برداشت مداوم از سفره‌های زیرزمینی، کسری سالانه منابع آب و فعالیت چاه‌های غیرمجاز، خطر تغییر شکل زمین و آسیب به زیرساخت‌ها را نیز افزایش داده است؛ خطری که در دشت ورامین و بخش‌هایی از جنوب و جنوب‌غرب تهران با نشانه‌هایی مانند شکاف‌های طولانی در زمین خود را نشان می‌دهد. راما حبیبی، معاون حفاظت و بهره‌برداری شرکت آب منطقه‌ای تهران، از کسری سالانه حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعبی مخازن آب زیرزمینی استان خبر داده است. او همچنین نرخ فرونشست گزارش‌شده در ورامین را بین ۳۵ تا ۴۰ سانتی‌متر اعلام کرده است؛
رقمی که ضرورت توجه جدی‌تر به مدیریت منابع آب و کنترل برداشت از آبخوان‌ها را برجسته می‌کند. بحرانی زیر پای شهر و دشت فرونشست زمین پدیده‌ای نیست که همیشه با فروریختن ناگهانی سطح زمین یا ایجاد گودال‌های بزرگ همراه باشد. در بسیاری از مناطق، این روند به‌تدریج و در پی افت طولانی‌مدت سطح آب زیرزمینی اتفاق می‌افتد. هنگامی که آب از لایه‌های زیرین خاک بیش از ظرفیت طبیعی جایگزینی آن برداشت می‌شود، ساختار برخی لایه‌ها تحت فشار قرار می‌گیرد و فشردگی خاک می‌تواند به نشست سطح زمین بینجامد.
این فرآیند ممکن است برای مدتی طولانی بدون نشانه‌های آشکار ادامه پیدا کند، اما در نهایت، آثار آن در قالب ترک‌های زمین، شکاف‌های طولی در اراضی کشاورزی، تغییر سطح مسیر‌ها و آسیب احتمالی به تأسیسات نمایان می‌شود. اهمیت این موضوع برای استان تهران از آن جهت بیشتر است که این منطقه همزمان با جمعیت گسترده، تقاضای بالای آب شرب، فعالیت‌های صنعتی و زمین‌های کشاورزی روبه‌روست. وابستگی بخشی از تأمین آب به منابع زیرزمینی، در شرایطی که میزان برداشت با ظرفیت طبیعی تجدید آبخوان‌ها تناسب ندارد، می‌تواند دامنه مخاطرات را گسترش دهد.
کسری سالانه ۱۰۰ میلیون مترمکعبی آبخوان‌هابراساس آمار اعلام‌شده از سوی معاون حفاظت و بهره‌برداری شرکت آب منطقه‌ای تهران، سالانه حدود یک میلیارد و ۷۰۰ میلیون مترمکعب آب زیرزمینی در بخش‌های دارای مجوز استان برداشت می‌شود. در همین حال، کسری مخازن آب زیرزمینی به حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب در سال می‌رسد. این ارقام نشان می‌دهد که مسأله فقط به چاه‌های غیرمجاز محدود نیست. حتی برداشت از چاه‌های دارای پروانه نیز باید با ظرفیت واقعی آبخوان‌ها و میزان تغذیه طبیعی آنها هماهنگ باشد.
اگر برداشت مجاز نیز از توان تجدید منابع فراتر برود، فشار بر ذخایر زیرزمینی ادامه پیدا می‌کند. براساس اظهارات این مقام مسئول، ۴۸ درصد منابع آب استان در بخش کشاورزی و ۴۲ درصد در بخش شرب مصرف می‌شود و سهم باقی‌مانده به حوزه‌هایی مانند صنعت و آبیاری فضای سبز اختصاص دارد. این ترکیب مصرف، ضرورت برنامه‌ریزی همزمان برای بخش‌های مختلف را نشان می‌دهد؛ زیرا محدود کردن یک بخش، بدون اصلاح سایر شیوه‌های برداشت و مصرف، لزوما به بازگشت تعادل آبخوان‌ها منجر نمی‌شود. ورامین؛
نشانه‌های آشکار یک بحران زیرزمینیدشت ورامین از مناطقی است که فشار بر منابع آب زیرزمینی در آن نگرانی‌های جدی ایجاد کرده است. گستردگی اراضی کشاورزی و نیاز به تأمین آب برای فعالیت‌های وابسته به این بخش، تقاضا برای برداشت از منابع زیرزمینی را افزایش داده است؛ درحالی‌که ادامه برداشت بدون توجه به میزان تغذیه طبیعی آبخوان‌ها می‌تواند پیامد‌هایی فراتر از کاهش دسترسی به آب داشته باشد. علی بیت‌اللهی، رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، در تیرماه ۱۴۰۵ درباره آثار فرونشست در منطقه معین‌آباد ورامین هشدار داده بود.
به گفته او، این پدیده با شکاف‌های طولی و گسترده در سطح زمین همراه است؛ شکاف‌هایی که احتمال دارد در ظاهر جدا از یکدیگر به نظر برسند، اما در لایه‌های زیرسطحی با هم ارتباط داشته باشند. این تغییرات می‌توانند فرآیند آبیاری مزارع و انتقال آب را مختل کنند و هزینه‌های تازه‌ای بر کشاورزان تحمیل کنند. به این ترتیب، فرونشست علاوه بر یک مخاطره زمین‌شناختی، می‌تواند به مسأله‌ای اقتصادی و اجتماعی تبدیل شود؛ به‌ویژه در مناطقی که معیشت خانوار‌ها به کشاورزی و دسترسی به منابع آب وابسته است. حفاری‌های غیرمجاز؛
یک عامل مهم، نه تمام ماجراحفر چاه‌های غیرمجاز و برداشت خارج از ضابطه از منابع زیرزمینی، از عوامل تشدیدکننده بحران آب در استان تهران به‌شمار می‌رود. با این حال، مقابله با این تخلف‌ها زمانی اثربخش خواهد بود که با نظارت مستمر بر چاه‌های مجاز و اندازه‌گیری دقیق میزان برداشت همراه شود. مسدود کردن چاه‌های غیرمجاز، بدون جلوگیری از حفر چاه‌های جایگزین و کنترل میزان برداشت سایر منابع، ممکن است تأثیر محدودی بر روند کلی کسری آبخوان‌ها داشته باشد. مسأله اصلی، ایجاد تناسب میان حجم برداشت و میزان آبی است که به‌طور طبیعی به منابع زیرزمینی بازمی‌گردد.
در همین زمینه، حامد یزدی‌مهر، رئیس مرکز مدیریت بحران استانداری تهران، حفاری بدون مجوز را از عوامل افزایش خطر فرونشست و آسیب به ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها دانسته و بر شناسایی نقاط حادثه‌خیز و اجرای اقدامات پیشگیرانه تأکید کرده است. او همچنین خواستار برخورد قانونی با حفاری‌های غیرمجاز و رعایت ضوابط فنی از سوی شهروندان شده است. کارشناسان و مسئولان حوزه آب بر این نکته تأکید دارند که مهار فرونشست به مجموعه‌ای از اقدامات پیوسته نیاز دارد.
اصلاح شیوه‌های آبیاری، کاهش هدررفت در شبکه‌های انتقال و توزیع، متناسب‌سازی الگوی کشت با منابع آبی هر منطقه و جلوگیری از گسترش فعالیت‌های پرمصرف بدون ارزیابی ظرفیت آبخوان‌ها، از‌جمله اقداماتی است که می‌تواند فشار بر منابع زیرزمینی را کاهش دهد.
منبع: جام جم آنلاین
