به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، دکتر سید محسن طباطبایی مزدآبادی رئیس انجمن علمی اقتصاد شهری ایران در یادداشتی نوشت: رشد شتابان شهرنشینی، فشار بر زیرساخت‌های حیاتی مانند آب و انرژی، و ضرورت گذار به اقتصاد‌های دانش‌بنیان، همگی ایجاب می‌کنند که کشور‌های منطقه به دنبال مراکزی برای الگوگیری، تبادل دانش و انتقال فناوری باشند. ایران با تکیه بر زیرساخت‌های سنتی نسبتاً توسعه‌یافته، سرمایه انسانی متخصص و اکوسیستم نوآوری رو به رشد خود، یکی از جدی‌ترین گزینه‌ها برای ایفای نقش هاب منطقه‌ای در حوزه پژوهش و فناوری مدیریت شهری است.
تحقق این ظرفیت، نیازمند شناسایی دقیق مزیت‌ها، بهره‌گیری از فرصت‌های منطقه‌ای و رفع موانع ساختاری است. ارزیابی‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که ایران در حوزه شهر‌های هوشمند، مزیت نسبی خود را عمدتاً در زیرساخت‌های سنتی حفظ کرده است. مدیریت زیست‌بوم آب در بسیاری از شهر‌های ایران به سطح مدیریت فرامنطقه‌ای رسیده و توزیع مجدد آب شیرین‌شده، پوشش انرژی پاک و پیاده‌سازی پرونده الکترونیک سلامت از دستاورد‌های قابل توجه به شمار می‌رود. این زیرساخت‌ها، بستر مناسبی برای استقرار فناوری‌های پیشرفته مدیریت شهری فراهم می‌کنند.
تحلیل‌ها نشان می‌دهد که اگر ایران زیرساخت‌های دیجیتال و نهادی خود را تقویت کند، خوشه‌های شهر هوشمند آن می‌توانند به هاب‌های کلیدی اتصال شرق به غرب و شمال به جنوب تبدیل شوند. در بُعد علمی، ایران از جایگاه ممتازی در منطقه برخوردار است. بر اساس آمار‌های بین‌المللی، ایران در تولیدات علمی منطقه غرب آسیا رتبه نخست را دارد و در حوزه فناوری نانو، رتبه چهارم جهانی را کسب کرده است. در شاخص جهانی نوآوری ۲۰۲۵، ایران با رتبه ۷۰ در میان ۱۳۹ اقتصاد، جایگاه دوم منطقه آسیای مرکزی و جنوبی را برای سومین سال متوالی حفظ کرده است.
نکته قابل توجه آنکه رتبه ایران در خروجی‌های نوآوری (رتبه ۴۶) به‌مراتب بهتر از ورودی‌های آن است که نشان‌دهنده بهره‌وری بالای سرمایه انسانی و توانمندی فناورانه در شرایط محدودیت منابع است. این ظرفیت علمی در حوزه مدیریت شهری نیز نمود عملی یافته است. بیش از ۱۰ هزار شرکت دانش‌بنیان و فناور در ایران فعال هستند که حدود ۲۴ درصد آنها در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات و الکترونیک فعالیت می‌کنند. اقتصاد دیجیتال در سال ۲۰۲۴ حدود ۸.۲ درصد از تولید ناخالص داخلی ایران را تشکیل داده که تقریباً دو برابر سهم پنج سال قبل است.
بیش از ۷۳ درصد جمعیت ایران به اینترنت پرسرعت دسترسی دارند و نفوذ گوشی هوشمند از ۱۱۶ درصد فراتر رفته است. این زیرساخت دیجیتال گسترده، بستر لازم برای توسعه راهکار‌های مدیریت شهری مبتنی بر داده را فراهم می‌آورد. شهر‌های بزرگ ایران در سال‌های اخیر گام‌های عملی مهمی در جهت هوشمندسازی مدیریت شهری برداشته‌اند که می‌تواند به‌عنوان الگوی منطقه‌ای مطرح شود. در اصفهان، سکوی «اصفهان هوشمند» به‌عنوان زیرساخت اصلی تحول دیجیتال مدیریت شهری وارد فاز عملیاتی شده است.
