رویداد۲۴ | علیرضا نجفی- «پرواضح است که اسکندر مقدونی و نادرشاه افشار، آن دو فاتح و ویرانگرِ بزرگ مشرق‌زمین، به مدد نیرویی شگرف و ولعی پنهان، پیوسته به سوی تاخت‌وتاز و کشورگشایی و ماجراجویی سوق داده می‌شدند.»
این عبارات را یوناس هانوی، جهانگرد و تاجر نامدار انگلیسی، در سال ۱۷۵۲ میلادی و در ضمن گزارشی برای دولت متبوع خویش نوشته است. نادرشاه افشار، هم‌تراز اسکندر مقدونی، از یک سو به یُمن دلاوری‌ها و نبوغ نظامی‌اش، و از سوی دیگر به واسطه‌ی قساوت‌ها و خون‌ریزی‌های بیمارگونه‌اش، که نظیرشان را کمتر می‌توان در تاریخ معاصر جهان مشاهده کرد، در صحیفه‌ی روزگار ثبت افتاده است؛ نامی بلند و البته ننگی گران که از خویش به یادگار نهاد. با این همه، شگفتا که این خوی سفاکانه، در اوراق تاریخی و فرهنگی معاصر ما کمتر مجال بروز یافته است.
به گزارش رویداد۲۴، در چشم‌انداز ملی‌گرایان و وطن‌دوستان «امروز» ایران، نادر از معدود حکام باکفایت و کاردان تاریخ ما به شمار می‌رود. تأکید بر قید «امروز» از آن روست که از غفلت تاریخی مصون بمانیم؛ چه آنکه ایرانیان هم‌روزگار نادر، در اعماق جان از او در وحشت و نفرتی عمیق می‌زیستند. تا بدان‌جا که، چون خبر کشته شدن وی در بلاد انتشار یافت، سراسرِ ایران‌زمین غرق در سور و شادمانی گشت. آری، اجداد و گذشتگان ما بر مرگ نادرشاه پای‌کوبی می‌کردند؛ اما چرا؟ به این دلیل که نادرشاه یکی از خون‌خوارترین، ستمگرترین و نالایق‌ترین جباران تاریخ بشر است.
زمینه تاریخی برآمدن نادرقلی در آغاز قرن هجدهم میلادی، امپراتوری پهناور ایران تحت حاکمیت شاه‌سلطان حسین قرار داشت؛ حاکم ماقبل آخر پادشاهان صفوی. با وجود درخشش و شکوه خیره‌کننده امپراتوری در دوران طلایی شاه عباس اول، بنیان‌های دولت صفوی از نیمه قرن هفدهم میلادی رو به سستی گذاشت و به تدریج ضعیف و ضعیف‌تر شد. انحطاط این سلسله نیز به نوبه خود، باعث هرچه ضعیف‌تر شدن ارتش شاهنشاهی می‌شد. هم‌زمان با این افول داخلی، کمپانی‌های هند شرقی متعلق به هلندی‌ها و انگلیسی‌ها با استفاده از فرصت، به تدریج کنترل مسیر‌های پرسود تجاری به سوی هندوستان را به دست گرفتند؛
رویدادی که به کاهش شدید و کمرشکن درآمد‌های خزانه‌داری صفویان انجامید.
بیشتر بخوانید: تولد فقه سیاسی شیعه در عصر صفوی و پس از آن؛ از حاشیه قدرت تا انتظار تاریخی دوران صفویه در تاریخ ایران و جهان چگونه بود و کجا شکل گرفت؟ تاریخ استبداد در ایران
در کنار این معضلات اقتصادی و نظامی، نفوذ مخرب خواجه‌های حرم‌سرا که از زمان سلطنت شاه سلیمان قدرت بی‌سابقه‌ای یافته بودند، اوضاع را پیچیده‌تر می‌کرد. این خواجه‌ها به طور مکرر در حیاتی‌ترین امور سیاسی ایران دخالت می‌کردند و در واقع، همین دسیسه‌چینی‌های درونی بود که به روی کار آمدن شاه سلطان حسین جوان و بی‌تجربه در سال ۱۶۹۴ منجر گردید. به گزارش رویداد۲۴، فساد ریشه‌دار و فلج‌کننده‌ای که در دربار صفوی رخنه کرده بود، در پیوند با بی‌علاقگی مطلق و بی‌کفایتی شاه جوان در رسیدگی به امور مملکتی، خلأ قدرت خطرناکی را در سراسر ایران پدید آورد.
