علی‌اکبر صالحی، رئیس بنیاد ایران‌شناسی، و مهدی سنایی، نویسنده کتاب «شرق‌شناسی در روسیه: ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی»، در مراسم رونمایی از این اثر بر اهمیت شناخت متقابل کشورها در کاهش سوءتفاهم‌ها و بهبود روابط بین‌المللی تأکید کردند. صالحی ناآگاهی از یکدیگر را از زمینه‌های مشترک بسیاری از منازعات تاریخی دانست و سنایی نیز ایران‌شناسی را یکی از مؤلفه‌های اصلی قدرت نرم ایران و ابزاری برای تقویت شناخت کشور از محیط پیرامونی خود معرفی کرد.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، علی‌اکبر صالحی، رئیس بنیاد ایران‌شناسی، در مراسم رونمایی از کتاب «شرق‌شناسی در روسیه: ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی» با اشاره به اهمیت شناخت متقابل ملت‌ها و دولت‌ها گفت: جرقه منازعات و جنگ‌ها در طول تاریخ الزاماً از بهانه‌های یکسانی آغاز نشده است، اما وجه مشترک بسیاری از آن‌ها، نداشتن آگاهی کافی از یکدیگر و شکل‌گیری سوءفهم و برداشت‌های نادرست است. او با قدردانی از مهدی سنایی، نویسنده کتاب، سخنان خود را در سه محور شخصیت علمی و اخلاقی سنایی، نقش شناخت متقابل در روابط کشورها و اهمیت کتاب‌هایی از این دست در سیاست‌گذاری و تأمین منافع ملی ایران مطرح کرد.
تجربه‌های متنوع مهدی سنایی در عرصه سیاست و دانشگاه
صالحی با اشاره به آشنایی خود با مهدی سنایی از اوایل دهه ۱۳۹۰، زمانی که سنایی نماینده مجلس و او در وزارت امور خارجه مشغول فعالیت بود، اظهار کرد: از همان زمان شیفته وقار، متانت، تواضع، دانش و وطن‌دوستی ایشان شدم و این ویژگی‌ها را به‌خوبی در شخصیت او مشاهده کردم.
او ادامه داد: کمیسیون امنیت ملی مجلس و وزارت امور خارجه معمولاً در موقعیتی قرار می‌گیرند که نمایندگان مجلس از مسئولان وزارتخانه درباره عملکردشان سؤال می‌کنند و ممکن است میان آن‌ها اختلاف‌نظرهایی وجود داشته باشد، اما در همان مقطع نیز شخصیت سنایی را به‌عنوان سیاستمداری صاحب‌نظر و دیپلماتی برجسته شناختم.
ایشان همچنین استاد دانشگاه تهران هستند که خود افتخار بزرگی است رئیس بنیاد ایران‌شناسی با اشاره به تجربه‌های متنوع سنایی در حوزه‌های مختلف گفت: نمایندگی مجلس، رایزنی فرهنگی در آسیای مرکزی و قزاقستان و سپس روسیه، فعالیت دانشگاهی و مشاوره سیاسی رئیس‌جمهور، تجربه‌هایی هستند که به گسترش حوزه دانش و تجربه او کمک کرده‌اند. چنین تنوعی در فعالیت‌ها می‌تواند اشراف گسترده‌ای نسبت به مسائل سیاسی و مدیریتی ایجاد کند و در ادامه مسیر حرفه‌ای فرد بسیار اثرگذار باشد.
صالحی همچنین به آثار علمی و پژوهشی سنایی اشاره کرد و گفت: ایشان تألیفات متنوعی به زبان فارسی و روسی دارند و آثاری را نیز ترجمه کرده‌اند. سنایی اکنون مسئولیت یک اندیشکده را بر عهده دارد و گزارش‌های این مجموعه از نظر پرداختن به تحولات روز منطقه‌ای و جهانی و مسائل مرتبط با سیاست خارجی، برای مسئولان و به‌ویژه فعالان حوزه سیاسی مفید و مؤثر است.
سوءفهم؛ زمینه مشترک بسیاری از منازعات تاریخی
صالحی در بخش دیگری از سخنانش با تأکید بر ضرورت شناخت متقابل ملت‌ها و دولت‌ها بیان کرد: باید پرسید چه عواملی باعث ایجاد تنش میان دولت‌ها می‌شود. من عمداً از دولت‌ها صحبت می‌کنم، نه ملت‌ها؛ زیرا ملت‌ها لزوماً با یکدیگر مسئله‌ای ندارند، اما دولت‌ها که به‌نوعی نمایندگی ملت‌ها را بر عهده دارند، ممکن است به دلایل مختلف وارد تعارض و اختلاف شوند. او با اشاره به نمونه‌های تاریخی جنگ‌ها افزود: اگر جرقه منازعات و جنگ‌ها را در طول تاریخ بررسی کنیم، می‌بینیم که این درگیری‌ها الزاماً با یک بهانه مشترک آغاز نشده‌اند.
