیل می‌شود؛ میدانی که در آن جذابیت، روایت و اعتماد، گاهی به اندازه ابزارهای سنتی قدرت اهمیت پیدا می‌کنند.
چرا شرکت‌های رسانه‌ای به دنبال تصاحب پلتفرم‌های سرگرمی هستند؟
نمونه Letterboxd از این رو قابل تأمل است. این پلتفرم با میلیون‌ها کاربر در سراسر جهان، فقط فضایی برای ثبت امتیاز فیلم‌ها و نوشتن نقد نیست؛ بستری برای شکل‌گیری اجتماعات فرهنگی، کشف آثار، توصیه‌های جمعی و جریان‌سازی درباره سینماست.
ارزش چنین پلتفرمی را نمی‌توان فقط با درآمد تبلیغاتی یا تعداد کاربران سنجید؛ شناخت سلیقه مخاطب، الگوهای مصرف فرهنگی، رفتار نسل جوان و شبکه‌های اثرگذاری میان کاربران، دارایی‌هایی راهبردی برای شرکت‌های رسانه‌ای محسوب می‌شوند. به همین دلیل، ورود رسانه‌های بزرگ به بازار پلتفرم‌های سرگرمی را باید بخشی از رقابت بر سر اقتصاد توجه و مالکیت رابطه با مخاطب دانست.
رقابت آینده؛ رقابت بر سر روایت جهان
صنعت سرگرمی را نمی‌توان صرفا یک بخش اقتصادی یا مجموعه‌ای از فعالیت‌های هنری دانست. این صنعت در نقطه تلاقی اقتصاد، فناوری، فرهنگ، روان‌شناسی اجتماعی و روابط بین‌الملل قرار گرفته است. کشوری که بتواند روایت‌های جذاب، شخصیت‌های ماندگار و محصولات فرهنگی فراگیر تولید کند، ظرفیت بیشتری برای حضور در ذهن مخاطبان جهانی خواهد داشت.
شاید مهم‌ترین درس معامله احتمالی نیویورک‌تایمز و Letterboxd همین باشد؛ در اقتصاد و سیاست جهان امروز، تصاحب توجه مخاطب به اندازه تصاحب بازار اهمیت دارد. قدرت فقط در اختیار کسی نیست که خبر تولید می‌کند یا ابزار توزیع آن را در دست دارد، بلکه در اختیار بازیگری نیز هست که می‌تواند داستان بسازد، احساس ایجاد کند، سلیقه شکل دهد و در حافظه فرهنگی ملت‌ها ماندگار شود.
کاش در جغرافیاوطنی این یک جمله کسی را وادار به تأملی می‌کرد: در جهان آینده، ملت‌ها فقط با آنچه می‌گویند شناخته نمی‌شوند؛ با روایت‌های‌شان شناخته می‌شوند. جهان اکنون و آتی، روایت‌ها را می‌بیند، می‌شنود و باور می‌کند.
منبع: شبکه شرق