در این دوران، قدرت نظامی امپراتوری به جای تکیه بر یک ارتش مرکزی و سازمان‌یافته، به کمک‌های ناپایدار حاکمان محلی و منطقه‌ای وابسته شده بود. نتیجه این ضعف مفرط، هجوم همه‌جانبه بیگانگان بود. امپراتوری ایران به طور هم‌زمان در اوایل قرن هجدهم از سمت مرز‌های غربی مورد تهاجم ترکان عثمانی و از جانب شمال مورد هجوم روس‌ها قرار گرفت. در همین حین، شعله‌های چندین شورش و طغیان داخلی نیز در گوشه‌وکنار کشور زبانه می‌کشید.
سرانجام، افغان‌های مستقر در قندهار در شمال شرقی امپراتوری سر به شورش برداشتند و با لشکری جرار به سوی قلب ایران تاختند و پایتخت باکوه و پرآوازه صفویان، اصفهان، را در ماه مارس سال ۱۷۲۲ میلادی به محاصره خود درآوردند. شاه سلطان حسین در متحد کردن ارتش پراکنده خود کاملا ناکام ماند؛ دلیلی که عمدتاً ریشه در بی‌وفایی و عدم وفاداری حاکمان ایالات مختلف داشت. این بی‌کفایتی به فروپاشی کامل و درهم‌شکستن ارتش‌های ایران انجامید.
اگرچه شهر اصفهان، نگین انگشتری ایران، در اکتبر ۱۷۲۲ به دست محمود هوتکی، رهبر شورشیان افغان، سقوط کرد، اما طهماسب، فرزند شاه، موفق شد در تاریکی شب از حلقه محاصره بگریزد و جان به در ببرد. در ۲۳ اکتبر همان سال، فاجعه به اوج خود رسید و شاه سلطان حسین با خفت و خواری تاج و تخت را به محمود هوتکی افغان واگذار کرد و استعفا داد. بدین ترتیب، امپراتوری ایران در گردابی از بی‌ثباتی سیاسی، هرج‌ومرج و درگیری‌های مسلحانه وحشتناک فرو رفت.
درست در دل این تاریکی و بحران بود که شاهزاده طهماسبِ جوان خود را پادشاه قانونی ایران اعلام کرد و تلاش‌های مذبوحانه‌ای را برای بازپس‌گیری تاج‌وتخت اجدادی‌اش آغاز نمود؛ او برای این منظور سعی کرد از میان قبایل سلحشور قزلباش در منطقه آذربایجان امروزی، لشکریانی برای خود گردآوری کند. طلوع ستاره بخت نادرقلی افشار به گزارش رویداد۲۴، در سال ۱۶۸۸ میلادی، پسری به نام نادرقلی در روستایی دورافتاده در منطقه خراسان، در فاصله چند روز مسافرت تا مشهد (شهر مقدس شیعیان)، چشم به جهان گشود. سرنوشت از همان ابتدا با او سر ناسازگاری داشت.
پس از مرگ پدر، نادرقلی توسط عمویش از ارث محروم شد و به ناچار، برای گذران زندگی، گروهی از راهزنان را گرد هم آورد و سال‌هایی از جوانی خود را به غارتگری و زندگی شبانی و تاخت‌وتاز در کوه‌ها گذراند. اما این زندگی خشن، از او جنگجویی بی‌باک ساخت. دلاوری‌ها و مهارت‌های نظامی شگفت‌انگیز نادرقلی به زودی توجه بابلوخان، حاکم وقت خراسان را به خود جلب کرد و او در سال ۱۷۱۴ میلادی به خدمت حاکم خراسان درآمد.
بیشتر بخوانید: نادرشاه افشار؛ حکمرانی با مشت آهنین نادر شاه افشار؛ ماجراجوی نظامی منطقه که اسطوره ناسیونالیسم ایرانی شد
یوناس هانوی در نوشته‌های خود به صراحت بیان می‌کند که فضائل نظامی و شایستگی‌های جنگی نادرقلی، به طور چشمگیری برتر و فراتر از تمام افسران ارشد بابلوخان بود، با وجود اینکه او در آن زمان هنوز جوانی جویای نام بود. استراتژی‌های بی‌نقص، شور و حرارت مهارناپذیر او در قلب کارزار، و صدای رسا و پرهیبتی که با آن در میدان جنگ فرمان می‌راند، به او این امکان را می‌داد که به راحتی بر دشمنانش غلبه کند و ترس بر اندام خصم بیندازد.
