سیدجلال ساداتیان، دیپلمات پیشین، در گفت‌وگو با آوش در ارزیابی افزایش تلاش‌های میانجیگرانه کشورهای مختلف از جمله قطر، پاکستان و عمان برای کاهش تنش میان ایران و آمریکا گفت: برای ارزیابی شرایط فعلی باید ابتدا به تحولات و اتفاقات گذشته بازگردیم. دونالد ترامپ در مقاطع مختلف تلاش کرد اهدافی را که برای خود در قبال ایران تعریف کرده بود، محقق کند.
او بارها اعلام کرد ایران را به نقطه تسلیم می‌رساند و باید به تسلیم محض و پذیرش کامل تصمیمات آمریکا تن بدهد اما مجموعه این مواضع و اقداماتی که در این مسیر انجام شد، نشان داد که ترامپ در دستیابی به اهداف خود موفق نبوده است. او افزود: حتی کارشناسان و تحلیلگران آمریکایی نیز به این موضوع اذعان دارند که ترامپ در تحقق اهدافش شکست خورده است حال اینکه این وضعیت ناشی از تحریکات اسرائیل بوده یا عوامل و مسائل دیگری در آن نقش داشته‌اند، موضوعی است که باید در ادامه تحولات بررسی شود.
با این حال، در مقاطعی ترامپ تلاش کرده است شکست‌های خود را به پیروزی تبدیل کند و برای این منظور به دنبال خرید فرصت بوده است. این دیپلمات پیشین با اشاره به تحولات جنگ ۴۰ روزه و اتفاقات پس از آن بیان کرد: در مقاطعی که تفاهم‌هایی میان طرفین شکل گرفت از جمله پس از تفاهم‌نامه پاکستان، اقداماتی صورت گرفت که ترامپ تلاش کرد مسئولیت آنها را متوجه ایران کند. از جمله در ماجرای حمله به کشتی‌های قطری، او تلاش کرد این اتفاق را به‌عنوان نقض تعهدات از سوی ایران معرفی کند و از آن به‌عنوان بهانه‌ای برای برهم زدن روند تفاهم استفاده کند.
ساداتیان ادامه داد: واقعیت این است که فشارهایی بر ترامپ وارد می‌شد و او با این استدلال که امتیازات زیادی به ایران داده درحالی‌که دستاورد قابل‌توجهی به دست نیاورده است، به دنبال تغییر شرایط بود. هدف از حملاتی که به جنوب ایران انجام شد نیز کاهش قدرت آتش ایران در تنگه هرمز بود. در همین چارچوب، رادارهای ایران و برخی نقاط دیگر هدف قرار گرفتند تا توان دفاعی و عملیاتی ایران تحت تأثیر قرار بگیرد.
در مقابل، ایران نیز حملاتی را علیه برخی مواضع طرف مقابل انجام داد که از جمله آنها می‌توان به حمله به مواضعی در اردن و مرکز مرتبط با سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) اشاره کرد. این تحولات موجب شد طرف مقابل تا حدودی غافلگیر شود. البته قصد من از اشاره به این اتفاقات صرفاً یادآوری روندی است که به شرایط کنونی منتهی شده است.
شکست انتخاباتی ترامپ و افزایش نگرانی کشورهای منطقه ساداتیان با اشاره به تحولات انتخاباتی اخیر در آمریکا و پیامدهای آن برای دولت ترامپ اظهار کرد: در انتخابات اخیر، شکست سنگینی برای ترامپ رقم خورد و اسرائیل و جریان‌های حامی سیاست‌های آن نیز با ناکامی مواجه شدند. این اتفاق در آمریکا به‌عنوان یک تحول سیاسی مهم و زلزله‌ای در فضای سیاسی این کشور ارزیابی می‌شود. در پی این شکست ترامپ تلاش کرده است عصبانیت خود را نشان دهد و واکنش‌هایی را در برابر شرایط موجود بروز دهد. البته از قبل نیز برای چنین وضعیتی تدارکاتی دیده بود و اکنون بخشی از آن اقدامات را دنبال می‌کند.
او افزود: کشورهای عربی منطقه به‌شدت نسبت به وضعیت موجود نگران هستند؛ زیرا می‌دانند در صورت وقوع درگیری مجدد، ایران نیز همان‌طور که در گذشته نشان داده، ممکن است زیرساخت‌های کشورهای منطقه را هدف قرار دهد. در چنین شرایطی، عربستان، امارات و دیگر کشورهای منطقه با خسارت‌ها و زیان‌های جدی مواجه خواهند شد. این دیپلمات پیشین ادامه داد: آمریکا ممکن است از یک طرف به ایران خسارت وارد کند اما در مقابل، کشورهای منطقه نیز بخش قابل‌توجهی از خسارت‌های ناشی از جنگ را متحمل خواهند شد.
