گاهی یک سرود، مسیری فراتر از تصور سازندگانش طی می‌کند؛ از جمعی کوچک آغاز می‌شود، بر زبان کودکان و نوجوانان می‌نشیند، در شهرهای مختلف هم‌خوانی می‌شود و سرانجام، گروه‌هایی در کشورهای دیگر آن را به زبان خود بازخوانی می‌کنند.
«سلام فرمانده» یکی از همین تجربه‌هاست؛ سرودی که در سال ۱۴۰۱ از ایران فراتر رفت و با نام «سلام یا مهدی» در بخش‌هایی از جهان عرب شناخته شد. اجراهای جمعی در لبنان و عراق و بازخوانی این اثر به زبان‌های مختلف، از گسترش آن فراتر از مرزهای زبان فارسی حکایت داشت.
این فراگیری، واکنش رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور را نیز به دنبال داشت. برخی از این رسانه‌ها به‌جای تمرکز بر جنبه‌های فرهنگی و مذهبی اثر، حضور کودکان و نوجوانان در اجراها را از منظر سیاسی نقد کردند. به این ترتیب، «سلام فرمانده» به موضوعی فراتر از موسیقی تبدیل شد؛ اثری که هم‌زمان با استقبال مخاطبان و بازخوانی‌های محلی، محل اختلاف بر سر معنا و کارکرد فرهنگی نیز بود.
سرودی که از لنگرود آغاز شد
نماهنگ «سلام فرمانده» با صدای ابوذر روحی و شعری از سیدمهدی بنی‌هاشمی لنگرودی، در اسفند ۱۴۰۰ منتشر شد. این اثر را گروه «ماح» با محوریت کودکان و نوجوانان تولید کرد و مضمون انتظار برای ظهور امام زمان(عج)، اعلام آمادگی برای همراهی با ایشان و یادکرد شخصیت‌های دینی، تاریخی و انقلابی را در خود داشت.
در نسخه نخست، نام‌هایی همچون شهید حاج قاسم سلیمانی، علی بن مهزیار، آیت‌الله بهجت و میرزا کوچک‌خان جنگلی آمده بود. ساختار گروهی سرود و امکان هم‌خوانی، آن را به اثری تبدیل کرد که خانواده‌ها و گروه‌های کودک و نوجوان می‌توانستند در اجتماعات مختلف اجرا کنند.
در ماه‌های ابتدایی سال ۱۴۰۱، تصاویر هم‌خوانی سرود از شهرهای مختلف ایران منتشر شد. اجتماع بزرگ ورزشگاه آزادی تهران و اجراهایی در مشهد و اصفهان، از نمونه‌های این استقبال بودند. این روند، زمینه بازخوانی اثر در کشورهای دیگر را نیز فراهم کرد.
از «سلام فرمانده» تا «سلام یا مهدی»
در کشورهای عربی، نسخه‌هایی با عنوان «سلام یا مهدی» تولید شد و کودکان، نوجوانان و مداحان آن را با زبان و شیوه اجرایی متناسب با فضای فرهنگی خود خواندند. گزارش‌ها از اجراهایی در لبنان، عراق، بحرین، پاکستان و هند حکایت داشت. برخی روایت‌های رسانه‌ای نیز از بازخوانی سرود در ۱۸ کشور جهان سخن گفته‌اند.
لبنان یکی از مهم‌ترین کانون‌های بازتاب این اثر بود. هزاران نفر در ورزشگاه باستانی شهر صور گرد هم آمدند و نسخه لبنانی سرود را اجرا کردند. تصاویر این مراسم، هم‌خوانی کودکان و نوجوانان را به یکی از شناخته‌شده‌ترین جلوه‌های بین‌المللی «سلام فرمانده» تبدیل کرد.
در عراق نیز نسخه‌های عربی سرود بازخوانی شد. از جمله، تصاویری از هم‌خوانی کودکان در نزدیکی مزار شهید ابومهدی المهندس در نجف انتشار یافت؛ اجرایی که پیوند میان مضمون مذهبی سرود و حافظه فرهنگی مخاطبان عراقی را برجسته می‌کرد.
