رویداد۲۴| تنها چند هفته از افزایش قیمت سوخت خارج از سهمیه به ۱۰ هزار تومان گذشته و شاهد طرح پیشنهاد تعیین نرخ چهارم بنزین هستیم! اظهارات سخنگوی صنف جایگاه‌های سوخت درباره تعریف یک پلکان تازه برای مصرف‌کنندگان پرمصرف، بار دیگر گمانه‌زنی‌ها درباره ادامه تغییرات قیمتی را تقویت کرده است. رضا نواز، سخنگوی صنف جایگاه‌های سوخت کشور، پیشنهاد داده است برای مصرف مازاد بر سه نرخ فعلی بنزین، یک پلکان چهارم با قیمت بالاتر تعریف شود. در حال حاضر، نرخ نخست بنزین ۱۵۰۰ تومان برای ۶۰ لیتر سهمیه ماهانه و نرخ دوم ۳۰۰۰ تومان برای ۵۰ لیتر بعدی است.
پس از افزایش قیمت در شهریورماه، بنزین مصرفی خارج از این سهمیه‌ها نیز با نرخ ۱۰ هزار تومان عرضه می‌شود. منطق پیشنهادی نواز این است که به جای افزایش پی‌درپی نرخ سوم، برای مصرف بالاتر یک نرخ جداگانه در نظر گرفته شود تا مصرف‌کنندگان بسیار پرمصرف از سایر دارندگان خودرو تفکیک شوند. او همچنین گفته است کسانی که به هر دلیل در ماه به بنزین بیشتری نیاز دارند، نباید بدون سوخت بمانند و نرخ چهارم می‌تواند امکان تأمین نیاز آنها را فراهم کند. این پیشنهاد در ظاهر به معنای حفظ سهمیه‌ها و نرخ‌های فعلی برای بخش بزرگی از مردم است؛
با این حال، طرح آن در فاصله کوتاهی پس از افزایش نرخ سوم، نگرانی‌ها درباره مرحله بعدی سیاست قیمت‌گذاری بنزین را افزایش می‌دهد. ناترازی بنزین فقط با افزایش قیمت حل نمی‌شود برای حل ناترازی بنزین بدون اینکه بار سنگین آن به دوش مردم بیفتند، باید توجه داشته باشیم که مسئله اصلی در ایران، فاصله میان تولید و مصرف بنزین است. برآورد‌های منتشرشده در ماه‌های اخیر، مصرف روزانه بنزین را در محدوده ۱۳۰ تا ۱۴۵ میلیون لیتر قرار داده‌اند، در حالی که تولید پالایشگاهی و سایر منابع تأمین داخلی در بسیاری از دوره‌ها پاسخگوی این میزان نبوده است.
همه تقصیر این وضعیت را، اما نباید گردن مردم انداخت، چراکه کمبود بنزین به مجموعه‌ای از عوامل مثل افزایش تعداد خودروها، بهره‌وری پایین ناوگان، افت عرضه گاز طبیعی فشرده، کیفیت پایین بخشی از بنزین تولیدی، محدودیت ظرفیت پالایشگاهی و اختلال در واردات وابسته است. به عبارت دیگر، حتی اگر افزایش قیمت بخشی از مصرف مازاد را کاهش دهد، به خودی خود مشکل تولید، کیفیت سوخت و ساختار حمل‌ونقل را حل نمی‌کند. دولت ممکن است با گران‌تر کردن بنزین، بخشی از تقاضا را مهار کند یا هزینه تأمین آن را از مصرف‌کننده بگیرد، اما این با اصلاح ریشه‌ای ناترازی تفاوت دارد.
سهم قاچاق سوخت در ناترازی یکی از محور‌هایی که در بحث افزایش قیمت بنزین نباید نادیده گرفته شود، نحوه نظارت بر توزیع سوخت است. در هفته‌های اخیر، گزارش‌هایی از ثبت سوخت‌گیری‌های غیرعادی منتشر شده است؛ از جمله مواردی که در آنها یک کد ملی به بیش از صد بار سوخت‌گیری یا مجموع حجم بالایی از دریافت بنزین مرتبط بوده است. در نمونه‌ای که در گزارش‌های منتشرشده از اظهارات مسئولان توزیع فرآورده‌های نفتی بازتاب یافت، یک فرد در یک روز ۱۰۵ بار در یک جایگاه سوخت‌گیری کرده بود و مورد دیگری از ۹۸ بار سوخت‌گیری در ۳۸ جایگاه خبر می‌داد.
