در منظومه معارف شیعی، شناخت مقام حضرت فاطمه زهرا (س) هنگامی به ژرفای الهیاتی خود راه می‌یابد که از گزارش فضایل و مناقب فراتر رود و در نسبت با حقیقت نبوت، ولایت و مراتب معرفت الهی بررسی شود.
مبلغ – یکی از مهم‌ترین مدخل‌های این شناخت، مقام محدَّثه است؛ مقامی که در روایات شیعه با ارتباط فرشتگان و حضرت زهرا پس از رحلت پیامبر اکرم (ص) پیوند یافته است. اهمیت این مقام تنها در وقوع ارتباطی خارق عادت با عالم غیب نیست، بلکه در مسئله‌ای بنیادین نهفته است که از دل آن پدیدار می‌شود: با پایان نبوت، نسبت انسان با عالم غیب چه صورتی می‌یابد و حقیقت ولایت الهی در افق دین خاتم چگونه استمرار پیدا می‌کند؟
ختم نبوت در اندیشه اسلامی، پایان یک سلسله تاریخی از پیامبران نیست، بلکه بیانگر حقیقتی اعتقادی درباره کمال دین و فرجام مأموریت نبوی است. با رسالت پیامبر اسلام (ص)، باب نبوت بسته می‌شود و هیچ انسانی پس از ایشان در مقام پیامبر قرار نمی‌گیرد. بااین‌حال، پایان نبوت را نمی‌توان به معنای پایان هرگونه افاضه معرفت غیبی یا گسسته‌شدن نسبت معنوی انسان با عالم ملکوت دانست. چنین برداشتی، افزون بر آنکه میان نبوت و دیگر مراتب ارتباط غیبی تمایزی برقرار نمی‌کند، با شواهد قرآنی نیز سازگار نیست.
قرآن کریم از وحی به مادر موسی و گفت‌وگوی فرشتگان با مریم سخن می‌گوید، بی‌آنکه اصل این ارتباط را ملازم با برخورداری از منصب نبوت بداند (قصص، ۷؛ آل‌عمران، ۴۲ و ۴۵). بنابراین، دریافت خطاب غیبی، هرچند می‌تواند نشانه مرتبه‌ای ممتاز از قرب الهی باشد، به‌تنهایی حقیقت نبوت را تحقق نمی‌بخشد.
این تمایز، نخستین گام در فهم مقام محدَّثه حضرت زهراست، اما هنوز حقیقت آن را آشکار نمی‌سازد. اثبات امکان ارتباط غیبی برای غیرپیامبران، تنها تعارض ظاهری میان خاتمیت و تحدیث را برطرف می‌کند، درحالی‌که مسئله اصلی در مرتبه‌ای عمیق‌تر قرار دارد. آنچه نیازمند تبیین است، نسبت میان کمال وجودی انسان و ظرفیت او برای دریافت معرفت از عالم غیب است. به بیان دیگر، پرسش اساسی تنها این نیست که چگونه فرشته‌ای با انسانی غیرپیامبر سخن می‌گوید، بلکه باید پرسید حقیقت وجودی آن انسان از چه مرتبه‌ای برخوردار است که چنین ارتباطی برای او تحقق می‌یابد.
روایات مربوط به مصحف فاطمه، در چنین افقی معنایی فراتر از گزارش یک واقعه تاریخی پیدا می‌کنند. کلینی در الکافی، در باب مربوط به صحیفه، جفر، جامعه و مصحف فاطمه، روایتی از امام صادق (ع) نقل می‌کند که بر اساس آن، پس از رحلت رسول خدا (ص)، اندوهی بزرگ بر حضرت زهرا عارض شد و خداوند فرشته‌ای را برای تسلی ایشان فرستاد. فرشته افزون بر تسلی آن حضرت، از جایگاه پیامبر و برخی رویدادهای آینده سخن می‌گفت و امیرالمؤمنین (ع) آنچه را حضرت زهرا بازمی‌گفت، ثبت می‌کرد. این مجموعه در روایت، مصحف فاطمه نامیده شده است (کلینی، الکافی، کتاب الحجه، باب «فی ذکر الصحیفه والجفر والجامعه ومصحف فاطمه»).
در این گزارش، آنچه اهمیت دارد تنها وقوع گفت‌وگویی غیبی نیست، بلکه حقیقت معرفتی است که در این ارتباط انتقال می‌یابد. مصحف فاطمه در روایات شیعی، از قرآن متمایز دانسته شده و محتوای گزارش‌شده درباره آن نیز ناظر به تشریع احکام تازه نیست. بنابراین، تحدیث حضرت زهرا را نمی‌توان استمرار نبوت در صورتی دیگر تلقی کرد. این ارتباط، در قلمروی متمایز از وحی نبوی تحقق می‌یابد و از امکانی در مراتب معرفت غیبی حکایت می‌کند که با اصل خاتمیت تعارض ندارد. بااین‌حال، این تمایز تنها مرزهای اعتقادی مسئله را روشن می‌کند و برای فهم حقیقت معنوی آن، باید نسبت میان معرفت و مرتبه وجودی دریافت‌کننده بررسی شود.
