قلعه رودخان، دژ تاریخی گیلان با نام‌های محلی «روخان قلعه» و «قلعه روتون» نیز شناخته می‌شود.
به گزارش خبرگزاری مهر، ایرنا نوشت: گیلان با همه گیرایی‌های تاریخی، طعم و طبیعت چنان با گردشگری عجین شده که دیگر به بخشی از نوستالژی ایرانیان تبدیل شده و امروز آوازه جاذبه‌های شهرستان فومن در غرب استان چون ماسوله و قلعه‌رودخان از نام این شهرستان در ابعاد ملی و بین‌المللی فراتر رفته و با معماری پلکانی‌اش گردشگران را پله پله تا تاریخ، طعم و طبیعت فرا می‌خواند.
فومن زادگاه آیت الله بهجت فومنی، کیومرث صابری (گل آقا) و شیون فومنی (شاعر) و بسیار بزرگان دیگر با ۲ بخش سردار جنگل و بخش مرکزی و ۶ دهستان، آلیان، سردار جنگل، گشت، گوراب‌پس، لولمان و رودپیش از شهرستان‌های استان گیلان محسوب می‌شود؛ مرکز این بخش فومن است و از شرق ۲۷ کیلومتر تا مرکز استان یعنی رشت، تا شمال به شهرستان‌های ماسال و صومعه‌سرا، تا جنوب به شهرستان‌های طارم و شفت و تا غرب با شهرستان خلخال استان اردبیل همسایه است.
فومن در ناحیهٔ جلگه‌ای گیلان قرار دارد و در میان باغ‌ها، جنگل‌ها، کوهستان‌ها و شالیزارها محصور شده است؛ برای رسیدن به شهر مجسمه‌ها و رسیدن به آن بایستی از رشت به سمت غرب، جاده‌ای سراسر درختان سپیدار را پشت سر بگذاری؛ فومن را به خاطر مجسمه‌های زیادی که در آن وجود دارد با نامِ شهر مجسمه‌ها نیز می‌شناسند؛ از زیبایی‌های دیگر این شهر می‌توان به وجود درختان چنار بسیار زیاد در خیابان‌های آن اشاره کرد؛ فومن به علت داشتن جاذبه‌های تاریخی-گردشگری مانند ماسوله و قلعه رودخان و همچنین کلوچهٔ فومن معروف است.
قلعه رودخان یکی از شگفت‌انگیزترین بناهای نظامی ایران است؛ این بنای عظیم که در ۲۳کیلومتری جنوب غربی شهرستان فومن و در میان جنگل‌های سر به فلک کشیده واقع شده است نمادی از کوشش گیلانیان برای حفاظت و صیانت از این سرزمین است؛ بنای قلعه رودخان در ارتفاع ۶۸۷ تا ۷۷۸متری از سطح آبهای آزاد و در دو سوی آن ۲ رودخانه جاری است. این اثر تاریخی – طبیعی احتمالا در دوره خاندان اسحقی (مقارن با سلجوقیان) که بر غرب گیلان حکومت می‌کرده‌اند بنا شده است؛ هر چند برخی پژوهشگران بنیاد آن را به پیش از اسلام نسبت می‌دهند.
قدیمی‌ترین سند از این قلعه کتیبه‌ای سنگیست که تاریخ تجدید بنای آن را بین سال‌های ۹۱۸تا ۹۲۱ ه. ق (مقارن با حکومت شاه اسماعیل صفوی) ذکر می‌کند؛ این بنا در دوره حکومت زندیه توسط هدایت الله خان فومنی حاکم فومن تعمیر و توپ‌هایی به منظور دفاع در آن نصب شد؛ این دژ نظامی به اسامی دیگری چون قلعه حسامی، قلعه هزار پله و قلعه سگسگال نیز معروف است. طول باروی قلعه ۱۵۰۰متر و ارتفاع آن بین پنج تا ۱۲متر متغیر است؛ باروها و برج های متعدد قلعه با مصالح سنگ، آجر و ملاط آهکی ساخته شده اند؛ این اثر ارزشمند ملی به شماره ۱۵۴۶و در تاریخ سی ام مردادماه ۱۳۵۴در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
قلعه رودخان از دو بخش ارگ و قورخانه تشکیل شده‌است؛ ارگ در قسمت غربی این بنا در دو طبقه واقع شده و جنس آن از آجر است؛ قراول‌خانه‌ها در قسمت شرقی در دو طبقه با نورگیرها و روزنه‌های متعدد بر اطراف مسلط است؛ چشمه‌ای نیز میان قلعه و گودترین محل آن وجود دارد. بخش شرقی قلعه شامل دوازده ورودی، زندان، در اضطراری، حمام و آبریزگاه است؛ بخش غربی ۱۲ ورودی دارد، چشمه، حوض، آب‌انبار، سردخانه، حمام، آبریزگاه شاه‌نشین و چند واحد مسکونی که با برج و بارو محصور شده‌اند، دیگر بناهای این بخش را تشکیل می‌دهند.
