کرج _ آیا می‌توان از شهروندان انتظار تفکیک زباله داشت، وقتی زیرساخت جمع‌آوری جداگانه فراهم نیست؟ وضعیت پسماند در کرج، مسئولیت مردم و مدیریت شهری را دوباره مطرح کرده است.
خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها، حمیدرضا عبدالمنافی: از ساعت ۹ شب به بعد، وقتی نوبت جمع‌آوری زباله منازل می‌رسد، کیسه‌ها یکی‌یکی کنار ورودی ساختمان‌های کرج می‌نشینند؛ خشک و تر، کاغذ و باقی‌مانده غذا، همه در یک کیسه. تفکیک زباله از مبدأ، که سال‌هاست در توصیه‌های فرهنگی و شعارهای محیط‌زیستی تکرار می‌شود، هنوز از دیوار خانه‌ها بیرون نیامده است. فاصله «می‌دانیم باید جدا کنیم» تا «جدا می‌کنیم» فقط یک فاصله فرهنگی نیست؛ به تجهیزات، برنامه و تصمیم‌های مدیریت شهری هم گره خورده است.
پرسش اصلی ساده است: از خانواده‌ای که زباله‌اش را در آشپزخانه تفکیک می‌کند، چه انتظاری می‌توان داشت وقتی شب‌هنگام پشت در، سطل جداگانه‌ای نمی‌بیند و نمی‌داند کامیون جمع‌آوری، خشک و تر را یکجا می‌برد یا جدا؟ تجربه جمع‌آوری سطل‌های خانگی در برخی نقاط کرج و تغییر شیوه دریافت پسماند نشان داد که یک سیاست نیمه‌کاره می‌تواند به‌جای گشودن گره، اعتماد شهروندان را هم سست کند. خانه‌های بازیافت نیز که روزی با استقبال مردم روبه‌رو شدند، نتوانستند به شبکه‌ای پایدار تبدیل شوند.
در همین زمینه، با « جواد چپردار، رئیس کمیسیون نظارت و حقوقی شورای اسلامی شهر کرج»، درباره وضعیت فرهنگ تفکیک زباله، نقش خانواده‌ها و رسانه‌ها، جمع‌آوری سطل‌های زباله خانگی و مسئولیت مدیریت شهری در فراهم کردن زیرساخت‌های لازم گفت‌وگو کرده ایم.
چرا با وجود سال‌ها تأکید بر ضرورت تفکیک زباله از مبدأ، این موضوع هنوز به یک رفتار روزمره و فرهنگ عمومی در میان شهروندان کرجی تبدیل نشده است؟
به نظر من بزرگ‌ترین چالش جمع‌آوری و تولید زباله در کشور، موضوع بازیافت و تفکیک از مبدأ است. این مسئله ابتدا به فرهنگ‌سازی و آموزش در شهرها نیاز دارد. اگر امروز فرهنگ‌سازی صحیح و آموزش همگانی برای تفکیک زباله را آغاز کنیم و هم‌زمان برنامه عملیاتی مناسبی برای اجرای آن آماده شود، ممکن است شوراهای ادوار آینده بتوانند بر پایه این فرهنگ شکل‌گرفته، اقدامات اجرایی مؤثرتری انجام دهند.
نمی‌توان انتظار داشت یک تصمیم یا طرح در کوتاه‌مدت به اجرا برسد و بلافاصله آثار اجرایی آن را مشاهده کنیم.
*بنابراین فرهنگ‌سازی و آموزش عمومی باید در کنار برنامه عملیاتی مدیریت شهری دنبال شود؟
فرهنگ‌سازی قدم اول است، اما باید برای آن برنامه هم داشته باشیم. اینکه در طول سال‌ها با وجود ظرفیت رسانه‌ها و تلویزیون استانی نتوانسته‌ایم مانند برخی استان‌های کشور فرهنگ تفکیک زباله را توسعه دهیم، موضوعی است که باید درباره آن بررسی و پاسخ‌گویی شود.
مردم باید بدانند چرا تفکیک زباله اهمیت دارد و چگونه می‌توانند در خانه‌های خود این کار را انجام دهند. این موضوع به آموزش عمومی، فرهنگ‌سازی مستمر و برنامه‌ریزی برای اجرای اقدامات عملی نیاز دارد.
*نقش مدیریت شهری در تبدیل این آگاهی و آموزش به رفتار عملی شهروندان چیست؟
اگر قرار است از مردم بخواهیم در خانه زباله‌های خود را تفکیک کنند، باید امکانات لازم را هم در اختیارشان قرار دهیم. نمی‌توانیم صرفاً از خانواده‌ها انتظار داشته باشیم زباله‌ها را جدا کنند، اما برای جمع‌آوری جداگانه آن‌ها برنامه مشخصی نداشته باشیم. شهرداری باید در کنار فرهنگ‌سازی و آموزش، تجهیزات و امکانات لازم را فراهم کند و برای اجرای این فرایند برنامه عملیاتی داشته باشد.