در اینجا، تبیین امام خمینی از ارتباط جبرئیل با حضرت زهرا اهمیت ویژه‌ای می‌یابد. ایشان در سخنرانی ۱۱ اسفند ۱۳۶۴، پس از اشاره به روایت آمدن جبرئیل نزد حضرت زهرا، بر ضرورت تناسب میان مقام روحانی دریافت‌کننده و مرتبه فرشته تأکید می‌کند. در این تلقی، ارتباط با جبرئیل رخدادی مستقل از حقیقت وجودی انسان نیست، بلکه با ظرفیت معنوی و مرتبه روحانی او پیوند دارد. امام با اشاره به اختلاف دیدگاه‌ها درباره کیفیت نزول فرشته، بر این اصل تأکید می‌ورزد که تحقق چنین ارتباطی مستلزم تناسب میان مقام روحی انسان و مرتبه فرشته است (امام خمینی، صحیفه امام، ج ۲۰، سخنرانی ۱۱ اسفند ۱۳۶۴).
اهمیت این سخن در آن است که جهت شناخت مقام حضرت زهرا را دگرگون می‌سازد. در نگاه نخست، ممکن است عظمت آن حضرت را از این جهت بدانیم که جبرئیل با ایشان سخن گفته است، اما در تبیین امام خمینی، نفس امکان چنین ارتباطی به مرتبه‌ای از کمال روحانی دریافت‌کننده وابسته است. بنابراین، تحدیث تنها نشانه‌ای بیرونی از یک فضیلت نیست، بلکه در این قرائت عرفانی، با حقیقت وجودی مخاطب و ظرفیت او برای دریافت معرفت غیبی ارتباط دارد.
خاتمیت، پایان نبوت را بیان می‌کند و ولایت معنوی، در یکی از معانی عرفانی خود، به استمرار امکان قرب الهی و تحقق حقیقت باطنی دین در وجود انسان مربوط می‌شود. این استمرار، به معنای گشوده‌ماندن باب تشریع یا پیدایش راهی مستقل از شریعت خاتم نیست، بلکه در چارچوب حقیقت دین خاتم فهم می‌شود.
راز مقام محدَّثه حضرت زهرا را باید در همین افق جست‌وجو کرد. مسئله اصلی، حقیقت انسانی است که به مرتبه‌ای از کمال معنوی رسیده و در منابع روایی شیعه، مخاطب خطاب غیبی معرفی شده است. شناخت این مقام، راهی برای فهم ژرف‌تر نسبت میان معرفت، طهارت باطنی و ولایت الهی می‌گشاید و نشان می‌دهد که حقیقت کمال انسان را نمی‌توان به حدود حیات ظاهری یا مناصب اجتماعی و دینی او فروکاست.
اگر ختم نبوت، پایان یک منصب الهی است، حقیقت ولایت معنوی از استمرار امکان کمال باطنی و معرفت الهی حکایت می‌کند. حضرت فاطمه زهرا در منظومه اعتقادی شیعه، یکی از برجسته‌ترین مصادیق این حقیقت است. ازاین‌رو، شناخت مقام فاطمی تنها بازخوانی فضایل شخصیتی ممتاز در تاریخ اسلام نیست، بلکه تأملی در حقیقت انسان و ظرفیت او برای قرب الهی است؛ حقیقتی که در آن، معرفت و طهارت و ولایت به یکدیگر پیوند می‌یابند و افقی ژرف‌تر از نسبت انسان با عالم غیب را آشکار می‌سازند.
۱. قرآن کریم، سوره احزاب، آیه ۴۰؛ سوره قصص، آیه ۷؛ سوره آل‌عمران، آیات ۴۲ و ۴۵.
۲. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، کتاب الحجه، باب «فی ذکر الصحیفه والجفر والجامعه ومصحف فاطمه».
۳. امام خمینی، روح‌الله، صحیفه امام، جلد ۲۰، سخنرانی ۱۱ اسفند ۱۳۶۴، درباره مقام معنوی حضرت فاطمه زهرا (س).
۴. طباطبایی، سیدمحمدحسین، شیعه در اسلام، بخش اعتقادات اسلامی از نظر شیعه دوازده‌امامی، مبحث ولایت معنوی.
۵. جوادی آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، فصل نخست، مبحث خلافت الهی.
منبع: خبرآنلاین