محمد غلوم؛ از «سلام یا مهدی» تا زندگی در ایران
محمد غلوم، مداح بحرینی، از چهره‌های شناخته‌شده در مسیر بازخوانی عربی «سلام فرمانده» بود. اجرای او با عنوان «سلام یا مهدی» در میان مخاطبان عرب‌زبان بازتاب یافت و رسانه الکوثر نیز در مرداد ۱۴۰۱ نسخه‌ای از اجرای او را از کربلا منتشر کرد.
ماجرای غلوم در سال‌های بعد نیز ادامه یافت. خبرگزاری تسنیم در اول مرداد ۱۴۰۵، به نقل از این مداح بحرینی، از سلب تابعیت او و تصمیمش برای سکونت در ایران خبر داد. غلوم گفته بود یک شب در بحرین خوابیده و صبح روز بعد متوجه شده است تابعیتش لغو شده؛ تصمیمی که به گفته او، در ادامه تلاش مقام‌های بحرینی برای اخراجش از کشور قرار داشت.
او فعالیت خود در بحرین را دفاع از حق، محکوم‌کردن باطل و تمجید از رهبر شهید انقلاب توصیف کرده و از محدودیت‌های اعمال‌شده بر مداحان و مراسم مذهبی سخن گفته بود. مواضع او در حمایت از ایران در جریان جنگ رمضان نیز مورد توجه قرار گرفت. غلوم با اشاره به بحرین به‌عنوان زادگاهش، تأکید کرده بود که پیوند مذهبی و اعتقادی‌اش را محدود به مرزهای یک کشور نمی‌داند و هر جا مجلس روضه برپا باشد، آنجا را خانه خود می‌داند.
واکنش کاربران عرب؛ از لبنان تا عراق
بازتاب «سلام یا مهدی» به انتشار ویدئوها محدود نماند. کاربران لبنانی و عراقی درباره مضمون سرود، حضور کودکان و معنای آن در فضای مذهبی و فرهنگی خود نیز نوشتند. برخی، این اثر را با انتظار ظهور امام زمان(عج) و آمادگی برای همراهی با ایشان مرتبط می‌دانستند و گروهی نیز اجراهای جنوب لبنان را با مفهوم مقاومت و مخالفت با رژیم صهیونیستی پیوند می‌دادند. در گزارش‌های رسانه‌ای آن دوره، به رواج هشتگ‌های «سلام فرمانده» و «سلام یا مهدی» در فضای مجازی لبنان و عراق اشاره شده بود.
در جریان بازخوانی نسخه لبنانی سرود با عنوان «لبیک یا مهدی»، تصویر دختر شهید جمیل فقیه، از فرماندهان حزب‌الله لبنان، در شبکه‌های اجتماعی بازتاب یافت. در برخی بازنشرهای فارسی‌زبان، به توجه او به پوشیده‌ماندن مچ دستش هنگام هم‌خوانی اشاره شد.
این نمونه‌ها نشان می‌داد که مخاطبان کشورهای دیگر، سرود را در چارچوب باورها، مناسبت‌ها و تجربه‌های فرهنگی خود بازخوانی می‌کنند؛ نه صرفاً به‌عنوان یک قطعه فارسی‌زبان.
از اشاره رهبر انقلاب تا حمایت فرمانده سپاه
فراگیری «سلام فرمانده» در ایران، واکنش چهره‌های سیاسی و نظامی را نیز به دنبال داشت. رهبر شهید، آیت‌الله سید علی حسینی خامنه‌ای در مراسم سی‌وسومین سالگرد رحلت امام خمینی(ره)، در ۱۴ خرداد ۱۴۰۱، با اشاره به گسترش سرود در میان گروه‌های مختلف مردم، آن را نشانه‌ای از گرایش دینی جامعه دانست و گفت:«شما ببینید در همین سرودی که این روزها پخش شده، که اظهار ارادت به ولی‌عصر عجل‌الله تعالی فرجه‌الشریف و روحنا فداه، و سلام به حضرت بقیهالله است، ببینید مردم چه کار دارند می‌کنند.