بهانه جنگ جهانی اول با جنگ جهانی دوم متفاوت بود و جنگ‌های دیگر نیز دلایل خاص خود را داشتند. حتی در بررسی جنگ‌های ایران با یونانیان در دوران هخامنشی یا درگیری‌ها با رومیان، با علل و عوامل متفاوتی مواجه می‌شویم. رئیس بنیاد ایران‌شناسی تأکید کرد: با وجود تفاوت در بهانه‌ها و عوامل آغاز جنگ‌ها، یک وجه مشترک میان بسیاری از این منازعات وجود دارد و آن، نداشتن آگاهی کافی از یکدیگر است. سوءفهم، درک نادرست و برداشت‌های اشتباه می‌توانند زمینه شکل‌گیری منازعات را فراهم کنند.
او ادامه داد: اگر بپذیریم که نبود آگاهی کافی از یکدیگر به سوءفهم و استنباط‌های نادرست منجر می‌شود، می‌توانیم برای حل این مسئله راه‌حل پیدا کنیم. راه‌حل این است که آگاهی خود را افزایش دهیم؛ زیرا هرچه شناخت و دانش ما بیشتر شود، درک و استنباط دقیق‌تری خواهیم داشت و تصمیم‌های سنجیده‌تری می‌گیریم. صالحی افزود: متأسفانه گاهی ناآگاهی با لفاظی‌های نادرست و تحریک‌آمیز و شعارهای تنش‌آفرین همراه می‌شود؛ شعارهایی که ممکن است گویندگان و تصمیم‌گیرندگان را نیز در چارچوب خود گرفتار کند.
مجموعه این عوامل می‌تواند زمینه ورود به تنازع را فراهم کند، تنش‌ها را افزایش دهد و به سردی روابط میان کشورها بینجامد؛ سردی‌ای که در برخی موارد به درگیری و سرانجام جنگ منتهی می‌شود. او با خودداری از ورود به مصادیق مشخص گفت: هدف من تأکید بر این نکته است که شناخت متقابل می‌تواند در جلوگیری از شکل‌گیری سوءفهم‌ها و کاهش زمینه‌های منازعه نقش مهمی داشته باشد.
کتاب سن ایی؛ تلاشی برای شناخت نگاه روس‌ها به ایران و اسلام
صالحی در ادامه با اشاره به عنوان کتاب «شرق‌شناسی در روسیه: ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی» اظهار کرد: عنوان کتاب نشان می‌دهد که موضوع آن شناخت شرق از منظر روس‌هاست و تمرکز ویژه‌ای بر ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی دارد. روس‌ها برای افزایش آگاهی و دانش خود درباره همسایه‌شان، ایران، و همچنین جهان اسلام که کشورهای متعددی را دربرمی‌گیرد، مطالعات گسترده‌ای انجام داده‌اند و مراکز علمی و پژوهشی متعددی در این زمینه شکل گرفته است.
او با اشاره به پیشینه طولانی مطالعات شرق‌شناسی در روسیه گفت: این سابقه چندصدساله، انباشت قابل‌توجهی از دانش و تجربه درباره ایران و جهان اسلام ایجاد کرده است. اهمیت کتاب حاضر نیز در این است که به ما امکان می‌دهد بدانیم روس‌ها چگونه درباره ایران و جهان اسلام فکر می‌کنند و چه برداشتی از ما دارند. رئیس بنیاد ایران‌شناسی افزود: وقتی مطالعات ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی در روسیه و دیدگاه‌های پژوهشگران این کشور را بررسی می‌کنیم، شناخت ما از ذهنیت آنان افزایش پیدا می‌کند. این شناخت می‌تواند از بسیاری از سوءفهم‌ها و برداشت‌های نادرست جلوگیری کند.
صالحی با تأکید بر اهمیت این مسئله در شرایط کنونی گفت: وقتی شناخت ما از ذهنیت روس‌ها بیشتر شود، می‌توانیم موضع‌گیری سیاستمداران، تحلیل‌های اندیشمندان و نوشته‌های روزنامه‌نگاران این کشور را بهتر ارزیابی کنیم. لزوماً نباید همه مسائل را با عینک بدبینی ببینیم. البته این سخن به معنای کنار گذاشتن کامل بدبینی و احتیاط نیست؛ مسئله این است که نباید همه‌چیز را از ابتدا با نگاهی منفی تفسیر کنیم. او تأکید کرد: چنین کتاب‌هایی می‌توانند به شکل‌گیری نگاهی معقولانه‌تر و مبتنی بر شناخت نسبت به ذهنیت روس‌ها درباره ایران و اسلام کمک کنند.