به همین دلیل، کشورهای عربی به تکاپو افتاده‌اند و تلاش‌های گسترده‌ای را برای جلوگیری از تشدید تنش آغاز کرده‌اند. ساداتیان با اشاره به افزایش تحرکات دیپلماتیک پس از شکست انتخاباتی ترامپ گفت: در همین چارچوب، شاهد درخواست‌هایی برای ورود میانجی‌ها هستیم. از جمله اینکه بسنت با چینی‌ها گفت‌وگو کرده و از سمت روبیو نیز از وزیر خارجه روسیه نیز درخواست شده است که در این مسیر نقش‌آفرینی کند. مجموعه این تحولات نشان می‌دهد که طرف‌های مختلف به دنبال یافتن راهی برای جلوگیری از تشدید بحران هستند.
او تصریح کرد: با این حال، باید توجه داشت که تا زمانی که افراد و جریان‌هایی که در انتخابات رأی آورده‌اند در جایگاه‌های جدید خود مستقر شوند، حدود دو ماه فرصت وجود دارد. بنابراین هم اسرائیل و هم آمریکا ممکن است از این فرصت برای تخلیه فشارها و انجام اقدامات موردنظر خود استفاده کنند. همین مسئله موجب شده است کشورهای عربی تلاش‌های خود را برای جلوگیری از بازگشت درگیری‌ها افزایش دهند. چین و روسیه؛
از گزینه‌های تضمین تفاهم احتمالی ساداتیان با اشاره به درخواست کشورهای منطقه از چین و روسیه برای ایفای نقش در روند میانجیگری بیان کرد: کشورهای عربی از چین و روسیه نیز درخواست کرده‌اند که برای حل‌وفصل این مسئله وارد عمل شوند. در همین زمینه، زمزمه‌هایی مطرح شده است مبنی بر اینکه اگر چین در روند مذاکرات و تفاهم احتمالی حضور داشته باشد، تضمین‌های این کشور می‌تواند برای ایران قابل‌قبول باشد در غیر این صورت، ایران چنین تضمینی را نمی‌پذیرد.
او افزود: این موضوع نیز در ادامه همان نکاتی قرار می‌گیرد که در تفاهم‌نامه اسلام‌آباد مورد تأکید قرار گرفته بود و ایران همچنان بر آنها پافشاری می‌کند. البته میانجی‌هایی که طی روزهای اخیر در رفت‌وآمد بوده‌اند، زمزمه‌هایی را مطرح کرده‌اند که نشان می‌دهد ایران نیز ممکن است در برخی زمینه‌ها انعطاف‌هایی از خود نشان داده باشد. این دیپلمات پیشین با اشاره به برخی اخبار و گمانه‌زنی‌ها درباره جزئیات تفاهم‌های احتمالی گفت: البته این موارد هنوز در قالب بیانیه رسمی اعلام نشده و صرفاً در حد زمزمه‌هایی است که از سوی برخی منابع مطرح می‌شود.
برای مثال، گفته می‌شود ایران پذیرفته است رقیق‌سازی ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم ۶۰ درصدی در داخل کشور انجام شود. در مقابل، طرف آمریکایی نیز با برخی خواسته‌های ایران موافقت کرده است. ساداتیان ادامه داد: همچنین این بحث مطرح شده است که آمریکا پذیرفته بخشی از دارایی‌های بلوکه‌شده ایران را آزاد کرده و به ایران بازگردد. در این زمینه، ارقامی بین 7 تا 10 میلیارد دلار مطرح شده است اما هنوز مشخص نیست که توافق دقیقاً بر سر همین میزان بوده یا خیر. طرفین همچنان در حال گفت‌وگو هستند و به نتیجه قطعی نرسیده‌اند؛
بنابراین نمی‌توان با قاطعیت اعلام کرد که درباره این موارد به تفاهم نهایی دست یافته‌اند. او تأکید کرد: ایران ممکن است در برخی موضوعات انعطاف‌هایی نشان داده باشد اما طرف مقابل نیز تحت فشارهای مختلف قرار دارد و ناچار است در مواضع خود تجدیدنظر کند. ساداتیان با تشریح عوامل مؤثر بر افزایش فشارهای بین‌المللی علیه دولت آمریکا بیان کرد: یکی از مهم‌ترین عوامل نگرانی کشورهای عربی منطقه از تبعات جنگ است. عامل دیگر، افکار عمومی داخل آمریکاست که انعکاس آن را در نتایج انتخابات اخیر مشاهده کردیم.