جیمز فریزر نیز در کتاب «تاریخ نادرشاه»، کتابی که در دوران حیات خود نادرشاه و در سال ۱۷۴۲ در لندن منتشر شد، به تفصیل به ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد نظامی و رهبری کاریزماتیک نادر اشاره کرده است. در همین اثنا شاه طهماسب دوم که در برابر تهاجمات ویرانگر عثمانی‌ها و روس‌ها و شورش افغان‌ها به شدت مستأصل و در تنگنا قرار گرفته بود، با شنیدن آوازه این سردار خراسانی، نادرقلی را در سال ۱۷۲۷ میلادی به عنوان فرمانده کل ارتش درهم‌شکسته خود منصوب کرد.
نادرقلی با ترکیب بی‌نظیری از نبوغ نظامی و هوش سرشار سیاسی، توانست به سرعت جایگاه خود را تثبیت کند و دربار صفوی عنوان افتخارآمیز و پرطمطراق «طهماسب‌قلی‌خان» (به معنای غلام و خدمتگزار طهماسب) را به او اعطا کرد. نادرقلی با تکیه بر این عنوان جدید و مشروعیت حاصل از آن، با سرعتی برق‌آسا تمام خطه خراسان را از وجود دشمنان پاکسازی کرد و وفاداری بی‌قیدوشرط و اعتماد کامل ارتش را به دست آورد. در تمام این مدت، شاه طهماسب که مرد میدان نبرد نبود، به مشهد عقب‌نشینی کرده بود تا در جوار آرامگاه امام هشتم شیعیان به دعا و نیایش بپردازد.
به گزارش رویداد۲۴، یوناس هانوی با ظرافتی خاص این تضاد و دوگانگی آشکار در نقش‌های این دو شخصیت را چنین توصیف می‌کند: «در حالی که شاه طهماسب در حال تقدیم نیایش‌ها و دعا‌های خود به درگاه الهی بود، طهماسب‌قلی‌خان در حال سوزاندن بخور و تقدیم قربانی به پیشگاه بت‌های جاه‌طلبی و شکوه نظامی خویش بود؛ تنها خدایگانی که به نظر می‌رسید این سردار بزرگ آنها را می‌پرستد و تکریم می‌کند.» طهماسب‌قلی‌خان پس از تثبیت و احیای کامل اقتدار سلطنتی شاه طهماسب در بخش‌های شمالی امپراتوری، نگاه خود را به سوی جنوب و پایتخت اشغال‌شده دوخت.
او در رأس ارتشی متشکل از ۲۵ هزار مرد جنگی، به سوی اصفهان حرکت کرد و در طول مسیر، با سخنرانی‌های پرشور و پیروزی‌های پیاپی، سربازان و داوطلبان ایرانی بی‌شماری را با خود همراه ساخت. سرانجام در ۱۳ نوامبر ۱۷۲۹ میلادی، ارتش احیاشده ایران به فرماندهی نادر، شکستی قاطع، همه‌جانبه و کوبنده بر نیرو‌های افغان در حوالی اصفهان وارد کرد. نادرقلی فاتحانه و با شکوه تمام وارد پایتخت باستانی شد و از شاه طهماسب دعوت کرد تا به پایتخت خود بازگردد.
صحنه‌های پرشور شادمانی و غریو شادی مردمی که پس از سال‌ها تحمل یوغ اشغالگران افغان، اکنون از بازگشت پادشاه مشروع خود استقبال می‌کردند، بسیار تأثیرگذار بود؛ اما این هیاهو و سرور عمومی نباید واقعیت‌های تلخ و شکنندگی مفرط قدرت سیاسی شاه طهماسب را پنهان می‌ساخت. واقعیت این بود که قدرت حقیقی اکنون در دستان شمشیرزن خراسانی بود. طهماسب‌قلی‌خان بلافاصله از امپراتور درخواست کرد تا به او اجازه دهد شخصاً و مستقیماً مالیات‌ها را برای تأمین مالی و استخدام سربازان تازه‌نفس برای کارزار‌های نظامی پیش رو جمع‌آوری کند.