این ارقام به‌تنهایی اثبات نمی‌کنند که تمام سوخت دریافت‌شده قاچاق شده است، اما به روشنی ضرورت بررسی دقیق‌تر و شفافیت در سازوکار توزیع را نشان می‌دهند. در چنین شرایطی، پیش از آنکه مصرف‌کننده عادی با یک نرخ تازه روبه‌رو شود، باید روشن شود که نظام هوشمند توزیع سوخت تا چه اندازه توانسته مصرف‌های غیرعادی را شناسایی کند، مسیر خروج سوخت از شبکه رسمی کجاست و با تخلف‌های احتمالی چه برخوردی صورت گرفته است. خودرو‌های داخلی چقدر از بنزین کشور را می‌بلعند؟ وجه دیگر ماجرا به کیفیت خودرو‌های موجود در بازار است.
نمی‌توان از ضرورت کنترل مصرف بنزین حرف زد و سهم خودروسازان و سیاست‌های صنعتی را از این معادله کنار گذاشت. مصرف سوخت تنها به میزان رانندگی مردم مربوط نیست؛ خودرویی که برای پیمودن هر صد کیلومتر بنزین بیشتری می‌سوزاند، حتی با الگوی استفاده مشابه، تقاضای بیشتری به شبکه سوخت تحمیل می‌کند. خودرو‌های داخلی به‌طور متوسط حدود ۸ تا ۱۰ لیتر بنزین در هر صد کیلومتر مصرف می‌کنند؛ رقمی که در بسیاری از مدل‌ها از مصرف خودرو‌های کم‌مصرف خارجی بالاتر است.
این را هم در نظر باشید که بین سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ بیش از ۵.۳ میلیون خودروی سواری بنزینی در ایران تولید شده و در همین دوره، تعداد خودرو‌های فرسوده اسقاط‌شده به‌مراتب کمتر از رشد ناوگان بوده است. در نتیجه، تعداد خودرو‌های مصرف‌کننده بنزین افزایش یافته، بی‌آنکه به همان نسبت خودرو‌های فرسوده و پرمصرف از چرخه خارج شوند. بدیهی است که اگر خودرو‌های داخلی به‌تدریج به استاندارد‌های مصرف سوخت نزدیک شوند، اثر آن در مقیاس میلیون‌ها خودرو می‌تواند قابل‌توجه باشد.
کاهش مصرف هر خودرو شاید در نگاه اول ناچیز به نظر برسد، اما وقتی این صرفه‌جویی در یک ناوگان چندمیلیونی ضرب شود، به کاهش تقاضای روزانه بنزین منجر خواهد شد. این مسیر، البته، به الزام واقعی خودروسازان به رعایت استانداردها، ارتقای فناوری، شفافیت درباره مصرف واقعی محصولات و خروج خودرو‌های فرسوده نیاز دارد؛ نه صرفاً اعلام هدف‌های کلی. کیفیت بنزین هم بخشی از معادله است در کنار خودرو‌های پرمصرف، کیفیت سوخت نیز در میزان مصرف و عملکرد موتور نقش دارد.
طبق گزارش‌های منتشر شده حدود ۸۰ درصد بنزین عرضه‌شده در کشور در گروه بنزین با اکتان ۸۷ قرار می‌گیرد و در سال‌های اخیر تولید برخی انواع بنزین با کیفیت بالاتر کاهش یافته است. حواشی اخیر درباره استفاده از ترکیبات و روش‌های اختلاط برای جبران بخشی از کمبود را هم نباید نادیده گرفت؛ لذا اگر دولت به دنبال کاهش مصرف است، نمی‌تواند از یک سو درباره پرمصرف بودن خودروها هشدار دهد و از سوی دیگر، کیفیت سوخت و سرمایه‌گذاری لازم برای بهبود آن را به حاشیه براند.
منبع: رویداد 24