این سکو بر پایه معماری یکپارچه‌ای طراحی شده که از تجهیزات و سنسور‌های میدانی آغاز می‌شود و پس از عبور از شبکه‌های ارتباطی امن، لایه‌های پردازش و تحلیل داده، اطلاعات را در اختیار مرکز عملیات هوشمند شهری قرار می‌دهد تا مدیران بتوانند تصمیم‌های سریع‌تر و دقیق‌تر بر پایه داده اتخاذ کنند. اصفهان همچنین در حال طراحی مشترک مرکز عملیات هوشمند (IOC) با همکاری شهرداری هانگژو چین است. این همکاری با هدف ایجاد مسیر رسمی برای تبادل داده و بهره‌گیری از تجربه هانگژو به‌عنوان یکی از پنج مرکز اصلی تبادل داده در چین شکل گرفته است.
هدف اعلام‌شده، تبدیل اصفهان به هاب منطقه‌ای در حوزه فناوری‌های شهری و ایفای نقشی محوری در «جاده ابریشم مجازی» است. در تهران، رویکرد مدیریت شهری به فناوری نه به‌عنوان یک ابزار جانبی، بلکه به‌عنوان ستون راهبردی حکمرانی شهری تعریف شده است. هدف اعلام‌شده، تبدیل تهران به هاب منطقه‌ای زنجیره ارزش فناوری‌های شهری و قرار گرفتن در جمع شهر‌های پیشرو جهان و جهان اسلام است.
برای تحقق این چشم‌انداز، دو بازوی راهبردی شکل گرفته است: پارک علم و فناوری شهری شهرداری تهران به‌عنوان زیرساخت استقرار و پشتیبانی فناوران، و صندوق پژوهش و فناوری شهری به‌عنوان حامی مالی پروژه‌های فناورانه شهری. این الگو با تجارب موفق جهانی مانند آزمایشگاه شهری بارسلون و ابتکار «ملت هوشمند» سنگاپور مقایسه شده و بر ایجاد زنجیره‌ای منسجم از نیازسنجی مبتنی بر داده تا ارائه ارزش ملموس به شهروند تأکید دارد. شیراز نیز در مسیر مشابهی گام برداشته است.
تفاهمنامه همکاری چندجانبه‌ای میان دانشگاه شیراز، شرکت توانیر، شرکت توزیع نیروی برق شیراز، شهرداری شیراز و اداره‌کل ارتباطات و فناوری اطلاعات استان فارس با هدف پیاده‌سازی شهر نمونه پایدار و هوشمند منعقد شده است. این همکاری شامل حمایت مشترک از شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در حوزه مدیریت شهری، برگزاری رویداد‌های نوآوری و مشارکت در توسعه دره فناوری دانشگاه شیراز با تمرکز بر شهر هوشمند، حمل‌ونقل و انرژی است.
کسب کرسی نایب‌رئیس منطقه‌ای اوراسیا و خاورمیانه در انجمن کلانشهر‌های جهان (متروپلیس) نیز موقعیت شیراز را به‌عنوان یکی از بازیگران کلیدی مدیریت شهری منطقه‌ای تقویت کرده است. ایران در سطح نهادی نیز اقدامات قابل توجهی برای تبدیل شدن به هاب منطقه‌ای انجام داده است. تأسیس «منطقه بین‌المللی نوآوری ایران» (IIID) با محوریت پارک فناوری پردیس با هدف تبدیل شدن به بزرگ‌ترین منطقه نوآوری در غرب آسیا و قطب فناوری جهان اسلام، یکی از مهم‌ترین این اقدامات است.
این منطقه که در سال ۲۰۲۴ رسماً توسط دولت تأیید شد، هدف جذب ۳۰ درصد از کل فروش اقتصاد دانش‌بنیان کشور را دنبال می‌کند. کارشناسان تأکید کرده‌اند که پارک‌های علم و فناوری ایران باید از نقش سنتی خود به‌عنوان مجموعه‌های اداری صرف فراتر رفته و به «شهر‌های دانش» پویا تبدیل شوند که زندگی، کار و خلاقیت را یکپارچه می‌کنند. در بُعد دیپلماسی فناوری، رویکرد ایران در سال‌های اخیر تحول قابل توجهی یافته است.
«دیپلماسی نوآوری» به‌عنوان راهکاری کلیدی برای غلبه بر موانع ژئوپلیتیکی تعریف شده و بر این باور استوار است که ایران با پتانسیل‌های عظیم فناوری خود می‌تواند هاب منطقه‌ای شهر‌های هوشمند باشد. در همین راستا، دبیرخانه دائمی «اکتبر شهری» برای توسعه شهر‌های هوشمند در حوزه فناوری و نوآوری تأسیس شده و ایران میزبان رویداد جهانی اکتبر شهری خواهد بود که ذیل برنامه توسعه اسکان سازمان ملل متحد برگزار می‌شود. این رویداد فرصتی برای تبادل دانش، انعقاد قرارداد‌های تجاری و انتقال فناوری میان کشور‌های منطقه فراهم می‌کند.