*یکی از موضوعات مورد انتقاد شهروندان، جمع‌آوری سطل‌های زباله مقابل ساختمان‌ها در این دوره مدیریت شهری است. این تصمیم با چه هدفی اجرا شد؟
زمانی که شورای ششم فعالیت خود را آغاز کرد، با یک طرح نیمه‌کاره مواجه شدیم که بر اساس آن سطل‌ها و سبدهای زباله مقابل ساختمان‌ها جمع‌آوری شده بود. در ادامه، مدیریت شهری با این مسئله مواجه بود که باید زباله ساختمان‌هایی را نیز جمع‌آوری می‌کرد که دیگر سبد زباله نداشتند.
اشکالی که به آن طرح وارد بود، صرفاً جمع‌آوری یا جمع‌آوری نکردن سطل‌ها نبود؛ مسئله این بود که جمع‌آوری سطل‌های زباله خانگی بخشی از یک طرح محسوب می‌شد، اما همه اجزای آن به‌طور کامل اجرا نشده بود. وقتی یک طرح به‌صورت ناقص اجرا شود و بخش‌های اصلی آن تحقق پیدا نکند، به‌جای حل مشکلات مردم، خودش می‌تواند به یک چالش جدید تبدیل شود.
*آیا جمع‌آوری سطل‌ها بدون تغییر متناسب در شیوه جمع‌آوری و انتقال زباله، مشکلات را بیشتر کرد؟
بله، یکی از اشکالات همین بود. وقتی سطل‌های زباله منازل جمع‌آوری می‌شود، باید فناوری و شیوه جمع‌آوری و انتقال زباله در خدمات شهری هم متناسب با آن تغییر کند. این تغییر به شکل لازم ایجاد نشد و در نتیجه، چالش‌های قبلی بیشتر شد. بنابراین اجرای چنین طرح‌هایی باید با پیش‌بینی همه مراحل و امکانات مورد نیاز همراه باشد.
*تجربه خانه‌های بازیافت در کرج نیز در مقطعی با استقبال شهروندان همراه بود، اما استمرار پیدا نکرد. چرا این مراکز نتوانستند به یک شبکه پایدار برای مشارکت مردم تبدیل شوند؟
در دوره‌ای تصمیم گرفتیم خانه‌های بازیافت ایجاد کنیم. مصوبه‌ای داشتیم که شهرداری‌های مناطق موظف بودند هرکدام چند مرکز بازیافت راه‌اندازی کنند.
در ابتدا تعدادی از این مراکز ایجاد شد و شهروندان زباله‌های خشک خود را تحویل می‌دادند و در مقابل، محصول یا امتیازی دریافت می‌کردند. اما این روند استمرار پیدا نکرد و مراکز رونق اولیه را از دست دادند.
به اعتقاد من، برای موفقیت چنین طرح‌هایی باید از ابتدا مشخص باشد شهروندی که زباله خود را برای بازیافت تحویل می‌دهد، چه خدمتی دریافت می‌کند و مدیریت شهری چگونه می‌خواهد مشارکت او را ادامه‌دار کند.
*آیا آموزش عمومی به‌تنهایی می‌تواند شهروندان را به تفکیک زباله ترغیب کند؟
آموزش ضروری است، اما کافی نیست. باید در کنار فرهنگ‌سازی و آموزش همگانی، برنامه اجرایی داشته باشیم. وقتی از خانواده‌ها می‌خواهیم زباله‌های خود را تفکیک کنند، باید سطل‌های مخصوص این کار را هم در اختیارشان قرار دهیم. همچنین مراکز خدماتی مناطق باید برای جمع‌آوری جداگانه زباله‌های تفکیک‌شده برنامه داشته باشند. اگر شهروندی فرهنگ این کار را پیدا کرده و با مدیریت شهری همکاری می‌کند، باید مشخص باشد شهرداری برای تشویق او چه اقدامی انجام می‌دهد.
*در این میان، رسانه‌ها چه مسئولیتی در فرهنگ‌سازی و آموزش همگانی دارند؟
رسانه‌ها و ظرفیت‌هایی مانند تلویزیون استانی می‌توانند در فرهنگ‌سازی نقش داشته باشند. باید تلاش کنیم مردم با اهمیت تفکیک زباله از مبدأ آشنا شوند و این کار به یک رفتار عمومی تبدیل شود. البته این فرهنگ‌سازی و آموزش باید همراه با برنامه‌ریزی مدیریت شهری باشد تا مردم پس از مشارکت، نتیجه اقدام خود را ببینند.