قدمت این بنا به دوره ساسانیان برمی‌گردد و دارای حدود ۹۳۵ پله اصلی (و حدود ۱۶۰۰ پله با احتساب پله‌های جدید) دارد؛ مسیر پیاده روی قلعه تقریبا ۱.۵ کیلومتری در دل جنگل های هیرکانی است، که شما را به ارگ قورخانه دژ می‌رساند؛ بخش شاه نشین ارگ نیز در مرتفع‌ترین نقطه و در قسمت غربی قلعه قرار دارد. ۴۰ برج دیده‌بانی دور تا دور قلعه را احاطه کرده که اتاق‌های هشت ضلعی آن با طاق‌های گنبدی پوشانده شده‌است، دور تا دور دیوارها و برج‌ها روزنه‌هایی شیب‌دار دیده می‌شود که برای ریختن مواد مذاب و تیراندازی تعبیه شده‌اند؛ لازم است ذکر شود که در طول تاریخ قلعه، هیچ‌گاه دشمنی به آن نفوذ نکرده و نتوانسته آن را فتح کند.
ویژگی‌های زمین‌شناسی
قلعه رودخان از نظر زمین‌شناسی در منطقه‌ای بنا شده که در تقسیم‌بندی زمین‌شناسی به مجموعه گشت شهرت دارد و طبق بررسی‌های اشتوکلین شامل دو فاز دگرگونی است که اولی مربوط به پرکامبرین – پالئوزوئیک با شدت دگرگونی بالا است و دیگری به زمان مزوزوئیک و با شدت دگرگونی پایین مطلق است. با توجه به گزارش‌های زمین‌شناسی، احتمال وجود ذخایر آهن در این منطقه بالا است و شواهدی برای فعالیت معدن کاری باستانی در این منطقه گزارش شده‌است که از جمله آن‌ها پس‌مانده‌های ذوب در این منطقه است.
افسانه‌ها حاکی از آن است که این قلعه به دلیل موقعیت استراتژیک، هرگز توسط دشمن فتح نشده است؛ در پایین قلعه بازارچه‌ها، رستوران های محلی و پارکینگ اختصاصی وجود دارد؛ همچنین امکان کمپینگ و چادرزدن در محوطه‌هایی مانند دره فوشه فراهم است. مسیر صعود به قلعه مملو از درختانی نظیر همانند راش، ممرز، بلوط و توسکا است همچنین به دلیل حفاظت محیطی، این منطقه زیستگاه حیواناتی مانند خوک وحشی، گوزن، شغال و پرندگان جنگلی است که البته این حیوانات به ندرت در مسیر تردد دیده می‌شوند. وجود رودخانه و جنگل‌های انبوه فراوان باعث شده است که این قلعه موقعیت دفاعی و نظامی فوق‌العاده‌ای داشته باشد و در طول تاریخ مورد توجه قرار بگیرد.
یکی از دلایلی که این قلعه از نظر نظامی دارای اهمیت بوده و مورد توجه قرار می‌گرفته مصالح به کار رفته در ساختمان‌ها و نوع معماری آن است؛آجر، سنگ، چوب، ملات، ساروج و آهک از جمله مصالحی هستند که در ساخت این بنا به کار رفته‌اند که استفاده از مصالح مستحکم در کنار موقعیت جغرافیایی خاص قلعه و همچنین نوع معماری، قلعه رودخان را به دژی نفوذناپذیر برای ارتش دشمن تبدیل کرده بود.