چه اظهار شوقی، چه همراهی‌ای، چه اظهار ارادتی، پیر، جوان، نوجوان، کودک، زن، مرد، همه، در سرتاسر کشور، در تهران یک جور، در مشهد یک جور، در اصفهان یک جور، در یزد یک جور، در شهرهای مختلف یک جور. این رویگردانی مردم از دین است؟ یا به عکس.»
پیش از این، سردار حسین سلامی، فرمانده وقت کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، در اجتماع بزرگ «سلام فرمانده» در پارک فجر لنگرود، در ارتباط تلفنی با حاضران، این اثر را ماندگار خوانده بود. او گفت: «سرود سلام فرمانده یک اجرای آسمانی بوده است. سرود سلام فرمانده یک کار فرهنگی زیبا در جمهوری اسلامی بوده که در تاریخ کشور قطعاً ماندگار خواهد شد.»
سلامی همچنین افزود: «قطعه سلام فرمانده به خوبی با نفوذ فرهنگی در کشور مقابله کرده است؛ لذا باید در تمامی امور به مسائل فرهنگی توجه جدی شود.»
این اظهارنظرها نشان می‌داد که «سلام فرمانده» در فضای رسمی کشور نیز فراتر از یک اثر موسیقایی مورد توجه قرار گرفته بود؛ سرودی که حامیانش، استقبال عمومی و هم‌خوانی گروه‌های مختلف سنی با آن را نشانه ظرفیت فرهنگی و مذهبی این قالب هنری می‌دانستند.
رسانه‌های فارسی‌زبان و جدال بر سر معنای سرود
هم‌زمان با گسترش «سلام فرمانده»، برخی رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور نیز به این اثر پرداختند. صدای آمریکا در خرداد ۱۴۰۱ گزارشی درباره واکنش کاربران شبکه‌های اجتماعی منتشر کرد که در آن، برخی کاربران با تغییر نام سرود به عبارت‌هایی مانند «سلام درمانده» و «سلام وامانده»، آن را به تمسخر گرفته بودند. در گزارش‌های دیگر نیز انتقادهایی درباره حضور کودکان در برنامه‌هایی با مضامین مذهبی و سیاسی مطرح شد.
ایران‌اینترنشنال نیز در گزارش‌هایی درباره اجراهای لبنان، به انتقاد برخی چهره‌ها و کاربران از پیام سیاسی سرود و نقش آن در فضای اجتماعی پرداخت. در این روایت‌ها، «سلام فرمانده» گاه ابزاری برای جهت‌دهی فکری به نسل جدید معرفی می‌شد؛ برداشتی متفاوت از نگاه سازندگان و مخاطبان همراه اثر.
این واکنش‌ها نشان می‌داد که سرود به عرصه رقابت بر سر معنا تبدیل شده است. در حالی که حامیان بر استقبال خانواده‌ها و بازخوانی‌های بین‌المللی تأکید داشتند، منتقدان بر تفسیر سیاسی خود از اثر تمرکز می‌کردند. با این حال، بازخوانی سرود به زبان‌های دیگر و انتشار تصاویر اجراهای آن، بخشی قابل مشاهده از مسیر بین‌المللی این اثر بود.
ماجرای ادعای کپی‌بودن ملودی «سلام فرمانده»
یکی از حاشیه‌های سرود در خرداد ۱۴۰۱، ادعای کپی‌بودن ملودی آن از یک اثر عربی بود. ویدئویی منتشر شد که بخش‌هایی از «سلام فرمانده» را با سرودی عربی مقایسه می‌کرد و شباهت ملودی‌ها را نشانه کپی‌برداری می‌دانست.