شناخت روسیه و جایگاه اسلام در مطالعات این کشور
صالحی با اشاره به موقعیت جغرافیایی ایران و روسیه گفت: روسیه به حکم جغرافیا همسایه ایران است و روابط دیپلماتیک و رفت‌وآمدهای سیاسی میان دو کشور در چند قرن اخیر نیز زمینه‌ای برای شکل‌گیری مطالعات علمی درباره ایران فراهم کرده است. او همچنین با اشاره به پیوند ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی در این کتاب اظهار کرد: مطالعه اسلام در مراکز علمی روسیه جایگاه ویژه‌ای دارد؛ زیرا روسیه خود دارای جمعیت قابل‌توجهی از مسلمانان است و شناخت اسلام برای پژوهشگران این کشور اهمیت دارد. البته این شناخت از منظر و چارچوب مطالعاتی خود آنان صورت می‌گیرد.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی با اشاره به پیشینه حضور اسلام در بخش‌هایی از حوزه جغرافیایی روسیه و مناطق پیرامونی آن گفت: اسلام نزدیک به هزار سال است که در بخش‌هایی از این حوزه جغرافیایی حضور دارد و همین پیشینه نیز اهمیت مطالعه اسلام در مراکز علمی و پژوهشی روسیه را نشان می‌دهد. او درباره کارکرد کتاب سنایی توضیح داد: این اثر مراکز علمی، اندیشکده‌ها و شماری از دانشمندان روسیه را معرفی می‌کند و می‌تواند داده‌های ارزشمندی در اختیار پژوهشگران ایرانی در حوزه‌های سیاسی، روابط بین‌الملل و حقوق قرار دهد.
صالحی ادامه داد: این کتاب به افزایش شناخت ما از همسایه قدرتمندمان کمک می‌کند، زمینه شکل‌گیری سوءفهم‌ها و برداشت‌های نادرست را کاهش می‌دهد و می‌تواند در تنظیم روابط با روسیه در چارچوبی روشن‌تر در حوزه‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و تمدنی مؤثر باشد.
شناخت همسایگان؛ ضرورتی برای سیاست‌گذاری و تأمین منافع ملی
صالحی در بخش دیگری از سخنان خود به چرایی برگزاری مراسم رونمایی این کتاب در بنیاد ایران‌شناسی پرداخت و گفت: ممکن است این پرسش مطرح شود که چرا رونمایی چنین کتابی در بنیاد ایران‌شناسی برگزار می‌شود. یک دلیل روشن آن است که موضوع کتاب، ایران‌شناسی است. افزون بر این، اگرچه وظیفه ایران‌شناسی، شناخت ایران و شناساندن آن است، شناخت ایران بدون شناخت کشورها و ملت‌هایی که به‌نحوی با آن در ارتباط بوده‌اند، شناختی کامل نخواهد بود.
او با پیشنهاد گسترش این رویکرد در بنیاد ایران‌شناسی اظهار کرد: توصیه من به معاونت بین‌الملل و معاونت علمی بنیاد این است که تدوین و انتشار کتاب‌هایی مشابه درباره دیگر همسایگان ایران و کشورهای تأثیرگذار جهان، به‌ویژه کشورهای اروپایی، نیز در دستور کار قرار گیرد. برای مثال، مطالعه و تدوین آثاری درباره آلمان، فرانسه و انگلیس می‌تواند به شناخت بهتر این کشورها و روابط آن‌ها با ایران کمک کند. رئیس بنیاد ایران‌شناسی در جمع‌بندی سخنانش تأکید کرد: وجود چنین کتاب‌هایی در سیاست‌گذاری، با در نظر گرفتن منافع ملی کشور، بسیار مؤثر و مفید خواهد بود.
بار دیگر از مهدی سنایی برای تألیف این اثر قدردانی می‌کنم و برگزاری مراسم رونمایی آن در بنیاد ایران‌شناسی را مایه افتخار می‌دانم. امیدوارم با تلاش همکاران و مسئولان بنیاد، در آینده نیز شاهد رونمایی کتاب‌هایی از این دست درباره کشورهای مهم دیگری باشیم که در روابط با ایران جایگاه ویژه‌ای دارند.
