به گزارش جام جم آنلاین، نزدیک به پنج دهه پس از انقلاب ایران، مجموعه‌ای تازه از نوشته‌ها و اسناد میشل فوکو درباره این رویداد تاریخی منتشر شده است. انتشارات فرانسوی گالیمار در سپتامبر ۲۰۲۶ کتابی با عنوان Iran, quand la terre tremble. Reportage ۱۹۷۸-۱۹۷۹، به معنای «ایران، هنگامی که زمین می‌لرزد؛ گزارش‌هایی از ۱۹۷۸ تا ۱۹۷۹»، منتشر کرد.
این کتاب ۴۰۰ صفحه‌ای، نوشته‌ها و گزارش‌های فوکو از سفرهایش به ایران را در کنار اسناد و مدارکی قرار می‌دهد که بخشی از آنها پیش‌تر منتشر نشده بودند. فابین بریون، ژولین کاوینا، سجاد لاهی و شورا مکارمی ویراستاران این مجموعه‌اند. کتاب در مجموعه «کتابخانه علوم انسانی» انتشارات گالیمار منتشر شده است.
اهمیت این اثر تنها به بازچاپ نوشته‌های قدیمی فوکو محدود نمی‌شود. مجموعه حاضر، علاوه بر ده گزارش او از ایران، واکنش‌های مطبوعاتی به این نوشته‌ها، پاسخ‌ها و تأملاتش، نامه‌ها، یادداشت‌ها، دفترچه مصاحبه‌ها و پیش‌نویس‌های مرتبط با این تجربه را نیز در بر می‌گیرد. به این ترتیب، خواننده می‌تواند در کنار مطالعه دیدگاه‌های نهایی فوکو، بخشی از مسیر شکل‌گیری و تحول اندیشه او درباره انقلاب ایران را نیز دنبال کند.
فوکو در جست‌وجوی معنای انقلاب ایران میشل فوکو، فیلسوف فرانسوی و از چهره‌های برجسته اندیشه معاصر، در پاییز ۱۹۷۸ و در اوج اعتراضات علیه حکومت محمدرضا شاه پهلوی، دو بار به ایران سفر کرد. او در این سفر‌ها برای روزنامه ایتالیایی «کوریره دلا سرا» گزارش‌هایی تهیه کرد که در نهایت در قالب ده مقاله منتشر شدند.
فوکو این تجربه را نوعی «گزارش ایده‌ها» می‌دانست. او صرفاً به ثبت رویداد‌های سیاسی و خیابانی اکتفا نمی‌کرد؛ بلکه می‌خواست نیرویی را بشناسد که گروه‌های اجتماعی و سیاسی متفاوت را در برابر حکومت شاه به یکدیگر پیوند داده بود.
پرسش محوری او این بود: چه چیزی می‌تواند جمعیتی با تفاوت‌های طبقاتی، فکری و مذهبی را به حرکتی مشترک وادارد؟ چرا مردم حاضر بودند برای تحقق خواسته‌های خود، خطر سرکوب و مرگ را بپذیرند؟
فوکو در جست‌وجوی پاسخ، به نقش مذهب، تشیع، رهبری امام خمینی و شکل خاصی از اراده جمعی توجه کرد. از نظر او، انقلاب ایران با الگو‌های متعارف انقلاب‌های سیاسی در اروپا تفاوت‌هایی اساسی داشت.
اسناد تازه چه تصویری از کار فوکو ارائه می‌کنند؟ یکی از ویژگی‌های مهم کتاب، گردآوری اسنادی است که امکان بررسی فرایند شکل‌گیری تحلیل‌های فوکو را فراهم می‌کنند. این مجموعه تنها به گزارش‌های منتشرشده او بسنده نمی‌کند.
در کنار ده مقاله فوکو، واکنش‌های مطبوعاتی آن دوره و پاسخ‌های او به منتقدان نیز قرار گرفته‌اند. نامه‌ها، یادداشت‌های شخصی، دفترچه مصاحبه‌ها و پیش‌نویس‌ها نیز بخشی از محتوای کتاب را تشکیل می‌دهند.
این اسناد به خواننده امکان می‌دهند از نتیجه‌گیری‌های نهایی فراتر برود و با شیوه مشاهده و پرسشگری فوکو آشنا شود. از گزارش‌های میدانی و گفت‌و‌گو با کنشگران سیاسی و مذهبی تا شکل‌گیری مفاهیم فلسفی، بخش‌هایی از مسیر فکری او در این مجموعه قابل پیگیری است.
«معنویت سیاسی»؛ مفهومی که فوکو در ایران دنبال می‌کرد یکی از مفاهیم محوری در نوشته‌های فوکو درباره انقلاب ایران، «معنویت سیاسی» است. او می‌خواست بفهمد چگونه یک جنبش سیاسی می‌تواند از اعتقادات دینی و تجربه معنوی مردم نیرو بگیرد و هم‌زمان خواهان دگرگونی بنیادین نظم سیاسی و اجتماعی باشد.
