به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا در چهارمحال و بختیاری، امنیت، یکی از اساسی‌ترین نیازهای ملت‌ها و از مهم‌ترین مؤلفه‌های اقتدار ملی کشورهاست؛ اما در جهان امروز، مفهوم امنیت بیش از آنکه صرفاً با تعداد تجهیزات نظامی، وسعت پایگاه‌ها و حجم تسلیحات سنجیده شود، به میزان اعتماد عمومی، استقلال سیاسی، توان دفاعی بومی و قدرت ملت‌ها در صیانت از منافع ملی خود وابسته است. از همین منظر، یکی از مهم‌ترین گزاره‌هایی که در سخنان اخیر رهبر معظم انقلاب اسلامی، حضرت آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای، درباره حضور نظامی آمریکا در منطقه مطرح شده، مفهوم معنادار «امنیت پوشالی آمریکا» است.
رهبر معظم انقلاب در پیام دهم اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۵، به مناسبت روز ملی خلیج فارس، با اشاره به حضور نظامی ایالات متحده در منطقه تصریح کردند: «پایگاه‌های پوشالی امریکا تاب و توان تأمین امنیت خود را نیز ندارد، چه رسد به اینکه امیدی به تأمین امنیت وابستگان و امریکاپرستان منطقه توسط امریکا باشد.» این عبارت کوتاه، در حقیقت حامل یک تحلیل راهبردی درباره ماهیت حضور آمریکا در منطقه و نسبت میان قدرت نظامی، امنیت و استقلال کشورهاست. مسئله فقط آسیب‌پذیری چند پایگاه نظامی نیست؛
مسئله، زیر سؤال رفتن منطق امنیتی‌ای است که طی دهه‌ها بر پایه حضور نیروهای فرامنطقه‌ای، ایجاد ائتلاف‌های نظامی و وابسته‌سازی امنیتی برخی دولت‌های منطقه شکل گرفته است.
امنیتی که خود به مسئله امنیت تبدیل می‌شود ایالات متحده طی دهه‌های گذشته، حضور نظامی خود در منطقه غرب آسیا و خلیج فارس را با ادبیاتی همچون حفظ ثبات، مقابله با تهدیدات و تأمین امنیت متحدان توجیه کرده است. در این چارچوب، ایجاد و توسعه پایگاه‌های نظامی، استقرار نیروها و تجهیزات پیشرفته و شکل‌دهی به ترتیبات امنیتی چندجانبه، بخشی از راهبرد واشنگتن برای تثبیت نفوذ خود بوده است. با این حال، یک پرسش اساسی وجود دارد: اگر حضور نظامی یک قدرت خارجی با هدف تأمین امنیت منطقه صورت گرفته است، چرا خود این حضور به یکی از موضوعات اصلی مناقشه و تنش در منطقه تبدیل شده است؟
در اینجا باید میان «نمایش قدرت» و «تولید امنیت» تفاوت قائل شد. ممکن است یک کشور از پیشرفته‌ترین تجهیزات نظامی، گسترده‌ترین شبکه پایگاه‌ها و توان عملیاتی قابل‌توجهی برخوردار باشد؛ اما این ظرفیت‌ها به‌تنهایی تضمین‌کننده امنیت پایدار نیستند. امنیت زمانی معنا پیدا می‌کند که ملت‌ها احساس کنند سرنوشت و آینده‌شان در اختیار خودشان است، نه آنکه آرامش و ثباتشان به تصمیمات و محاسبات یک قدرت خارجی وابسته باشد. از این منظر، مفهوم امنیت پوشالی به این واقعیت اشاره دارد که قدرت نظامی ظاهری، لزوماً به معنای توانایی ایجاد امنیت پایدار نیست.
حتی گاهی تمرکز بیش از اندازه بر قدرت نظامی خارجی، به جای کاهش نگرانی‌های امنیتی، موجب افزایش وابستگی، تشدید رقابت تسلیحاتی و پیچیده‌تر شدن معادلات منطقه‌ای می‌شود.
پایگاه‌های نظامی؛ نماد اقتدار یا نقاط آسیب‌پذیری؟ یکی از مهم‌ترین ابعاد این مفهوم، بازخوانی جایگاه پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه است. در ادبیات نظامی، پایگاه‌های خارجی معمولاً به‌عنوان ابزار افزایش برد عملیاتی، پشتیبانی لجستیکی، جمع‌آوری اطلاعات و نمایش قدرت به کار گرفته می‌شوند. اما همین پایگاه‌ها، به دلیل موقعیت جغرافیایی و نقش عملیاتی خود، ممکن است در شرایط تشدید درگیری به نقاط حساس و آسیب‌پذیر تبدیل شوند.