اتاق بازرگانی ایران نیز «نقشه راه صادرات دیجیتال» را طراحی کرده که خدماتی مانند مشاوره، تسهیل مالیات و معرفی بازار‌های هدف را ارائه می‌دهد. ایران آمادگی خود را برای مشارکت در پروژه‌های تحقیق و توسعه مشترک، انتقال فناوری، سرمایه‌گذاری متقابل و تبادل داده‌های فناوری با شرکای بین‌المللی اعلام کرده است. زمینه‌های همکاری بالقوه شامل هوش مصنوعی، اینترنت اشیا، شهر‌های هوشمند، رایانش ابری و الکترونیک صناعی است.
صد‌ها استارتاپ ایرانی نیز پیش‌تر محصولات و خدمات خود را در حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی، فین‌تک، سلامت دیجیتال، خدمات ابری، اینترنت اشیا و امنیت سایبری به بازار‌های منطقه‌ای صادر کرده‌اند. دولت ایران هدف دستیابی به جایگاه اول منطقه در حوزه علم و فناوری را در قالب برنامه‌ای سه‌ساله تعیین کرده و بر نقش محوری هوش مصنوعی و ارتباطات علمی بین‌المللی تأکید کرده است. با این حال، تحقق ظرفیت هاب منطقه‌ای شدن در حوزه مدیریت شهری، مستلزم رفع چند چالش ساختاری است. نخست، تمرکززدایی و تقویت حکمرانی چندسطحی.
پژوهش‌ها نشان می‌دهد که تمرکزگرایی مزمن، محدودکننده خودمختاری منطقه‌ای و سازوکار‌های مشارکتی است. توسعه منطقه‌ای هوشمند پایدار در ایران مستلزم سه ستون اساسی است: تقویت زیرساخت‌های فناورانه و اطلاعاتی، حکمرانی یکپارچه و مشارکتی چندسطحی، و تقویت ظرفیت سازمانی نهاد‌های محلی. دوم، یکپارچه‌سازی داده‌ها و سیستم‌های اطلاعاتی. یکی از موانع کلیدی، پراکندگی و جزیره‌ای بودن داده‌های شهری است. تجربه اصفهان نشان می‌دهد که ایجاد بستر واحد، استاندارد و قابل توسعه برای اتصال تجهیزات، سامانه‌ها، داده‌ها و خدمات هوشمند، پیش‌نیاز تصمیم‌گیری دقیق و مدیریت منابع است.
سوم، تقویت همکاری‌های بین‌المللی و منطقه‌ای. اگرچه ایران در زمینه همکاری‌های علمی دوجانبه با کشور‌های منطقه گام‌هایی برداشته است، اما سطح هماهنگی فرامنطقه‌ای همچنان پایین است. توسعه دوره‌های مشترک و دو مدرکی با دانشگاه‌های منطقه، تبادل استاد و دانشجو، و اجرای پروژه‌های پژوهشی مشترک در حوزه مدیریت شهری می‌تواند دیپلماسی علمی ایران را تقویت کند.
ایران با برخورداری از زیرساخت‌های سنتی نسبتاً توسعه‌یافته، جایگاه علمی ممتاز در منطقه، اکوسیستم نوآوری رو به رشد و تجربه‌های عملیاتی در هوشمندسازی شهر‌های بزرگ، ظرفیت قابل توجهی برای ایفای نقش هاب منطقه‌ای پژوهش و فناوری در حوزه مدیریت شهری دارد. تجربه اصفهان در طراحی مشترک مرکز عملیات هوشمند با هانگژو، اقدامات تهران در ایجاد پارک علم و فناوری و صندوق پژوهش شهری، و همکاری‌های چندجانبه شیراز، نمونه‌هایی از مسیر عملی تحقق این ظرفیت هستند.
با این حال، تبدیل این ظرفیت به جایگاه پایدار منطقه‌ای مستلزم رفع موانع ساختاری از جمله تمرکزگرایی، پراکندگی داده‌ها و ضعف همکاری‌های فرامنطقه‌ای است. آینده مدیریت شهری در منطقه به توانایی ایران در تبدیل مزیت‌های زیرساختی و علمی خود به راهکار‌های قابل صادرات و الگو‌های قابل تکرار بستگی دارد و این مسیر، بدون هم‌افزایی نهاد‌های پژوهشی، شهرداری‌ها، بخش خصوصی و دیپلماسی فناوری فعال، قابل پیمودن نخواهد بود.
منبع: خبرگزاری صدا و سیما