این دژ استوار در ارتفاع بالایی قرار گرفته است و برای رسیدن به آن باید از پله‌های زیادی عبور کنید اما تازه وقتی به بالای آن می‌رسید می‌فهمید بالا رفتن از آن همه پله ارزشش را داشته است ضمن اینکه اکثر مواقع این دژ در مه زیبایی فرو رفته و وقتی از بالا به زیر پای خود نگاه می‌کنید چیزی جز زیبایی به چشمتان نمی‌آید همچنین عبور رودخانه و وجود دستفروش‌های محلی در مسیر رسیدن به قلعه باعث شده است که بازدید از آن بسیار جذاب باشد. البته بالا رفتن از این پله ها کار آسانی نیست اما «هر که طاووس خواهد جور هندوستان کشد»؛ برای دیدن زیبایی های این دژ تاریخی باید از این پله ها بالا رفت تا عظمت و شکوه این بنای تاریخی را مشاهده کرد.
این بازارچه، به تازگی در ابتدای مسیر منتهی به این بنای تاریخی احداث شده تا کسانی که برای بازدید از این مناطق به شهرستان فومن سر می‌زنند، سوغات آن‌جا را به یادگار ببرند؛ برخی از بومی‌های این منطقه از این بازار با عنوان بازار اسکیمو فروش‌ها نیز یاد می‌کنند. در این بازارچه وسایل تزئینی و همچنین سوغاتی‌های منحصر بفرد این منطقه از قبیل انواع نان و کلوچه های محلی و همچنین دست بافت های زیبا و صنایع دستی به فروش می رسد که بی شک یکی از جاذبه های محبوب گردشگران بازدید از این بازارچه است.
عروسک‌های بافتنی، ترشیجات محلی، لواشک، رب انار، انواع مربا، نان و شیرینی‌های سنتی، محصولات پشمی و حصیری از دیگر سوغاتی هایی است که در این بازارچه عرضه و بفروش می رسد ضمن اینکه وسایل حصیری از قبیل کلاه، زیرانداز، سبد میوه، زیر قابلمه‌ای آبکش حصیری نیز بسیار زیبا و هدیه‌ای جذاب بشمار می روند.
آبشار دوقلو گشت رودخان
یکی دیگر از جاذبه های قلعه رودخان وجود آبشارهای زیبا در اطراف آن است که می‌توان به آبشار دوقلوی گشت رودخان اشاره کرد که به آبشار مایَه‌وَزَن نیز شهرت دارد و در روستای گشت رودخان، شهرستان فومن قرار دارد. ریزش آب از دو مسیر عمود بر هم که روی صخره‌های خزه گرفته جاری می‌شود؛ باعث ایجاد صحنه‌ای بکر و سرسبز و تبدیل آن به یک جاذبه گردشگری منحصربه‌فرد شده است. این آبشار در استان گیلان، شهرستان فومن، بخش مرکزی، دهستان گشت، در نزدیکی روستای کوهپایه‌ای گشت رودخان و در مجاورت قلعه رودخان قرار دارد؛ آبشار جذاب گشت رودخان، در دل جنگل‌های هیرکانی واقع شده است و امکانات رفاهی محدودی دارد.
آبشار ملاحسن روستای فوشه
یکی دیگر از نقاط دیدنی و جذاب اطراف قلعه رودخان، آبشار ملاحسن است که برای رسیدن به این آبشار باید از فومن به قلعه رودخان رفته و پس از آن به روستای زیبای فوشه رسید که پس از عبور از پل فلزی پس از حدود پنج کیلومتر پیاده روی، این آبشار نمایان می شود. مفاهیم گردشگری در دنیای امروز عمق یافته و گیلان با همه گیرایی‌های کم نظیرش برای آنانی که از ذوق سفر سرشارند سفرنامه‌ای است بی‌انتها.
ازاین‌رو ایرنا گیلان تلاش کرده در مجموعه گزارش‌هایی با عنوان «در مسیر باران، آشنایی با جاذبه‌های گیلان» با هدف بالابردن سطح آگاهی در مورد نقش گردشگری در جامعه جهانی و نشان‌دادن چگونگی تاثیر این صنعت بر ارزش‌های اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی در سراسر جهان تنها اشارتی کلی به مقاصدی بارز از شهرستان‌های استان برای علاقه‌مندان به سیاحت گردی داشته باشد.
به هر روی قلعه رودخان یکی از نمادهای معروف استان سرسبز و زیبای گیلان است که علاه بر قرار گرفتن در محیطی جنگلی و زیبا با وجود داشتن آبشارهای بکر و زیبا در اطرافش، این دژ تاریخی را به یکی از نقاط دیدنی استان گیلان و کشور تبدیل کرده است و برماست که این یادگار گرانبهای بازمانده از اعصار را به دست آیندگان بسپاریم.
منبع: خبرگزرای مهر