به بیان دیگر، هرچه یک قدرت نظامی حضور گسترده‌تری در جغرافیای یک منطقه داشته باشد، مسئولیت حفاظت از نیروها، تجهیزات و زیرساخت‌های خود را نیز در همان جغرافیا بر عهده خواهد داشت. این مسئله نشان می‌دهد که داشتن پایگاه نظامی، به‌خودی‌خود به معنای مصونیت نیست. رهبر انقلاب با تأکید بر ناتوانی پایگاه‌های آمریکا در تأمین امنیت خود، در واقع توجه را از تصویر تبلیغاتی قدرت نظامی واشنگتن به مسئله کارآمدی واقعی آن در میدان منتقل می‌کنند. در چنین تحلیلی، معیار قدرت فقط تعداد پایگاه‌ها و تجهیزات نیست؛
بلکه توانایی حفظ امنیت، مدیریت بحران و جلوگیری از تبدیل شدن ظرفیت‌های نظامی به منشأ تهدید نیز اهمیت دارد.
پایان یک تصور؛ امنیت وارداتی، جایگزین امنیت ملی نمی‌شود یکی از پیامدهای مهم حضور قدرت‌های خارجی در ساختار امنیتی منطقه، شکل‌گیری نوعی وابستگی راهبردی است. هنگامی که یک دولت، تأمین امنیت خود را بیش از ظرفیت‌های داخلی به حمایت نظامی یک قدرت خارجی گره می‌زند، به‌تدریج بخشی از استقلال تصمیم‌گیری خود را نیز در معرض محدودیت قرار می‌دهد. در چنین شرایطی، امنیت دیگر صرفاً یک موضوع ملی نیست؛ بلکه به مسئله‌ای وابسته به مناسبات قدرت‌های بزرگ، منافع اقتصادی، رقابت‌های ژئوپلیتیکی و محاسبات سیاسی بازیگران خارجی تبدیل می‌شود.
این همان نقطه‌ای است که باید میان «امنیت ملی» و «امنیت وابسته» تمایز قائل شد. امنیت ملی بر پایه توان دفاعی بومی، انسجام اجتماعی، اعتماد عمومی، ثبات سیاسی و همکاری سازنده منطقه‌ای شکل می‌گیرد؛ اما امنیت وابسته، در شرایط بحرانی ممکن است با تغییر اولویت‌های قدرت حامی یا جابه‌جایی محاسبات آن دچار اختلال شود. پیام روشن این تحلیل آن است که هیچ قدرت خارجی نمی‌تواند جایگزین اراده ملت‌ها برای حفظ امنیت و استقلال خود شود.
حمایت خارجی ممکن است در مقاطعی ظرفیت‌های دفاعی یک کشور را افزایش دهد، اما تبدیل آن به ستون اصلی امنیت ملی، مسئله‌ای متفاوت و نیازمند تأمل جدی است. خلیج فارس؛ جغرافیای ملت‌ها، نه میدان تثبیت سلطه بیگانگان خلیج فارس صرفاً یک پهنه آبی نیست؛ این منطقه به دلیل موقعیت راهبردی، منابع انرژی، مسیرهای مهم تجارت جهانی و پیوندهای تاریخی و فرهنگی ملت‌های پیرامون آن، از جایگاهی ویژه در معادلات بین‌المللی برخوردار است. طبیعی است که امنیت این جغرافیا برای تمام کشورهای ساحلی و ملت‌های منطقه اهمیت حیاتی داشته باشد.
با این حال، پرسش مهم آن است که آیا امنیت خلیج فارس باید بر مبنای حضور نظامی قدرت‌های فرامنطقه‌ای تعریف شود یا بر پایه همکاری، اعتمادسازی و مشارکت کشورهای همین منطقه؟ نگاه مبتنی بر امنیت منطقه‌ای، بر این اصل استوار است که کشورهای منطقه باید بتوانند با گفت‌وگو، احترام متقابل، پذیرش منافع مشترک و سازوکارهای همکاری، زمینه کاهش تنش‌ها را فراهم کنند. این نگاه به معنای نادیده گرفتن اختلافات یا تهدیدات امنیتی نیست؛ بلکه بر این واقعیت تأکید دارد که راه‌حل پایدار مسائل منطقه‌ای را نمی‌توان صرفاً در افزایش حضور نظامی بازیگران خارجی جست‌وجو کرد.
در این چارچوب، مفهوم امنیت پوشالی آمریکا یک دعوت به بازاندیشی در الگوهای امنیتی منطقه نیز هست؛ بازاندیشی درباره اینکه آیا تکیه بر قدرت‌های بیرونی می‌تواند ضامن ثبات بلندمدت باشد یا آنکه کشورهای منطقه باید بیش از گذشته بر ظرفیت‌های مشترک و مسئولیت‌های مستقل خود تکیه کنند.