علاوه بر این کشورهای اروپایی و آسیایی نیز به‌شدت از ادامه شرایط موجود نگران هستند. او افزود: بسیاری از این کشورها با کاهش ذخایر استراتژیک خود مواجه شده‌اند و نیاز دارند هرچه سریع‌تر شرایط به‌گونه‌ای مدیریت شود تا امکان تأمین نیازهایشان فراهم شود. اختلال در روند تأمین انرژی و افزایش قیمت‌ها، آثار خود را بر سایر اقلام نیز گذاشته است. در کنار افزایش قیمت انرژی، اقلام کشاورزی نیز گران شده‌اند و این موضوع اعتراض‌ها و نارضایتی‌هایی را در کشورهای مختلف به دنبال داشته است.
این دیپلمات پیشین ادامه داد: فشارهای اقتصادی و نگرانی از ادامه بحران به‌گونه‌ای افزایش یافته که حتی کشورهایی مانند آلمان نیز در حال مذاکره و رایزنی هستند تا به شکلی از بازگشت تنش و درگیری جلوگیری شود. بنابراین، هم کشورهای اروپایی و هم کشورهای آسیایی در حال اعمال فشار برای حل‌وفصل مسئله هستند. ساداتیان با اشاره به مخالفت جریان‌های حامی اسرائیل با روند دیپلماسی گفت: در طرف مقابل، لابی اسرائیل و رسانه‌های وابسته به این جریان به‌شدت از وضعیت موجود عصبانی هستند. حتی رسانه‌های اسرائیلی نیز واکنش‌های تندی به این تحولات نشان داده‌اند.
اظهارات جی‌دی ونس درباره اینکه شکست جمهوری‌خواهان به دلیل ارتباط با اسرائیل و جنگ با ایران بوده است با حملات و فشارهای شدیدی علیه او همراه شده است. با وجود این فشارها، به نظر می‌رسد مسیر دیپلماسی تا حدودی تقویت شده و روند مذاکرات و رایزنی‌ها شرایط بهتری پیدا کرده است. این وضعیت امیدواری‌هایی ایجاد کرده که فشارهای واردشده از سوی کشورهای منطقه، افکار عمومی آمریکا و دیگر بازیگران بین‌المللی بتواند بر تصمیمات واشنگتن اثرگذار باشد.
تهدیدهای ترامپ همچنان پابرجاست، اما مسیر حمله دشوارتر شده است ساداتیان با اشاره به مواضع اخیر ترامپ درباره احتمال توقف حملات به ایران در صورت فراهم شدن فرصت گفت‌وگو بیان کرد: ترامپ اعلام کرده است تا زمانی که فرصت فعلی برای مذاکره و گفت‌وگو وجود دارد، حمله‌ای علیه ایران انجام نخواهد شد. البته درباره صداقت اظهارات ترامپ نمی‌توان با قطعیت اظهارنظر کرد چراکه تجربه نشان داده است او در مواردی اظهاراتی داشته که با اقدامات بعدی‌اش همخوانی نداشته است.
حتی اگر حملاتی از سوی آمریکا انجام شود چنین اقداماتی لزوماً نمی‌تواند به شکست ایران و وادار کردن کشور به پذیرش خواسته‌های طرف مقابل منجر شود. تهدیدهای آمریکا همچنان وجود دارد و محاصره دریایی، افزایش تحریم‌ها و حتی طرح برخی گزینه‌های دیگر از جمله حمله اتمی اقدامات احتمالی است که درباره آنها صحبت می‌شود. این دیپلمات پیشین ادامه داد: در مقابل، جریان‌هایی نیز وجود دارند که تلاش می‌کنند مانع از اجرای چنین تصمیماتی شوند. به همین دلیل، شاهد فشارهای متقابل در داخل ساختار سیاسی و تصمیم‌گیری آمریکا هستیم.