مهدی سنایی: ایران‌شناسی یکی از مؤلفه‌های اصلی قدرت نرم ایران است
مهدی سنایی، نویسنده کتاب «شرق‌شناسی در روسیه: ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی»، در مراسم رونمایی از این اثر با تأکید بر اهمیت شناخت کشورهای دیگر گفت: دیگرشناسی امروز به بخشی از خودشناسی تبدیل شده است؛ زیرا اگر محیط پیرامونی خود را نشناسیم، واقعیت‌های مربوط به خودمان را نیز به‌درستی درک نخواهیم کرد. او با اشاره به تجربه‌های خود در حوزه ایران‌شناسی و گسترش زبان فارسی در خارج از کشور، ایران‌شناسی را یکی از مؤلفه‌های اصلی قدرت نرم ایران دانست و بر ضرورت توجه بیشتر به این ظرفیت در سیاست خارجی و سیاست‌گذاری‌های کشور تأکید کرد.
کتاب «شرق‌شناسی در روسیه»؛ حاصل پژوهش و تجربه چندین‌ساله
سنایی در ابتدای سخنان خود با ابراز خرسندی از حضور استادان، پژوهشگران و دوستانش در این مراسم گفت: یکی از بهترین دستاوردهای این جلسه، دیدار دوباره دوستان و استادانی است که مدتی فرصت دیدارشان فراهم نشده بود. او همچنین از بنیاد ایران‌شناسی و علی‌اکبر صالحی، رئیس این بنیاد، برای میزبانی مراسم رونمایی قدردانی کرد و گفت: این کتاب نزدیک به یک ماه است که منتشر شده و پیشنهادهای متعددی برای برگزاری مراسم رونمایی آن مطرح شده بود، اما با پیشنهاد بنیاد ایران‌شناسی تصمیم گرفتیم این برنامه در این مجموعه برگزار شود.
خبرگزاری خبرآنلاین نیز در برگزاری این مراسم همراهی کرده است که از این بابت سپاسگزارم. نویسنده کتاب «شرق‌شناسی در روسیه: ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی» در ادامه، این اثر را حاصل پژوهش و تجربه چندین‌ساله خود در حوزه مطالعات ایران و روسیه دانست و توضیح داد: این کتاب برای من نوعی سیر در آفاق و انفس است. در سنت فکری و ادبی ما، برای شناخت می‌توان از دو مسیر حرکت کرد؛ سیر در انفس، یعنی شناخت درونی، و سیر در آفاق، یعنی شناخت جهان پیرامون و جوامع دیگر.
سنایی با اشاره به تجربه‌های خود در حوزه ایران‌شناسی گفت: روح ایرانی و عشق به ایران با جان ایرانیان آمیخته است و این روح در هر جایگاه و موقعیتی همراه آنان می‌ماند. او با اشاره به تجربه‌های تاریخی معاصر ایران افزود: این روح ایرانی در جنگ ۱۲روزه و جنگ ۴۰روزه نیز خود را نشان داد و به شکل ایستادگی در برابر تجاوز، مقاومت و همبستگی بروز پیدا کرد.
از گسترش زبان فارسی در آسیای مرکزی تا مطالعات ایران‌شناسی در روسیه
سنایی در تشریح تجربه‌های خود در حوزه ایران‌شناسی گفت: یکی از زیباترین دوره‌های زندگی من، زمانی بود که در زمینه ایران‌شناسی و زبان فارسی در خارج از کشور فعالیت می‌کردم. در یکی از نخستین مأموریت‌هایم در خارج از کشور، در فروردین ۱۳۷۳، در دانشگاه بیشکک قرقیزستان زمینه ایجاد اتاق زبان فارسی فراهم شد؛ فعالیتی که آغازگر مسیری در ادامه فعالیت‌هایم شد. او ادامه داد: پس از آن، در دوره رایزنی فرهنگی در قزاقستان و مسکو و همچنین در دوران سفارتم، بخشی از فعالیت‌هایم به گسترش آموزش زبان فارسی و ترویج ایران‌شناسی اختصاص داشت.
این مسیر از ترکمنستان و قرقیزستان آغاز شد، در قزاقستان ادامه یافت و سپس به روسیه رسید. سنایی با اشاره به مسیر تحصیلی خود در علوم سیاسی و روابط بین‌الملل اظهار کرد: مسیر زندگی به‌گونه‌ای رقم خورد که فعالیت‌ها و مطالعاتم به حوزه اوراسیا اختصاص پیدا کرد. این مسیر را پذیرفتم و تلاش کردم دانش و تجربه کاری خود را در این زمینه گسترش دهم. او تأکید کرد: این کتاب هم یک پژوهش علمی است و هم حاصل تجربه‌های ملموس من در بیش از دو دهه فعالیت در این حوزه.
