گروه سیاسی و بین‌الملل برنا/ هم‌زمان با افزایش نگرانی‌ها از بازگشت تقابل نظامی میان ایران و آمریکا، تلاش‌های دیپلماتیک برای کاهش تنش و بازگرداندن دو طرف به مسیر مذاکره شدت گرفته است؛ تلاش‌هایی که اکنون علاوه بر پاکستان و قطر، با تحرکات روسیه و تاکید چین بر ضرورت ازسرگیری گفت‌وگوها ابعاد گسترده‌تری پیدا کرده است. سفر سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، به تهران در همین چارچوب اهمیت یافته است؛
سفری که در کنار احتمال سفر فرمانده ارتش پاکستان به ایران و تداوم رایزنی‌های اسلام‌آباد و دوحه، می‌تواند نشانه‌ای از افزایش تحرکات میانجی‌ها برای جلوگیری از شعله‌ور شدن دوباره جنگ باشد. در همین حال، روزنامه «العربی الجدید» به نقل از منابع آگاه گزارش داده است که تلاش‌های میانجی‌گرانه پاکستان و قطر ممکن است طی هفته جاری به گشایشی در روند مذاکرات ایران و آمریکا منجر شود؛ هرچند همچنان اختلافات مهمی میان تهران و واشنگتن پابرجاست و تحقق چنین گشایشی به میزان انعطاف دو طرف بستگی دارد.
مسکو در جست‌وجوی نقش پررنگ‌تر سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، روز دوشنبه در سفری به تهران با مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، و سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، دیدار و درباره تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی و راه‌های حل بحران میان ایران و آمریکا گفت‌وگو کرد. این سفر، نخستین سفر لاوروف به ایران از زمان جنگ ۴۰ روزه عنوان شده و در شرایطی انجام می‌شود که مسکو برای ایفای نقشی فعال‌تر در تلاش‌های دیپلماتیک با هدف کاهش تنش اعلام آمادگی کرده است.
لاوروف در نشست خبری مشترک با عراقچی، آمادگی کامل روسیه را برای کمک به یافتن راه‌حلی جهت خروج از بحران میان ایران و آمریکا اعلام کرد. او با تاکید بر ضرورت استفاده از ابزارهای دیپلماتیک برای استقرار صلح و ثبات بلندمدت، بازگشت وضعیت خلیج فارس و تنگه هرمز به شرایط پیش از بحران، احیای آزادی کشتیرانی و تضمین عدم تکرار تجاوز را از اهداف مورد نظر برشمرد. وزارت امور خارجه روسیه نیز پیش از این سفر اعلام کرده بود که گفت‌وگوهای تهران بر راه‌های حل بحران ناشی از حملات آمریکا و اسرائیل علیه ایران متمرکز خواهد بود؛
بحرانی که به گفته مسکو، پیامدهای آن از خاورمیانه فراتر رفته و امنیت و ثبات بین‌المللی را تحت تأثیر قرار داده است. تحرکات دیپلماتیک روسیه تنها به سفر تهران محدود نمی‌شود. لاوروف پیش از ورود به ایران در بحرین حضور داشت و در نشست گفت‌وگوی راهبردی روسیه و شورای همکاری خلیج فارس، بر ضرورت گفت‌وگوی مستقیم کشورهای منطقه با یکدیگر و همسایگانشان تاکید کرد. همچنین ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، پیش‌تر در دیدار با پزشکیان از آمادگی مسکو برای مشارکت در تلاش‌های میانجی‌گرانه سخن گفته بود.
با این حال، میزان نقش‌آفرینی عملی روسیه در مذاکرات ایران و آمریکا و ظرفیت این کشور برای نزدیک کردن مواضع دو طرف، همچنان به تحولات پیش رو وابسته است. پاکستان؛ کانال اصلی تبادل پیام‌ها در کنار تحرکات مسکو، پاکستان همچنان جایگاه محوری خود را در میانجیگری میان تهران و واشنگتن حفظ کرده است. در همین راستا، گزارش‌هایی درباره احتمال سفر عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، به تهران در هفته جاری منتشر شده است؛ سفری که گفته می‌شود در ادامه رایزنی‌های دوجانبه و تلاش‌های اسلام‌آباد برای پیشبرد روند مذاکرات انجام خواهد شد.
مقام‌های ایرانی پیش‌تر تاکید کرده‌اند که پاکستان همچنان میانجی اصلی در ارتباطات غیرمستقیم میان ایران و آمریکا است و پیام‌ها از طریق این کشور و سپس قطر منتقل می‌شود. هم‌زمان، سید عباس عراقچی و محمد اسحاق دار، وزیران امور خارجه ایران و پاکستان، در تماس تلفنی درباره تحولات منطقه و تلاش‌های دیپلماتیک برای کاهش تنش و برقراری ثبات در غرب آسیا رایزنی کردند. محسن نقوی، وزیر کشور پاکستان، نیز در مجمع امنیت جهانی در دوحه با اشاره به تلاش‌های اسلام‌آباد برای بازگرداندن ایران و آمریکا به میز مذاکره، از همکاری نزدیک قطر در جلوگیری از تشدید درگیری‌ها قدردانی کرد.