حتی بخشی از مسئولیت ناکامی‌های اخیر نیز متوجه افرادی مانند هگست شده است. ترکیه و مصر از آغاز در مسیر میانجیگری فعال بوده‌اند ساداتیان در پاسخ به پرسشی درباره انتشار خبر احتمال دیدار مستقیم جی‌دی ونس با یکی از مقام‌های ایرانی و تکذیب آن، همچنین نقش ترکیه در رایزنی‌های پشت‌پرده اظهار کرد: ترکیه و مصر از همان گروه‌های اولیه‌ای بودند که با پاکستان ارتباط برقرار کردند و این کشور را تشویق کردند تا وارد روند میانجیگری شود. پاکستان نیز در ادامه با چینی‌ها هماهنگی کرد و پس از انجام هماهنگی‌ها و دریافت تأییدهای لازم، نشست اسلام‌آباد برگزار شد.
در آن مقطع، پاکستان نقش میانجی را برعهده گرفت و از سوی ایران نیز محمدباقر قالیباف در این روند حضور داشت. در نهایت نشست اسلام‌آباد با هدف نزدیک کردن مواضع طرفین و فراهم کردن زمینه گفت‌وگو برگزار شد. این دیپلمات پیشین تصریح کرد: کشورهای درگیر در این روند همچنان امیدوارند راهی برای نزدیک شدن مواضع ایران و آمریکا پیدا کنند تا طرفین بتوانند پشت میز مذاکره بنشینند و به راه‌حلی برای پایان دادن به بحران دست یابند. همه این کشورها از گسترش درگیری‌ها نگران هستند زیرا اگر آتش جنگ در منطقه شعله‌ور شود، صرفاً ایران متحمل خسارت نخواهد شد.
ساداتیان ادامه داد: بدون تردید ایران نیز در چنین شرایطی با خسارت‌های جانی، فیزیکی و زیرساختی مواجه می‌شود اما کشورهای منطقه نیز از این وضعیت آسیب جدی خواهند دید. تأسیسات نفتی، زیرساخت‌های شهری و نیروگاه‌های کشورهای عربی ممکن است هدف قرار بگیرند و حتی این کشورها با خاموشی‌های گسترده مواجه شوند. او افزود: کشورهای اروپایی نیز با توجه به شرایط انرژی و نگرانی از تأمین نیازهای خود، نسبت به وقوع چنین اتفاقی نگران هستند.
کشورهای آسیایی نیز با همین دغدغه روبه‌رو هستند و کشورهای عربی منطقه هم به‌خوبی می‌دانند که در صورت برهم خوردن شرایط، متحمل خسارت‌های سنگینی خواهند شد. بنابراین، مجموعه این عوامل باعث شده است که همه طرف‌ها تلاش کنند به شکلی این مسئله را حل‌وفصل کنند. ایران بر پایان جنگ در کل منطقه و رفع محاصره دریایی تأکید دارد ساداتیان با تشریح مواضع ایران در مذاکرات احتمالی اظهار کرد: ایران سرسختانه در این روند مقاومت کرده و بر مواضع خود ایستاده است.
تأکید اصلی ایران این است که جنگ باید در کل منطقه پایان پیدا کند و موضوع صرفاً به توقف درگیری میان ایران و آمریکا محدود نشود. این مسئله در چارچوب همان هفت بندی مطرح شده که ایران بر آن تأکید دارد. او افزود: در همین چارچوب، موضوع پیمان سه‌جانبه مکه و مباحثی که در این زمینه مطرح شده نیز اهمیت دارد. اگرچه ایران در مقطعی موضوعاتی را در تهران مطرح کرد که با پذیرش کامل طرف مقابل همراه نشد اما مسئله گروه‌های مختلف منطقه‌ای همچنان در مذاکرات و رایزنی‌ها مطرح است.
این دیپلمات پیشین ادامه داد: موضوع انصارالله یمن و حوثی‌ها، مسئله لبنان و همچنین وضعیت حشدالشعبی در عراق همگی از جمله موضوعاتی هستند که باید در چارچوب پایان جنگ در منطقه مورد توجه قرار بگیرند. ایران بر این باور است که نمی‌توان صرفاً درگیری در یک جبهه را متوقف کرد اما سایر جبهه‌های منطقه همچنان درگیر جنگ و تنش باشند. ساداتیان تصریح کرد: علاوه بر پایان جنگ در کل منطقه، رفع محاصره دریایی و برداشته شدن تحریم‌ها نیز از خواسته‌های اصلی ایران است.