پژوهش و بررسی منابع برای تألیف آن نزدیک به چهار سال ادامه داشت و در این مسیر، منابع فراوانی به‌ویژه به زبان روسی و همچنین منابعی به زبان انگلیسی بررسی شدند. سنایی همچنین به فعالیت‌های مرکز مطالعات اوراسیا اشاره کرد و گفت: با وجود اینکه حوزه مطالعاتی این مرکز اوراسیاست، ایران‌شناسی نیز در آن جایگاه دارد. همچنین دانشنامه ایران‌شناسی با همکاری دانشگاه سن‌پترزبورگ و دانشگاه تهران به‌صورت برخط در حال تدوین است و بیش از نیمی از آن پیشرفت کرده است. امیدواریم بنیاد ایران‌شناسی نیز در این پروژه مشارکت و از آن حمایت کند.
سه ویژگی کتاب «شرق‌شناسی در روسیه»
سنایی با اشاره به ویژگی‌های کتاب خود گفت: این اثر سه ویژگی اصلی دارد. نخست، حاصل تجربه ملموس من در این حوزه و پژوهشی گسترده است که نزدیک به چهار سال ادامه داشته است. در این مسیر، منابع فراوانی به‌ویژه به زبان روسی و همچنین منابعی به زبان انگلیسی بررسی شده‌اند. او دومین ویژگی کتاب را جامعیت آن دانست و افزود: این اثر دربرگیرنده اطلاعات گسترده‌ای درباره ایران‌شناسی، اسلام‌شناسی و شرق‌شناسی در روسیه است؛ از کتاب‌هایی که طی چند قرن در این زمینه تألیف شده‌اند تا افرادی که در این حوزه فعالیت کرده‌اند.
نویسنده کتاب «شرق‌شناسی در روسیه» سومین ویژگی اثر را به‌روز بودن آن عنوان کرد و توضیح داد: کتاب تقریباً در سال ۱۴۰۲ به پایان رسیده بود، اما به دلیل مسئولیت‌هایی که در دولت بر عهده داشتم، تکمیل ویرایش نهایی آن به تعویق افتاد. پس از پایان آن مسئولیت‌ها، کار نهایی شد و کتاب به انتشار رسید. او با اشاره به استفاده از پژوهش‌های محققان ایرانی و دیگر پژوهشگران گفت: تلاش کردیم مجموعه‌ای جامع تدوین کنیم که بتواند تصویری گسترده از سابقه و وضعیت مطالعات شرق‌شناسی، ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی در روسیه ارائه دهد.
دیگرشناسی امروز بخشی از خودشناسی است
سنایی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به اهمیت شناخت کشورهای دیگر گفت: اگر در گذشته دیگرشناسی بخشی از تعاملات خارجی بود، امروز شناخت دیگران به بخشی از خودشناسی تبدیل شده است؛ زیرا اگر محیط پیرامونی خود را نشناسیم، واقعیت‌های مربوط به خودمان را نیز در این محیط به‌درستی درک نخواهیم کرد. او با اشاره به دیدگاه‌های انتقادی مطرح‌شده درباره شرق‌شناسی گفت: در این کتاب، شرق‌شناسی و ایران‌شناسی را از منظر علمی بررسی کرده‌ایم و وارد بحث‌های نظری درباره این دیدگاه‌ها نشده‌ایم.
ایرانیان برای ایران‌شناسان در سراسر جهان و فعالیت‌های علمی آنان احترام قائل‌اند و به این حوزه توجه دارند. نویسنده کتاب «شرق‌شناسی در روسیه» ادامه داد: ایران‌شناسی و دیگرشناسی، مانند دیپلماسی، می‌توانند در حل‌وفصل مناقشات از طریق گفت‌وگو، کاهش هزینه‌های تصمیم‌گیری و حل مسائل نقش داشته باشند. از این رو، باید با نگاهی روشن به ایران‌شناسی و دیگرشناسی به‌عنوان یک حوزه علمی توجه کرد.
ایران‌شناسی؛ سرمایه‌ای برای تقویت قدرت نرم کشور
سنایی با تأکید بر جایگاه ایران‌شناسی در قدرت نرم ایران گفت: بر اساس تجربه من، یکی از مؤلفه‌های اصلی قدرت نرم ایران، ایران‌شناسی است. دیپلمات ایرانی و نماینده ایران در خارج از کشور، صرف‌نظر از میزان تسلط به زبان یا تجربه دیپلماتیک و توانمندی حرفه‌ای خود، سرمایه‌ای تاریخی و تمدنی همراه دارد که مورد احترام مردم کشورهای مختلف است. او افزود: ممکن است مردم برخی کشورها شناخت کمتری از تاریخ معاصر ایران داشته باشند، اما تاریخ ایران و تمدن ایرانی، زبان فارسی، حافظ، سعدی و دیگر شاعران و شخصیت‌های ایرانی، پشتوانه‌ای مهم برای نمایندگان کشور در عرصه بین‌المللی است.
