بیست‌ودومین نشست از سلسله نشست‌های «طرحی نو»(حرف شنیدنی) با عنوان «از سلطه تا استقلال؛ بازخوانی اندیشه ضداستکباری امام خمینی (س)»، به همت معاونت پژوهش، آموزش و برنامه‌ریزی راهبردی(اداره‌کل پژوهش و تحقیقات) مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س)، در استودیو عروج برگزار شد. به گزارش جماران، محسن سلگی، عضو شورای غرب‌شناسی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، طی سخنانی در این نشست گفت: بازخوانی مبانی فلسفی اندیشه امام خمینی(س) همواره با خلأهای پژوهشی جدی مواجه بوده است؛ به‌ویژه در زمینه تبیین هستی‌شناختی استکبارستیزی که کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
بررسی این حوزه نشان می‌دهد که ریشه‌های این تفکر در حکمت متعالیه و به‌ویژه در تفسیر سوره حمد توسط بنیان‌گذار کبیر انقلاب اسلامی ریشه دارد. وی یادآور شد: امام در تفسیر سوره حمد، حتی از رابطه علیت نیز عبور می‌کنند و عالم را بر اساس تمثیل «موج و دریا» تبیین می‌نمایند؛ چرا که موج در حقیقت، انحنایی از دریاست و هستی مستقلی از آن ندارد. بر این اساس، همه‌چیز در این عالم متکی بر ذات حق تعالی است. وقتی متفکری با چنین مبنای فلسفیِ صدرایی وارد ساحت سیاست می‌شود، قدرت‌های مادی در چشم او چنان کوچک و بی‌مقدار جلوه می‌کنند که در برابر اراده الهی به حساب نمی‌آیند.
سلگی افزود: بر همین اساس و بر پایه فلسفه وجودگرایی، آمریکا در عرصه سیاست «هیچ» انگاشته می‌شود؛ چرا که در نظام هستی، قادر مطلق فقط خداست و ابرقدرتی آمریکا به هیچ‌وجه یک قدرت ذاتی و برتر به شمار نمی‌رود. این نگاه، صرفاً در مقام شعار نیست، بلکه در عمق اعتقادات امام جریان دارد. در همین راستا، جایگاه ابزار و تکنولوژی نیز در اندیشه فلسفی ایشان، «آیه الهی» است و ابزارهایی چون توپ، تانک و کامپیوتر می‌توانند در خدمت اهداف الهی استخدام شوند.
وی با تأکید بر اینکه تعبیر «شیطان بزرگ» برای آمریکا، تجلی بارز واقع‌بینی امام است تصریح کرد: نگاهی که قدرت استکبار را نادیده نمی‌گرفت، بلکه آن را نه به عنوان یک قدرت برتر، بلکه به عنوان جریانی فتنه‌انگیز و طاغوتی می‌شناخت که مغلوب قدرت مطلق الهی است. همین صورت‌بندیِ دقیق، به یک برند جهانی در حوزه نظریه‌های رهایی‌بخش تبدیل شد و گفتمان‌های رقیب نظیر ملی‌مذهبی‌ها و ادبیات چپ را به حاشیه راند. عضو شورای غرب‌شناسی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی اظهار داشت: گفتمان امام خمینی(س) فاقد خاستگاه نژادی و هویت‌گرایی قومی است و بر نفی مناسبات «گرگ و میش» تأکید دارد.