ایران باید بتواند نفت خود را بفروشد و درآمد حاصل از فروش نفت نیز به کشور بازگردد تا امکان مدیریت شرایط اقتصادی فراهم شود. در مقابل، طرف آمریکایی همچنان بر ضرورت ورود ایران به گفت‌وگو درباره مسئله هسته‌ای تأکید دارد اما ایران در حال حاضر وارد این موضوع نشده است. با این حال، همان‌طور که اشاره کردم، احتمال دارد در برخی زمینه‌ها انعطاف‌هایی شکل گرفته باشد اما هنوز نمی‌توان درباره جزئیات و نتیجه نهایی آنها اظهارنظر قطعی کرد.
ساداتیان درباره نقش ترکیه در تحولات اخیر گفت: بعید نیست که ترکیه نیز در کنار سایر کشورها تلاش کند مانع از گسترش دامنه جنگ شود چراکه این کشور نیز از تبعات منطقه‌ای چنین درگیری متضرر خواهد شد. احتمال حمله نظامی آمریکا با محدودیت‌های جدی روبه‌روست این دیپلمات پیشین در پاسخ به پرسشی درباره میزان احتمال حمله نظامی آمریکا در صورت بی‌نتیجه ماندن تلاش‌های میانجیگرانه گفت: ترامپ در داخل آمریکا با فشارهای بسیار زیادی مواجه شده است.
در حال حاضر، برخی جریان‌ها موضوع استیضاح او را مطرح می‌کنند و این پرسش را پیش می‌کشند که چرا جنگی را بدون مجوز کنگره آغاز کرده است و چرا با وجود پایان یافتن مهلت قانونی و گذشت حدود دو ماه، همچنان به ادامه این وضعیت اصرار دارد. البته ترامپ ممکن است به دنبال راه‌هایی برای خروج از این وضعیت و فرار از مسئولیت‌های ناشی از جنگ باشد اما به نظر می‌رسد محدودیت‌های جدی برای آغاز جنگی جدید پیش روی او قرار دارد.
ساداتیان با اشاره به تدارکات نظامی آمریکا در منطقه بیان کرد: با وجود این محدودیت‌ها، نباید فراموش کرد ترامپ در منطقه تدارکات گسترده‌ای انجام داده و همچنان می‌خواهد به هر شکلی نشان دهد که به یک پیروزی دست یافته است. او نمی‌خواهد به‌راحتی شکست خود را بپذیرد به‌ویژه اینکه لابی صهیونیستی و جریان آیپک در داخل آمریکا فشارهای بسیار زیادی بر او وارد می‌کنند. این دیپلمات پیشین ادامه داد: رسانه‌های وابسته به این جریان و برخی نمایندگان کنگره نیز فشارهای خود را بر دولت ترامپ افزایش داده‌اند.
البته با توجه به شکست انتخاباتی اخیر، به نظر می‌رسد قدرت و میزان اثرگذاری این جریان‌ها تا حدودی کاهش یافته و فشار آنها نیز نسبت به گذشته کمتر شده است. او با اشاره به تأثیر ویژگی‌های شخصیتی ترامپ بر احتمال تصمیم‌گیری نظامی گفت: با این حال، باید دید روحیات شخصی ترامپ و عصبانیت او از تحولات اخیر تا چه اندازه ممکن است او را به سمت آغاز مجدد جنگ سوق دهد. این موضوع همچنان یکی از متغیرهای مهم در ارزیابی شرایط است. ساداتیان تصریح کرد: طرف مقابل امیدوار بود که شرایط داخلی ایران، به شکلی پیش برود که از درون با مشکلات و فروپاشی مواجه شود اما این اتفاق رخ نداد.
با وجود تورم، گرانی و مجموعه مشکلات اقتصادی شرایط به‌گونه‌ای نیست که بتوان گفت زمینه برای آغاز یک جنگ جدید فراهم شده است. او در پایان تأکید کرد: در مجموع، شرایط و زمینه‌های لازم برای حمله نظامی جدید آمریکا چندان مساعد نیست و محدودیت‌های جدی در این مسیر وجود دارد. البته این به معنای منتفی بودن کامل احتمال حمله نیست چراکه تدارکات نظامی، فشار لابی اسرائیل و روحیات شخصی ترامپ همچنان از عواملی هستند که باید مورد توجه قرار بگیرند.
با این حال، در شرایط فعلی، موانع و محدودیت‌های پیش روی آغاز جنگ جدید قابل توجه است و مسیر دیپلماسی نسبت به گذشته از موقعیت تقویت‌شده‌تری برخوردار شده است.
منبع: آوش