سنایی تأکید کرد: امیدواریم در سیاست خارجی کشور بیش از گذشته به قدرت نرم توجه شود و این سرمایه عظیم در سیاست‌گذاری‌ها نیز مورد استفاده قرار گیرد. در این زمینه هنوز فاصله زیادی با بهره‌برداری شایسته از ظرفیت ایران‌شناسی و ادبیات فارسی برای تعامل با جهان داریم. او ابراز امیدواری کرد که فعالیت‌های بنیاد ایران‌شناسی بتواند به پیشرفت در زمینه شناخت ایران و بهره‌گیری از ظرفیت‌های فرهنگی و تمدنی کشور کمک کند.
روابط فرهنگی ایران و روسیه؛ ظرفیتی فراتر از فرازونشیب‌های سیاسی
سنایی در ادامه با اشاره به اهمیت روابط ایران و روسیه در سیاست خارجی ایران گفت: روابط دو کشور در طول تاریخ فرازونشیب‌هایی داشته، اما همواره از اهمیت بالایی برخوردار بوده و ظرفیت‌های گسترده‌ای برای توسعه دارد. حتی در دوره‌هایی که مناقشات سیاسی میان دو کشور وجود داشته، روابط فرهنگی، علمی و مردمی ادامه پیدا کرده است. او افزود: این نکته را از آن جهت مطرح می‌کنم که بر نقش برجسته شرق‌شناسان و ایران‌شناسان در پیشبرد روابط دو کشور تأکید کنم.
بدون تردید، شرق‌شناسی و ایران‌شناسی از حوزه‌های فعال در روابط ایران و روسیه بوده‌اند و در شناخت متقابل دو جامعه نقش داشته‌اند. سنایی در پایان از پژوهشگران و همکارانی که در تدوین و ویرایش کتاب مشارکت داشته‌اند، قدردانی کرد و گفت: همکاران این پروژه در بررسی اسامی و ویرایش کتاب نقش برجسته‌ای داشتند. انتخاب و ثبت دقیق نام‌هایی که در منابع روسی به شکل‌های مختلف نوشته شده‌اند، کاری دشوار و نیازمند دقت و امانت‌داری بود. او همچنین از انتشارات نگارستان اندیشه، بنیاد ابن‌سینا در مسکو و حامیان این طرح پژوهشی برای مشارکت در شکل‌گیری و انتشار کتاب تشکر کرد.
محمود جعفری‌دهقی: ایران‌شناسی روسیه با شرق‌شناسی دیگر کشورهای غربی تفاوت دارد
محمود جعفری‌دهقی، استاد گروه فرهنگ و زبان‌های باستانی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، در این نشست با قدردانی از بنیاد ایران‌شناسی گفت: تحولاتی که در دوره جدید بنیاد اتفاق افتاده، واقعاً قابل تحسین و چشمگیر است. مطمئنم روح آقای دکتر حبیبی نیز از این اتفاقات شادمان است. به خاطر دارم که ایشان نگران بود بنایی که ساخته، روزی به رستوران یا کاربری دیگری تبدیل شود، اما خوشبختانه با مدیریت جدید بنیاد، تحولات چشمگیری در حوزه ایران‌شناسی و شناخت جوانان، دانشجویان و علاقه‌مندان از هویت خودشان اتفاق افتاده است.
او با اشاره به برگزاری نشستی درباره چهارصدمین سال سفر پیترو دلاواله به ایران در خانه سفیر ایتالیا گفت: این برنامه با مدیریت بنیاد ایران‌شناسی و همکاری سفارت ایتالیا برگزار شد و بسیار ارزشمند بود. امیدوارم بتوانیم فیلم این برنامه را در بنیاد ایران‌شناسی نیز دوباره ببینیم. جعفری‌دهقی با اشاره به همکاری خود با انجمن ایران‌شناسی و مؤسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس) افزود: چند سالی است که با مؤسسه ایراس و آقای دکتر سنایی همکاری دارم و در این مدت از ایشان بسیار آموخته‌ام.
همان‌طور که آقای دکتر صالحی نیز به‌درستی اشاره کردند، دکتر سنایی نماد یک ایران‌شناس فرهیخته و دانشمند است و فعالیت‌های ارزشمندی در این زمینه انجام داده است.