شکست تصویر شکست‌ناپذیری؛ از قدرت سخت تا قدرت نرم بُعد دیگر این موضوع، عرصه جنگ روایت‌ها و تصویرسازی رسانه‌ای است. قدرت‌های بزرگ علاوه بر توان نظامی و اقتصادی، از ظرفیت رسانه‌ای گسترده‌ای برای ساختن تصویر مطلوب از قدرت خود برخوردارند. یکی از مهم‌ترین عناصر این تصویرسازی، القای شکست‌ناپذیری و نمایش توانایی مداخله و کنترل تحولات در نقاط مختلف جهان است. اما هرگاه واقعیت‌های میدانی با این تصویر تبلیغاتی فاصله پیدا کند، اعتبار روایت رسمی قدرت نیز با پرسش مواجه می‌شود.
رهبر انقلاب در پیام سیزدهم آبان‌ماه ۱۴۰۵ نیز با اشاره به تحولات خلیج فارس و تنگه هرمز، از بطلان افسانه شکست‌ناپذیری آمریکا سخن گفتند و بر ضرورت استمرار راهبرد «ایران هرچه قوی‌تر» تأکید کردند. اهمیت این گزاره در آن است که مسئله قدرت آمریکا تنها در ابعاد نظامی بررسی نمی‌شود؛ بلکه اعتبار بین‌المللی، قدرت اقناع، اعتماد متحدان و توانایی حفظ تصویر بازدارندگی نیز بخشی از معادله قدرت است. البته ارزیابی میزان تغییر در موازنه قدرت منطقه‌ای، نیازمند بررسی دقیق تحولات میدانی و داده‌های مستقل است؛
اما از منظر تحلیلی، فاصله گرفتن تصویر تبلیغاتی یک قدرت از واقعیت‌های قابل مشاهده، می‌تواند بر محاسبات سایر بازیگران و برداشت آنان از توانایی‌های آن قدرت تأثیر بگذارد. امنیت واقعی از درون ملت‌ها آغاز می‌شود در نهایت، شاید مهم‌ترین پیام مفهوم امنیت پوشالی، بازتعریف سرچشمه امنیت باشد. امنیت پایدار را نمی‌توان صرفاً با خرید تسلیحات، استقرار نیروهای خارجی یا انعقاد پیمان‌های نظامی تضمین کرد. این مؤلفه‌ها ممکن است در معادلات دفاعی نقش داشته باشند، اما هیچ‌کدام به‌تنهایی جایگزین سرمایه اجتماعی، قدرت ملی و اراده ملت‌ها نیستند.
در نگاه راهبردی رهبر انقلاب، راه رسیدن به بازدارندگی پایدار، تقویت همه‌جانبه ایران است. ایشان در سیزدهم آبان‌ماه، وحدت و انسجام اجتماعی را از عناصر اصلی تحقق راهبرد «ایران هرچه قوی‌تر» دانستند. این تأکید نشان می‌دهد که قدرت دفاعی، پیشرفت علمی، توان اقتصادی، استقلال سیاسی و همبستگی اجتماعی، اجزای به‌هم‌پیوسته امنیت ملی هستند. بنابراین، مفهوم امنیت پوشالی آمریکا را نباید تنها در چارچوب یک گزاره سیاسی یا یک واکنش به حضور نظامی ایالات متحده محدود کرد.
این مفهوم، فرصتی برای بازاندیشی در یک مسئله بنیادین است: امنیت واقعی از کجا می‌آید و چه عواملی آن را پایدار می‌کنند؟
کشوری که امنیت خود را به اراده بیگانگان گره بزند، در بزنگاه‌های تاریخی با محدودیت‌های جدی روبه‌رو خواهد شد؛ اما کشوری که بر توان داخلی، انسجام ملی، قدرت دفاعی و مشارکت مردم تکیه کند، ظرفیت بیشتری برای صیانت از استقلال و منافع خود خواهد داشت. امنیت، با تعداد پایگاه‌های نظامی تعریف نمی‌شود؛ با میزان اطمینان ملت‌ها به توانایی خود برای دفاع از سرزمین و تعیین سرنوشتشان معنا پیدا می‌کند. شاید جان‌مایه تعبیر «امنیت پوشالی آمریکا» نیز همین باشد: قدرتی که خود را ضامن امنیت دیگران معرفی می‌کند، پیش از هر چیز باید بتواند نسبت میان حضور نظامی خود و امنیت پایدار منطقه را توضیح دهد. سجاد محمدی فارسانی
منبع: رسانیوز
