به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام سید حسام‌الدین حسینی، استاد حوزه و دانشگاه، در جلسه‌ای با موضوع رسانه‌شناسی و زیست‌بوم رسانه‌های دینی، با اشاره به رویکردهای مختلف در مطالعات رسانه اظهار داشت: برای شناخت دقیق رسانه، نمی‌توان آن را صرفاً به ابزاری برای انتقال پیام از فرستنده به گیرنده تقلیل داد؛ زیرا رسانه از جنبه‌های مختلفی همچون ساختار، نظام نشانه‌ها، محیط ارتباطی و مجموعه روابط و تعاملات قابل بررسی است.
وی با اشاره به برخی نظریه‌های شناخته‌شده در مطالعات رسانه افزود: در یک رویکرد، رسانه ابزاری برای انتقال پیام تلقی می‌شود و در رویکردی دیگر، قالب و ساختار رسانه در تجربه انسان و چگونگی دریافت پیام تأثیرگذار است. همچنین در دیدگاه‌هایی، رسانه به‌مثابه نظامی از نشانه‌ها بررسی می‌شود که معنا در تعامل میان پیام، زمینه و تفسیر مخاطب شکل می‌گیرد. حجت الاسلام حسینی ادامه داد: در بررسی رسانه‌های جدید، نمی‌توان از محیط ارتباطی و سازوکارهای حاکم بر آن غفلت کرد.
شبکه‌های اجتماعی، الگوریتم‌ها، کنش کاربران و بازخوردهایی مانند پسندیدن، نظر دادن و بازنشر محتوا، بخشی از فرایند ارتباطی هستند و بر نحوه دیده‌شدن و دریافت پیام تأثیر می‌گذارند. زیست‌بوم رسانه؛ فراتر از ابزار و محتوا استاد حوزه و دانشگاه با تشریح مفهوم زیست‌بوم رسانه‌ای خاطرنشان کرد: رسانه را باید در پیوند با مجموعه‌ای از کنشگران، نقش‌ها، قواعد، فرایندها، زمینه‌های فرهنگی و تعاملات بررسی کرد. در چنین نگاهی، شناخت رسانه تنها با مطالعه ابزار یا محتوای منتشرشده کامل نمی‌شود، بلکه روابط میان اجزای مختلف این مجموعه نیز اهمیت دارد.
وی با اشاره به ظرفیت نظریه‌های معاصر رسانه بیان کرد: دیدگاه‌های مرتبط با جامعه شبکه‌ای، فرهنگ همگرایی و رسانه‌های جدید، هر یک از زاویه‌ای به تحولات ارتباطی می‌پردازند و می‌توانند در تحلیل محیط رسانه‌ای امروز مورد توجه قرار گیرند. حجت الاسلام حسینی در ادامه، با طرح مسئله رسانه‌های دینی گفت: یکی از موضوعات مهم در این حوزه، توجه به نسبت میان قالب و پیام است. اگر رسانه دینی صرفاً به صورت ظاهری یک آیین یا مناسک محدود شود و پیام و جهت‌گیری آن مورد توجه قرار نگیرد، ممکن است ارتباط مخاطب با محتوای اصلی تضعیف شود.
وی افزود: قرآن کریم، دعا، ذکر، نماز، آیین‌های مذهبی و مناسبت‌های دینی، هر یک افزون بر صورت و قالب خود، حامل پیام و معنا هستند. از این رو، بررسی رسانه‌های دینی نیازمند توجه هم‌زمان به محتوا، شیوه انتقال، زمینه ارتباطی و نحوه دریافت پیام از سوی مخاطب است. این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به نقش مخاطب در شکل‌گیری معنا اظهار داشت: مخاطبان پیام را در چارچوب تجربه‌ها و برداشت‌های خود دریافت می‌کنند؛ بنابراین، در رسانه‌های دینی باید به چگونگی فهم و تفسیر پیام توجه داشت.