مفهوم «مستضعفین» در این دستگاه فکری، مفهومی فراگیر و جهانی است که در منطق دوگانه‌های آن، هر دو قطبِ سلطه‌گری و سلطه‌پذیری نفی می‌شوند. نتیجه این رویکرد، شکل‌گیری یک «آرمان‌گرایی واقع‌بینانه» است که ضمن مقاومت ساختاری، پذیرش قواعد بین‌المللی و عضویت در سازمان ملل را نیز رد نمی‌کرد. وی افزود: مفهوم آزادی در تفکر انقلاب اسلامی، به معنای «خواستن» صِرف نیست، بلکه متکی بر «توانستن» است. امام قائل به پیوند وجود و آگاهی بودند و ارتقای معرفت را موجب افزایش توانمندی انسان می‌دانستند. انقلاب اسلامی انسان جدیدی خلق کرد که از روحیه مطالبه‌گری برخوردار است؛
بنابراین، پویایی‌های جامعه و حتی اعتراضات، ریشه در تربیتی دارد که خود انقلاب و اندیشه امام به جامعه تزریق کرده است. معترض امروز، همان انسان پساانقلابیِ مبدعِ امام است که مطالبه‌گری ویژگی ذاتی اوست. سلگی گفت: در این میان، غفلت از اجماع نخبگانی همواره آسیب‌زا بوده است. منظومه «نه شرقی، نه غربی» ظرفیت‌های دانشگاهی فوق‌العاده‌ای در مواجهه با نظریات امپریالیسم دارد که متأسفانه به پارادایم علمی تبدیل نشد. نبود وفاق نخبگانی و الگوی سیاست خارجیِ مورد توافق، ضعف اصلی ماست؛
چرا که با استناد به تجربه تاریخی اسپارت و فلورانس در دوران رنسانس، دستیابی به استقلال و مرجعیت ممکن است، اما بدون وفاق نخبگانی، دستاوردهای تاریخی و دفاعی کشور در معرض فرسایش قرار می‌گیرند. به گزارش جماران، صادق پناهی‌نسب، استادیار دانشگاه یاسوج، طی سخنانی در این نشست گفت: با اتخاذ رویکردی جامعه‌شناختی‌ـ‌تاریخی، می‌توان میان «سیاست زندگی» و «سیاست رهایی‌بخش» تفکیک قائل شد؛
چنان‌که انتخابات آمریکا نمونه‌ای از سیاست زندگی بود که شعار محوری آن نجات خودِ آمریکا بود، اما ایران پس از انقلاب ۵۷ پارادایم جدیدی را برگزید که هسته مرکزی آن استقلال فکری و استقلال معنایی بود. وی افزود: نزاع نظام بین‌الملل با ایران، نه معطوف به مسئله هسته‌ای است و نه به مناقشات ارضی محدود می‌شود؛ بلکه این نزاع در بنیاد خود بر سر «استقلال سمانتیک»(معنایی) و استقلال اندیشه است. در جریان نهضت ملی نفت نیز جفای بزرگ روشنفکری این بود که مبارزه ملت را به نفت تقلیل داد، در حالی که نفت پوسته بود و مغز ماجرا، ادعای بنیادین استقلال بود.
استادیار دانشگاه یاسوج اظهار داشت: برخلاف تقابل غرب با چین و روسیه که عمدتاً بر سر منافع اقتصادی جریان دارد و قابل مصالحه است، منازعه با ایران ماهیتی تمدنی و گفتمانی دارد؛ و این دقیقاً همان مسأله‌ای است که آن را حل‌نشدنی می‌سازد. فراتر از بمب اتم، این نظام معنایی جامعه‌ی ایرانی است که به عنوان سپری مقاوم در برابر هرگونه هجمه نرم و سخت عمل می‌کند.
تکیه بر شعارهایی نظیر «سختی زندگی را به معنایش ترجیح می‌دهم» در ادبیات معاصر یا ایستادگی تاریخی ستارخان پس از دیدن گرسنگی مردم تبریز که گفت «خاک می‌خوریم ولی خاک نمی‌دهیم»، جلوه‌های معنایی‌محوریِ مقاومت در تاریخ ایران را به خوبی مستند می‌سازند. وی با تأکید بر اینکه استقلال به معنای حصارکشی دور کشور نیست، تصریح کرد: اقتصاد مقاومتی به معنای استفاده بهینه از پتانسیل‌های داخلی است. این رویکرد به معنای تمایل به ارتباط با جهان است، مشروط بر آنکه پذیرش تحمیل اراده دیگران نباشد.
طرح این پرسش که آیا اگر کشوری چون قطر ادعای استقلال واقعی کند، آمریکا آن را برمی‌تابد یا خیر، نشان می‌دهد که همه کشورها در دایره‌ی بازی مستقل قدرت‌ها قرار ندارند، اما ایران مدعی پارادایمی کاملاً مستقل است. پناهی‌نسب گفت: در بحران‌های تاریخی، اگر مردم تشخیص می‌دادند که حکومت توان مقابله ندارد، همچون دوران رضاشاه، حاکمیت را رها می‌کردند؛ در حالی که بی‌تفاوت شدن جامعه نسبت به سرنوشت خود، دردناک‌ترین چالش برای یک ساختار قدرت است. با این حال، بزرگ‌ترین خطای تحلیلی این است که تحولات اجتماعی و پویایی نسل‌ها را با «فروپاشی اجتماعی» اشتباه بگیریم.
جامعه‌ای با پیشینه کهن و سرمایه‌های سترگ فرهنگی نظیر حافظ، سعدی، فردوسی و مناسک عمیق ملی و مذهبی، هرگز دچار فروپاشی نخواهد شد. وی افزود: مقایسه جامعه ۹۰ میلیونی ایران با برخی گروه‌های منطقه‌ای خطاست. جامعه ما با سلایق و ذائقه‌های گوناگون، نیازمند حکمرانی‌ای است که بتواند هم «سیاست زندگی» و معیشت مردم را ببیند و هم «سیاست رهایی‌بخش» و آرمان‌های بلند استقلال را هدایت کند؛ وگرنه جامعه‌ای با این عظمت در درون خود دچار چالش خواهد شد.
منبع: جماران