این درخواست در حقیقت دست‌اندازی آشکار به یکی از مهم‌ترین و اساسی‌ترین اختیارات خاصه پادشاهی بود. ژان اوتر، جهانگرد سوئدی که در آن دوران در ایران به سر می‌برد، در سفرنامه خود به درستی اشاره می‌کند که: «این کار دقیقاً به معنای تمایل به تصاحب و غصب اقتدار عالیه و حق حاکمیت مطلق بود.»، اما شاه طهماسب که به خوبی از دلبستگی عمیق و وفاداری بی‌چون‌وچرای ارتش به سردارش آگاه بود و خود را در موضع ضعف می‌دید، چاره‌ای جز تسلیم نداشت و این امتیاز بی‌سابقه را به او واگذار کرد.
شاه جوان که در خفا به هاله قدرت سیاسی و محبوبیت روزافزون نادرشاه که به ضرب شمشیر و فتح به دست آمده بود حسادت می‌ورزید، تصمیم گرفت تا خود نیز شایستگی‌اش را ثابت کند. از این رو، در ژانویه ۱۷۳۱ میلادی و در غیاب نادر، خودسرانه یک لشکرکشی نظامی را علیه امپراتوری عثمانی آغاز کرد. اما این اقدام نسنجیده به یک فاجعه ختم شد. شاه طهماسب توسط علی‌پاشا، حاکم قدرتمند بابل، به سختی شکست خورد و در کمال حقارت مجبور شد در ژانویه ۱۷۳۲ تن به مذاکرات صلح با دربار عثمانی (درگاه عالی) بدهد.
پس از امضای این معاهده شرم‌آور که به واگذاری بخش‌هایی از خاک ایران انجامید، شاه طهماسب به سردار خود (نادر) دستور داد که ارتش را مرخص کرده و خود به دربار بازگردد. به گزارش رویداد۲۴، ژان اوتر تحلیل بسیار دقیق و موشکافانه‌ای از این پیمان خفت‌بار ارائه می‌دهد: «این شاهزاده (طهماسب) که به شدت در پی بازپس‌گیری اقتدار سلطنتی‌ای بود که ژنرالش به یمن جنگ‌ها آن را قبضه کرده بود، به این اقدام (امضای صلح) دست زد، هرچند که این کار کاملاً برخلاف منافع عالیه دولت و کشور بود.
طهماسب‌قلی‌خان به محض اطلاع از مفاد این قرارداد، به راحتی انگیزه واقعی و پنهان پشت آن را کشف کرد.» امضای این صلح‌نامه به هیچ‌وجه به مذاق نادرقلی که تحقق برنامه‌های جاه‌طلبانه و بلندپروازانه‌اش نیازمند وضعیت جنگی مستمر بود، خوش نیامد. نادر که اکنون خود را منجی ایران می‌دانست، بی‌پروا و بدون ترس از کینه‌توزی‌های دربار، به صورت علنی سیاست‌های پادشاه را به باد انتقاد گرفت و با لحنی گزنده، امپراتور ایران را به بزدلی، ترسویی و خیانت به وطن متهم ساخت.
آندره دو کلاستر در کتاب «تاریخ طهماسب‌قلی‌خان» به صراحت به این درگیری‌های لفظی و انتقادات تند نادر اشاره می‌کند. به گزارش رویداد۲۴، بدین ترتیب پرده‌ها برافتاد و نبرد سیاسی پنهان میان شاه طهماسب، وارث قانونی و برحق سلسله صفوی، و نادرقلی، ژنرال فاتح و بی‌رقیب که در سال ۱۷۳۲ از اعتماد مطلق و پشتیبانی بی‌دریغ ارتش برخوردار بود، به عرصه عمومی کشیده شد. اکنون سرنوشت آینده امپراتوری ایران تنها و تنها با رویارویی این دو بستگی داشت. نوع نما معین می‌شد و کاملا به آن بستگی داشت.
با وام گرفتن از ماکس وبر می‌توان گفت که در اینجا با دو شکل اصلی از اتوریته‌ی سیاسی مواجه‌ایم: مشروعیت سنتی، که خصلت موروثی دارد (طهماسب)؛ و مشروعیت کاریزماتیک، که حاصل نبوغ و توان فردی است (نادر).
منبع: رویداد 24
