کاروانسرای مشیرالملک برازجان، یادگار باشکوه معماری دوره قاجار و یکی از ۵۴ کاروانسرای ایرانی ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو، روایتگر تاریخ تجارت، هنر و معماری اصیل ایرانی در استان بوشهر است.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین بوشهر، کاروانسرای مشیرالملک که در ضلع شرقی میدان مرکزی شهر برازجان در استان بوشهر قرار دارد، از نوع کاروانسراهای درون‌شهری محسوب می‌شود و یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی و فرهنگی این استان به شمار می‌رود. این بنا که به دلیل استفاده از آن به عنوان زندان در دوره‌هایی از تاریخ معاصر، به «دژ برازجان» نیز شهرت یافته است، در سال ۱۳۶۲ با شماره ۱۶۳۹ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید و در سال‌های اخیر با پیگیری‌های مدیریت میراث فرهنگی بوشهر، مرمت و برای کاربری فرهنگی و هنری آماده‌سازی شده است.
تاریخچه ساخت و فراز و فرودهای کاربری
کاروانسرای مشیرالملک در سال ۱۲۵۱ شمسی به فرمان حاج میرزا ابوالحسن خان مشیرالملک و با هزینه‌ای معادل ۴۱ هزار تومان ساخته شد. معمار این ساختمان حاج محمد رحیم شیرازی، سازنده پل مشیر و کاروانسرای دالکی، بود که این بنا را به سبک معماری ایرانی دوره زندیه طراحی و اجرا کرد. این کاروانسرا در دوره قاجار و تا سال ۱۳۱۱ شمسی به عنوان محل استراحت کاروانیان و تجار در مسیر شیراز به بوشهر مورد استفاده قرار می‌گرفت.
از سال ۱۳۱۱ شمسی که قشون نظامی به برازجان وارد شد، این بنا به محل استقرار نظامیان تبدیل شد و از سال ۱۳۳۵ با تغییرات و تعمیراتی در اختیار شهربانی قرار گرفت و به عنوان زندان مورد بهره‌برداری قرار گرفت. همین کاربری سبب شد که این اثر تاریخی در میان مردم به «دژ برازجان» شهرت یابد. سرانجام در سال ۱۳۹۹ با پیگیری‌های مکرر مدیریت میراث فرهنگی بوشهر، این بنا از کاربری زندان تخلیه و مرمت‌های لازم برای احیای آن به عنوان یک اثر تاریخی و فرهنگی آغاز شد.
معماری و مصالح؛ جلوه‌گاه هنر ایرانی
مساحت کل بنای کاروانسرای مشیرالملک ۹۱۱۱ مترمربع با زیربنایی در حدود ۴۲۱۱ مترمربع است و چهار برج مرتفع با ارتفاع ۱۲.۹۱ متر در چهارگوشه آن قرار دارد. این کاروانسرا در مجموع دارای ۶۹ باب اتاق و حجره بوده که به دلیل تغییر کاربری در دوره‌های بعدی، تعداد آن‌ها کم یا زیاد شده است. عمده مصالح تشکیل‌دهنده این بنا سنگ، گچ و ساروج است و در کف آن از تخته‌سنگ‌های بزرگ تراشیده‌شده استفاده شده است.
گچ برای زیباسازی نمای داخلی و بیرونی، گل آهک به عنوان ملات برای پی‌سازی و دیوارچینی، شیشه رنگی تولید محلی در درب‌ها و پنجره‌ها، سنگ‌های شکسته بوم‌آورد از کوه کیسگان در پی‌سازی و دیوارچینی، چوب برای تیر سقف و درب و پنجره، خاک به عنوان عایق رطوبتی و پوشش بام و حصیر روی سقف پیش از مصالح شیب‌بندی، از جمله مواد و مصالح به کار رفته در این بنای تاریخی هستند.
از عناصر و اجزای معماری این کاروانسرا می‌توان به سردر ورودی با پیش‌آمدگی و شاه‌نشین، درب ورودی دولنگه از نوع چوب ساج هند، هشتی به عنوان واسط میان سردر و حیاط مرکزی برای کاهش گرما و نور شدید، حیاط مرکزی با ابعاد متناسب با شرایط اقلیمی، اصطبل در پشت اتاق مسافران، برج و بارو برای حفاظت، ایوانچه برای سایه‌اندازی، اتاق مسافران، پشت‌بام با هواکش و نورگیر و پشت‌بند برای ایستایی بنا اشاره کرد.
طراحی اقلیمی و جایگاه جهانی
کالبد بسیار ضخیم این بنا با مصالح بنایی به عنوان خازن حرارتی برای تعدیل دمای ساختمان عمل می‌کند و قرارگیری اصطبل در پشت اتاق مسافران از نظر حرارتی موثر بوده است. درون‌گرایی و حیاط مرکزی و یکپارچگی پوسته خارجی بنا در برابر شرایط نامساعد اقلیمی، وجود درخت در حیاط برای خنک کردن فضای داخل، بلند بودن کف اتاق مسافران برای محافظت از عوامل جوی و در نظر گرفتن ایوانچه‌هایی در جلو اتاق‌ها برای تامین سایه، همگی در هماهنگی با اقلیم منطقه طراحی شده‌اند. طراحی فضاهایی مانند آب‌انبار، باره‌بند، حمام، حجره و اتاق نیز برای برآوردن نیازهای کاروانیان در نظر گرفته شده است.
این کاروانسرا در سال ۱۳۹۹ پس از تخلیه از کاربری زندان، با مرمت‌های انجام‌شده، اکنون به عنوان یکی از ۵۴ کاروانسرای ایرانی ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو، به عنوان یک اثر تاریخی و فرهنگی در معرض بازدید عموم و پژوهش‌های تاریخی قرار دارد.
منبع: خبرآنلاین