او گفت در مقاطعی که تنش‌ها به‌شدت افزایش یافته بود، تلاش‌ها برای یافتن راه‌حل دیپلماتیک متوقف نشد. نقوی همچنین به تلاش‌های فشرده مقام‌های پاکستانی و قطری در جریان مذاکرات صلح اشاره کرد و همکاری دو کشور را بخشی از تلاش گسترده‌تر برای مهار بحران دانست. سخنگوی ارتش پاکستان نیز با تاکید بر حفظ کانال‌های ارتباطی با همه بازیگران منطقه‌ای، اعلام کرد گسترش درگیری‌های نظامی به سود هیچ طرفی نیست و راهکار پایدار باید از مسیر دیپلماسی و مذاکره دنبال شود. چین خواستار ازسرگیری مذاکرات شد در همین حال، پکن نیز بر ضرورت بازگشت ایران و آمریکا به میز مذاکره تاکید کرده است.
نخست‌وزیر چین اعلام کرده است که کشورش آماده تقویت همکاری با ایران است و طرف‌های ذی‌ربط باید گفت‌وگوها را از سر بگیرند. این موضع در امتداد تاکیدهای پیشین مقام‌های چینی بر ضرورت مهار تنش، حفظ امنیت منطقه و حل اختلافات از مسیر سیاسی و دیپلماتیک قرار دارد. نقش چین از آن جهت اهمیت دارد که تحولات خلیج فارس و تنگه هرمز با امنیت انرژی و تجارت جهانی ارتباط مستقیم دارد. با این حال، موضع اعلام‌شده پکن بیش از آنکه به معنای ورود رسمی این کشور به میانجیگری مستقیم باشد، بر حمایت از ازسرگیری مذاکرات و کاهش تنش‌ها دلالت دارد.
قطر و احتمال گشایش در هفته جاری در کنار این تحرکات، قطر همچنان یکی از کانال‌های مهم ارتباطی میان تهران و واشنگتن به شمار می‌رود. روزنامه العربی الجدید به نقل از منابع آگاه گزارش داده است که تلاش‌های میانجی‌گرانه قطر و پاکستان ممکن است طی هفته جاری به گشایشی منجر شود. به گفته این منابع، هدف اصلی رایزنی‌ها کاهش اختلافات، ترغیب دو طرف به امتیازدهی متقابل و جلوگیری از بازگشت جنگ است. با این حال، این گزارش بر پایه اظهارات منابع آگاه منتشر شده و هنوز به معنای دستیابی قطعی به توافق نیست.
موانع توافق یکی از موانع اصلی در مسیر حل تنش بین ایران و آمریکا، اختلاف بر سر اولویت‌های مذاکره است. واشنگتن خواهان تمرکز بر برنامه هسته‌ای ایران و محدودسازی ظرفیت غنی‌سازی است؛ در مقابل، تهران بازگشایی تنگه هرمز، رفع محدودیت‌های اقتصادی و رسیدگی به مسائل امنیتی را در اولویت قرار می‌دهد. عراقچی اعلام کرده است پیشنهاد ایران برای بازگشایی تنگه هرمز طی هفت روز همچنان مطرح است، اما اجرای آن به پذیرش شروط تهران، از جمله رفع محاصره بنادر ایران، کاهش محدودیت‌های صادرات نفت و توقف درگیری‌های منطقه‌ای، وابسته خواهد بود.
ایران همچنین پاسخ آمریکا به پیشنهاد خود را دریافت کرده و در حال بررسی آن است.در مجموع، هم‌زمانی سفر لاوروف به تهران، احتمال سفر عاصم منیر، ادامه رایزنی‌های پاکستان و قطر و تاکید چین بر ازسرگیری مذاکرات، از افزایش تحرکات دیپلماتیک برای مهار بحران حکایت دارد. گزارش العربی الجدید درباره احتمال گشایش در هفته جاری نیز بر اهمیت این مقطع افزوده است. با این حال، تا زمانی که اختلافات بنیادین بر سر ترتیب مذاکرات، پرونده هسته‌ای، تنگه هرمز و محدودیت‌های اقتصادی حل‌وفصل نشود، نمی‌توان از حصول توافقی قطعی سخن گفت.
اکنون پرسش اصلی این است که آیا تشدید تلاش‌های میانجی‌ها می‌تواند تهران و واشنگتن را به امتیازدهی متقابل ترغیب کند و مسیر دیپلماسی را بر بازگشت به تقابل نظامی غالب سازد یا خیر.
منبع: خبرگزرای برنا