چرا ایران مورد توجه ایران‌شناسان قرار گرفته است؟
این استاد دانشگاه در ادامه به دلایل توجه ایران‌شناسان و شرق‌شناسان به ایران پرداخت و گفت: وقتی به تاریخ ایران نگاه می‌کنیم، با اتفاق مهمی در شیوه مواجهه این سرزمین با ملت‌ها و فرهنگ‌های دیگر روبه‌رو می‌شویم. اگر کتیبه‌های تمدن‌های میان‌رودان، از جمله سومر، اکد، بابل و آشور، را بررسی کنیم، می‌بینیم که بخش زیادی از آن‌ها درباره حمله به سرزمین‌های دیگر، تصرف معابد و به اسارت گرفتن خدایان آن سرزمین‌هاست.
او در مقابل، به سیاست کوروش هخامنشی اشاره کرد و افزود: کوروش رویکرد متفاوتی را مطرح کرد که تساهل و تسامح در مواجهه با سرزمین‌ها و ملت‌های دیگر از ویژگی‌های آن بود. بخشی از این رویکرد را می‌توان در نقش‌برجسته‌های تخت جمشید مشاهده کرد؛ آثاری که در آن‌ها نمایندگان سرزمین‌های مختلف در کنار یکدیگر حضور دارند و ارتباط میان اقوام به تصویر کشیده شده است. کتیبه‌های این دوره نیز اطلاعات مهمی درباره نگرش ایرانیان به جهان و انسان در اختیار ما قرار می‌دهند. جعفری‌دهقی ادامه داد: در دوره‌های بعد نیز الگویی در تاریخ ایران تکرار شده است.
از حمله اسکندر مقدونی تا حمله اعراب و مغولان، ایران بارها با یورش اقوام دیگر روبه‌رو شده است. ایرانیان در درجه نخست از سرزمین خود دفاع کرده‌اند و سپس کوشیده‌اند با بزرگان اقوام مهاجم ارتباط برقرار کنند و بر اندیشه و فرهنگ آنان تأثیر بگذارند. به این ترتیب، اقوامی که وارد ایران شدند، در موارد بسیاری تحت تأثیر فرهنگ ایرانی قرار گرفتند. همین تأثیرگذاری فرهنگی یکی از جنبه‌های مهم تاریخ ایران است. او یکی دیگر از دلایل توجه پژوهشگران به ایران را ویژگی‌های جغرافیایی این سرزمین دانست و گفت: ایران با شرایط جغرافیایی خاصی روبه‌رو بوده است.
رشته‌کوه البرز در شمال، زاگرس در غرب و ارتفاعات شرقی، در کنار مناطق گسترده کویری، شرایط دشواری برای زندگی در بخش‌هایی از این سرزمین ایجاد کرده‌اند. با این حال، ایرانیان توانسته‌اند این محیط را مدیریت کنند و امکانات لازم برای زندگی را فراهم آورند. این استاد دانشگاه افزود: در سرزمینی که زندگی در مناطق کویری آن دشوار بوده، روش‌های مختلفی برای مدیریت آب و فراهم کردن امکان سکونت ایجاد شده است. مطالعه این توانایی‌ها و شیوه‌های سازگاری با محیط طبیعی نیز برای پژوهشگران اهمیت دارد.
ادبیات و اساطیر ایران؛ از دلایل توجه پژوهشگران خارجی
جعفری‌دهقی با اشاره به جایگاه ادبیات ایران گفت: یکی دیگر از عوامل توجه ایران‌شناسان، ادبیات و تاریخ ادبی این سرزمین است. ایران شاعران، ادیبان، مورخان و دانشمندان برجسته‌ای داشته است. آثاری که فردوسی، حافظ و سعدی پدید آورده‌اند، از نمونه‌های مهم این میراث هستند و در شناساندن ایران به جهان نقش دارند. او اساطیر ایران را نیز مجموعه‌ای گسترده و شگفت‌انگیز توصیف کرد و افزود: در اساطیر ایرانی، برای پدیده‌های گوناگون طبیعی و جنبه‌های مختلف زندگی، جایگاه ویژه‌ای در نظر گرفته شده است.
آب، زمین و چهارپایان در این جهان فکری اهمیت دارند و برای حفظ پیمان و عهد نیز جایگاه مشخصی تعریف شده است. برای نمونه، مهر در باورهای ایرانی با پیمان و عهد ارتباط دارد. جعفری‌دهقی تأکید کرد: مجموعه این ویژگی‌های تاریخی، جغرافیایی، ادبی و اساطیری، فرهنگی غنی را شکل داده است که توجه پژوهشگران غیرایرانی را به خود جلب می‌کند. بنابراین، حمایت از پژوهش‌هایی که این ظرفیت‌ها را معرفی می‌کنند، اهمیت فراوانی دارد.