*آیا می‌توان از مشوق‌های اقتصادی برای افزایش مشارکت خانواده‌ها استفاده کرد؟
بله، یکی از موضوعاتی که در برنامه‌های پیشنهادی مطرح کرده‌ایم، تشویق شهروندانی است که در تفکیک زباله از منازل با مدیریت شهری همکاری می‌کنند. حتی در برخی عوارض می‌توان برای این افراد تخفیف یا معافیت در نظر گرفت. این موضوع می‌تواند در کنار فرهنگ‌سازی و آموزش، انگیزه مشارکت مردم را افزایش دهد.
*آیا این پیشنهادها در شورای ششم به مرحله تصمیم‌گیری و تأمین اعتبار رسیده است؟
در سال‌های اخیر طرح‌هایی در حوزه شهرسازی و خدمات شهری مطرح کردیم که یکی از محورهای آن آغاز تفکیک زباله از منازل بود. همچنین موضوع تشویق شهروندانی که در این زمینه همکاری می‌کنند، در برنامه‌ها و بودجه مورد توجه قرار گرفت.
پیشنهاد ما این بود که اجرای طرح ابتدا از مجتمع‌های بزرگ‌تر که تعداد واحدهای بیشتری دارند، آغاز شود.
*چرا مجتمع‌های مسکونی بزرگ برای آغاز این طرح در اولویت قرار گرفتند؟
به دلیل اینکه این مجتمع‌ها تعداد واحدهای بیشتری دارند و می‌توان اجرای طرح را در آن‌ها آغاز کرد. اگر برنامه مشخصی برای فرهنگ‌سازی و آموزش ساکنان، تفکیک زباله، تأمین سطل‌های مناسب، جمع‌آوری جداگانه و تشویق شهروندان وجود داشته باشد، امکان اجرای منسجم‌تر طرح فراهم می‌شود.
*با توجه به اینکه برای این برنامه در بودجه ردیف‌هایی پیش‌بینی شده، اکنون انتظار شورا از شهرداری چیست؟
وقتی در شورا ضرورت یک موضوع مطرح می‌شود، برای آن برنامه و اعتبار در نظر گرفته می‌شود و مصوبه مربوط نیز به شهرداری ارسال می‌شود، انتظار داریم شهردار، سازمان مدیریت پسماند و معاونت خدمات شهری برای ادامه کار برنامه داشته باشند.
این برنامه باید شامل فرهنگ‌سازی و آموزش مردم برای تفکیک زباله در منازل، فراهم کردن امکاناتی مانند سطل‌های متنوع، جمع‌آوری جداگانه زباله‌ها و پیش‌بینی مشوق‌های لازم باشد.
*در نهایت، چه زمانی می‌توان انتظار داشت تفکیک زباله از یک توصیه فرهنگی به بخشی از زندگی روزمره شهروندان کرجی تبدیل شود؟
این موضوع نیازمند استمرار فرهنگ‌سازی، آموزش و اجرای برنامه‌های عملیاتی است. باید از یک طرف مردم را به مشارکت تشویق کنیم و آموزش‌های لازم را در اختیارشان قرار دهیم و از طرف دیگر امکانات مورد نیاز را فراهم کنیم. اگر این بخش‌ها در کنار هم پیش بروند، می‌توان امیدوار بود فرهنگ تفکیک زباله در جامعه شکل بگیرد و در دوره‌های بعدی نیز توسعه پیدا کند.
تفکیک زباله از مبدأ فقط به همت خانواده‌ها گره نخورده است؛ شهروند زمانی تا آخر همراهی می‌کند که ببیند کار او در کوچه و خیابان هم ادامه پیدا می‌کند. حرف‌های چپردار درباره طرح تفکیک زباله از منازل، پرسش‌هایی را پیش می‌کشد که انتظار می‌رود شهرداری کرج و سازمان مدیریت پسماند به آن‌ها پاسخ دهند: این طرح، که برایش در بودجه اعتبار پیش‌بینی شده، اکنون در چه مرحله‌ای است و چه میزان از اعتبار مصوب هزینه شده است؟ زمان‌بندی فرهنگ‌سازی، توزیع سطل‌های تفکیکی، جمع‌آوری جداگانه و آغاز کار در مجتمع‌های بزرگ چیست؟ و پس از جمع‌آوری سطل‌های خانگی در طرح پیشین، چه برنامه‌ای برای تکمیل زیرساخت جایگزین و رفع سردرگمی ساکنان وجود دارد؟
منبع: خبرگزرای مهر