خبرگزاری تسنیم در واکنش به این ادعا نوشت سرود عراقی مورد استناد در هشتم خرداد ۱۴۰۱ منتشر شده، در حالی که «سلام فرمانده» از اواخر سال ۱۴۰۰ و هم‌زمان با میلاد امام زمان(عج) در حال انتشار و اجرا بوده است. این گزارش همچنین مدعی شد تصاویر یک جشن مذهبی در عراق با صدای قرارگرفته روی ویدئو تطابق نداشته است. بر پایه بررسی زمانی و ویدئویی مطرح‌شده در این گزارش، ادعای کپی‌شدن «سلام فرمانده» از آن اثر رد شد و احتمال استفاده گروه عراقی از ملودی سرود ایرانی برای اجرای عربی مطرح شد.
«سلام فرمانده ۲»؛ ادامه روایت با نام‌های تازه
در ۱۲ اسفند ۱۴۰۱، نسخه دوم این سرود با عنوان «سلام فرمانده ۲» منتشر شد. ابوذر روحی بار دیگر خوانندگی را بر عهده داشت و نام‌هایی تازه، از جمله شهید آرمان علی‌وردی، شهید همت و شیخ احمد کافی، به متن اضافه شدند.
پس از انتشار نسخه دوم، کاربران درباره نام‌های مطرح‌شده واکنش نشان دادند و تصاویر مرتبط با این شخصیت‌ها را بازنشر کردند. این نسخه ادامه مسیری بود که اثر نخست با تأکید بر انتظار، وفاداری و الگوهای مذهبی و انقلابی آغاز کرده بود؛ با این تفاوت که مخاطبان پیش‌تر تجربه فراگیری و بازخوانی بین‌المللی نسخه اول را پشت سر گذاشته بودند.
از «سلام فرمانده» تا «امام سید مجتبی»
مسیر فعالیت هنری ابوذر روحی با «سلام فرمانده» پایان نیافته است. نماهنگ «امام سید مجتبی» با صدای او و شعری از محمدصادق باقی‌زاده، به همت مرکز هنری رسانه‌ای نهضت منتشر شده است. در خبر انتشار این اثر، همراهی گروه سرود آوای مسجد شهرستان جم و آهنگسازی احسان جوادی نیز ذکر شده است.
انتشار این نماهنگ را می‌توان ادامه تجربه تولید آثاری دانست که با تکیه بر قالب سرود، صدای گروهی و مضامین اعتقادی و سیاسی با مخاطبان ارتباط برقرار می‌کنند. «سلام فرمانده» با محوریت کودکان و نوجوانان و مضمون انتظار برای ظهور امام زمان(عج) شناخته شد؛ «امام سید مجتبی» نیز در ادامه این مسیر، بر شخصیت مورد اشاره در عنوان اثر تمرکز دارد.
سرودی فراتر از مرزهای زبان
«سلام فرمانده» از یک نماهنگ فارسی‌زبان آغاز شد، در شهرهای مختلف ایران هم‌خوانی شد و سپس در کشورهای دیگر به زبان‌ها و شیوه‌های اجرایی متفاوت بازخوانی شد. اجراهای لبنان، عراق و بحرین و نمونه‌هایی از پاکستان و هند، از جلوه‌های این مسیر بودند. واکنش رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور و حاشیه‌های مربوط به ملودی نیز نشان داد که اثر به موضوعی فراتر از موسیقی تبدیل شده است.
برای سازندگان و مخاطبان همراه، این سرود راهی برای بیان ارادت مذهبی بود؛ در مقابل، برخی رسانه‌های منتقد بر تفسیر سیاسی اثر و حضور کودکان در اجراها تمرکز کردند. با وجود این تفاوت نگاه‌ها، بازخوانی‌های محلی نشان داد که سرود توانسته است در فضاهای فرهنگی متفاوت نیز مخاطب پیدا کند.
اکنون با انتشار نماهنگ «امام سید مجتبی»، تجربه تولید سرودهای مذهبی و حماسی با صدای ابوذر روحی ادامه یافته است. تجربه «سلام فرمانده» نشان می‌دهد که یک اثر فرهنگی، هنگامی که امکان هم‌خوانی و بازآفرینی پیدا می‌کند، می‌تواند از محل تولید خود فراتر برود و در زبان‌ها و فرهنگ‌های دیگر نیز روایت تازه‌ای پیدا کند.
منبع: همشهری