پیشنهادهایی برای گسترش کتاب «شرق‌شناسی در روسیه»
این استاد دانشگاه با اشاره به کتاب مهدی سنایی گفت: کتاب «شرق‌شناسی در روسیه: ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی» می‌تواند الگویی برای تدوین آثار مشابه درباره دیگر کشورها باشد. می‌توان از پژوهشگرانی که در این زمینه توانایی دارند دعوت کرد تا آثار خود را ارائه دهند و این آثار مورد بررسی قرار گیرند. چنین اقدامی گام مهمی در توسعه مطالعات ایران‌شناسی خواهد بود.
او یکی از نکات مهم کتاب را تفاوت سنت شرق‌شناسی روسیه با شرق‌شناسی برخی کشورهای غربی دانست و گفت: در برخی رویکردهای شرق‌شناسی غربی، نگاه از موضع برتری نسبت به شرق وجود داشته است، اما شرق‌شناسی روسیه با توجه به همسایگی این کشور با ایران و پیوندهای تاریخی میان دو سرزمین، ویژگی‌های متفاوتی دارد.
جعفری‌دهقی در ادامه با تأکید بر گستردگی فعالیت ایران‌شناسان روس گفت: در این کتاب به شماری از پژوهشگران و فعالیت‌های آنان در زمینه زبان‌ها و گویش‌های ایرانی، تاریخ، ادبیات و اساطیر ایران پرداخته شده است، اما شمار این پژوهشگران بسیار زیاد است و نمی‌توان همه آن‌ها را در یک کتاب با حجم محدود معرفی کرد. او پیشنهاد کرد در چاپ دوم کتاب، پژوهشگران و آثار بیشتری به آن افزوده شوند و توضیح داد: در حوزه تاریخ ایران، پژوهش‌های متعددی درباره تاریخ نوین ایران، تاریخ مشروطه، تاریخ عمومی ایران و دوره‌های باستانی انجام شده است.
برای نمونه، پژوهش‌های مربوط به تاریخ مادها و تاریخ شهرهای ایران در دوره‌های اشکانی و ساسانی، ظرفیت فراوانی برای بررسی دارند. این استاد دانشگاه در ادامه به پژوهش‌های ایران‌شناسان روس در زمینه زبان‌شناسی اشاره کرد و گفت: در حوزه زبان‌های ایرانی نیز آثار مهمی درباره زبان فارسی میانه، زبان سغدی، تاریخ زبان فارسی و گویش‌های ایرانی نوشته شده است. معرفی گسترده‌تر این پژوهشگران و آثارشان می‌تواند به تکمیل کتاب در چاپ‌های بعدی کمک کند. او افزود: این پیشنهادها به دلیل گستردگی موضوع مطرح می‌شوند.
کتاب برای رعایت اختصار تدوین شده است، اما اگر قرار باشد در آینده چاپ دوم آن منتشر شود، می‌توان پژوهشگران دیگری را نیز به آن افزود و حوزه‌های تخصصی بیشتری را پوشش داد.
نثر روان و ارجاع دقیق به منابع از ویژگی‌های مثبت کتاب است
جعفری‌دهقی در ارزیابی شیوه نگارش کتاب گفت: روش پژوهشی به‌کاررفته در این اثر می‌تواند در کتاب‌های مشابه نیز مورد استفاده قرار گیرد. منابع با دقت معرفی شده‌اند و خواننده می‌تواند برای بررسی بیشتر مطالب به آن‌ها مراجعه کند. نثر روان کتاب نیز جذاب است و خواننده را به ادامه مطالعه ترغیب می‌کند. او پیوست‌های پایانی کتاب را نیز مفید دانست و افزود: اطلاعات مربوط به اشخاص و مکان‌های مطرح‌شده در کتاب به خواننده کمک می‌کند.
با این حال، پیشنهاد می‌کنم ناشر در چاپ‌های بعدی نمایه‌ای جامع از اشخاص و مکان‌ها، همراه با شماره صفحات مربوط به آن‌ها، به کتاب اضافه کند تا دسترسی به اطلاعات آسان‌تر شود. جعفری‌دهقی در پایان با آرزوی موفقیت برای مهدی سنایی، از تلاش‌های او در حوزه ایران‌شناسی قدردانی کرد و ابراز امیدواری کرد آثار بیشتری در این زمینه منتشر شود.
منبع: خبرآنلاین