در عین حال، بهره‌گیری از تفسیر معتبر و تخصصی می‌تواند در فهم دقیق‌تر مفاهیم دینی مؤثر باشد، بی‌آنکه زمینه تأمل و اندیشه مخاطب نادیده گرفته شود. وی با بیان اینکه رسانه‌های دینی در صورت‌ها و قالب‌های گوناگون ظاهر می‌شوند، گفت: شخصیت‌های الگو، مجالس مذهبی، مسجد، کعبه، معماری دینی، زیارت و مناسک جمعی نیز می‌توانند در انتقال و بازنمایی پیام دینی نقش داشته باشند. در این میان، باید میان جایگاه پیامبران و اهل‌بیت(ع) و جایگاه دیگر شخصیت‌های الگو تمایز گذاشت و هر یک را متناسب با جایگاه خود بررسی کرد.
حجت الاسلام حسینی ادامه داد: مجالس مذهبی تنها محل ارائه سخن یا روایت نیستند، بلکه تجربه عاطفی و جمعی مخاطبان نیز در آنها اهمیت دارد. همچنین مکان‌های دینی و مناسک عبادی، افزون بر جنبه ظاهری، حامل معانی و تجربه‌هایی هستند که در ارتباط انسان با آموزه‌های دینی نقش ایفا می‌کنند. فاصله میان حضور در مناسک و دریافت پیام دینی استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به امکان فاصله گرفتن مخاطب از پیام اصلی تصریح کرد: یکی از مسائل قابل بررسی در رسانه‌های دینی، وضعیتی است که قالب و صورت ظاهری باقی می‌ماند، اما مخاطب ارتباط روشنی میان پیام و زندگی خود برقرار نمی‌کند.
برای نمونه، ممکن است آیات مربوط به فرعون صرفاً گزارشی از یک واقعه تاریخی تلقی شوند و نسبت پیام آنها با مسائل و رفتارهای امروز مورد توجه قرار نگیرد. وی با تأکید بر اهمیت توجه به کارکردهای فردی و اجتماعی آموزه‌های دینی افزود: موضوعاتی مانند نماز، دعا، زکات، خمس، امر به معروف و جهاد را نیز می‌توان از منظر نسبت میان پیام دینی و عرصه‌های مختلف زندگی بررسی کرد. در این نگاه، پرسش اصلی آن است که چگونه پیام دینی از سطح آگاهی یا حضور ظاهری فراتر می‌رود و در فهم، انتخاب و رفتار انسان اثر می‌گذارد.
حجت الاسلام حسینی با اشاره به مفهوم فطرت و گرایش انسان به کمال اظهار داشت: در تحلیل رسانه‌های دینی باید به جهت‌گیری پیام و نسبتی که با شناخت انسان از خود، خداوند و ظرفیت‌های وجودی او برقرار می‌کند، توجه داشت. این مسئله می‌تواند یکی از محورهای بررسی چگونگی انتقال و دریافت پیام در ارتباطات دینی باشد.
چارچوبی برای تحلیل رسانه‌های دینی وی در جمع‌بندی مباحث خود، توجه به چند مؤلفه را برای تحلیل رسانه‌های دینی ضروری دانست و گفت: محتوا و پیام، قالب و ساختار، زبان و نظام نشانه‌ها، تفسیر و تجربه مخاطب، محیط و زیست‌بوم رسانه‌ای و تعامل میان فرستنده و گیرنده، از جمله مؤلفه‌هایی هستند که باید در کنار یکدیگر بررسی شوند. استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان کرد: با در نظر گرفتن این ابعاد می‌توان از نگاه تک‌بعدی به رسانه فاصله گرفت و تصویری جامع‌تر از فرایند انتقال و دریافت پیام به دست آورد.
در حوزه رسانه‌های دینی نیز مسئله اساسی این است که چگونه میان قالب‌های متنوع ارتباطی و هدف هدایت‌گر پیام پیوند برقرار شود تا مخاطب از مواجهه ظاهری با پیام عبور کند و به فهم و به‌کارگیری آن در زندگی برسد.
منبع: رسانیوز