در نگاه فوکو، انقلاب ایران صرفاً حرکتی برای جایگزینی یک حکومت با حکومتی دیگر نبود. او در این جنبش نوعی خواست تغییر در شیوه زندگی، رابطه مردم با قدرت و تصور آنان از خود و جامعه را جست‌و‌جو می‌کرد.
این مسئله برای فوکو که در فضای فکری اروپا با بحران الگو‌های کلاسیک انقلاب و تجربه دولت‌های اقتدارگرا روبه‌رو بود، اهمیت ویژه‌ای داشت. جنبش ایران این پرسش را پیش روی او قرار می‌داد که آیا می‌توان شکل دیگری از مقاومت و تحول سیاسی را تصور کرد؛ شکلی که در چارچوب الگو‌های شناخته‌شده غربی نگنجد؟
از این منظر، ایران به موضوعی فراتر از یک گزارش سیاسی برای فوکو تبدیل شد. او در پی بررسی امکان ظهور نوع متفاوتی از سیاست و اراده جمعی بود.
مناقشه درباره نگاه فوکو به انقلاب همچنان ادامه دارد نگاه فوکو به انقلاب ایران از همان سال‌های نخست با انتقاد‌های جدی روبه‌رو شد. منتقدان معتقد بودند او در تحلیل جنبش انقلابی، بیش از اندازه بر نیروی مذهب و همبستگی مردم تأکید کرده است.
کتاب تازه گالیمار امکان می‌دهد این اختلاف‌نظر‌ها با مراجعه به متن گزارش‌ها، واکنش‌های هم‌زمان و اسناد شخصی و فکری فوکو بررسی شوند؛ نه صرفاً بر اساس داوری‌هایی که در سال‌های بعد درباره مواضع او شکل گرفته‌اند.
اهمیت انتشار کتاب در سه سطح انتشار این مجموعه را می‌توان از سه منظر تاریخی، فلسفی و روش‌شناختی بررسی کرد. از منظر تاریخی، کتاب بخشی از روایت یک ناظر خارجی را ثبت می‌کند که در جریان یکی از مهم‌ترین تحولات سیاسی قرن بیستم به ایران سفر کرده بود. گزارش‌های فوکو از این جهت برای مطالعه نگاه روشنفکری اروپایی به انقلاب ایران اهمیت دارند.
از منظر فلسفی، این نوشته‌ها فرصتی برای بررسی نسبت میان اندیشه فوکو و یک تجربه سیاسی واقعی فراهم می‌کنند. مفاهیمی مانند قدرت، مقاومت، اراده جمعی، سوژه سیاسی و معنویت سیاسی در مواجهه با انقلاب ایران در کانون توجه او قرار گرفته‌اند.
از منظر روش‌شناختی نیز انتشار نامه‌ها، یادداشت‌ها و پیش‌نویس‌ها اهمیت دارد. این اسناد می‌توانند نشان دهند که فوکو چه چیز‌هایی را مشاهده کرده، با چه پرسش‌هایی روبه‌رو شده و تحلیل‌هایش چگونه شکل گرفته‌اند.
بازخوانی یک تجربه تاریخی با پرسش‌هایی برای امروز عنوان کتاب، «ایران، هنگامی که زمین می‌لرزد»، به لحظه‌ای اشاره دارد که نظم سیاسی موجود متزلزل می‌شود و امکان‌های تازه‌ای برای کنش اجتماعی و سیاسی پدید می‌آیند. با این حال، پرسش‌های مطرح‌شده در این مجموعه به روز‌های انقلاب محدود نمی‌شوند.
این کتاب بار دیگر مسئله نسبت میان آرمان‌های اولیه یک جنبش و نتایج سیاسی آن را پیش می‌کشد. چگونه یک حرکت متکثر و فراگیر به ساختار قدرتی تازه منتهی می‌شود؟ و تحلیلگران تا چه اندازه می‌توانند مسیر تحولات پس از پیروزی یک انقلاب را پیش‌بینی کنند؟
انتشار این اسناد پس از نزدیک به پنجاه سال، فرصتی برای بازخوانی یکی از مهم‌ترین مواجهه‌های اندیشه اروپایی با تاریخ معاصر ایران است. مواجهه‌ای که نه می‌توان آن را صرفاً ستایش فوکو از انقلاب دانست و نه با برچسب یک خطای سیاسی، تمام اهمیت فکری و تاریخی آن را نادیده گرفت.
ارزش این مجموعه در آن است که به جای بستن پرونده مناقشه‌ای قدیمی، اسناد و شواهد بیشتری برای بررسی دوباره آن در اختیار پژوهشگران و خوانندگان قرار می‌دهد.
منبع: جام جم آنلاین
