رویداد۲۴| بحث درباره هزینه تحریم در ایران معمولاً در سطح صادرات نفت، نرخ ارز، تورم و تجارت خارجی باقی می‌ماند. می‌دانیم تحریم، فروش نفت را دشوار کرده، هزینه مبادلات خارجی را افزایش داده و دسترسی بنگاه‌ها را به سرمایه، فناوری و بازار‌های جهانی محدود کرده است. اما برای مردم پرسشی ملموس‌تر وجود دارد؛ تحریم چقدر از درآمد هر ایرانی کم کرده است؟ اگر اقتصاد ایران از ابتدای دهه ۱۳۹۰ با موج شدید تحریم‌ها مواجه نمی‌شد، درآمد سرانه امروز در چه سطحی قرار داشت؟
پاسخ به این پرسش دشوار است، چون «ایران بدون تحریم» در جهان واقعی وجود ندارد که بتوان آن را با ایران تحریم‌شده مقایسه کرد. به باور اقتصاددانان، تحریم می‌تواند از چند مسیر به درآمد سرانه آسیب بزند. کاهش صادرات نفت منابع ارزی و مالی دولت را محدود می‌کند، دشوار شدن تجارت، هزینه مواد اولیه و ماشین‌آلات را بالا می‌برد، محدودیت دسترسی به سرمایه و فناوری، بهره‌وری را کاهش می‌دهد، نااطمینانی سرمایه‌گذاری داخلی را به تعویق می‌اندازد، خروج سرمایه و نیروی انسانی تشدید می‌شود و جهش‌های ارزی نیز قدرت خرید خانوار را کاهش می‌دهد؛
بنابراین هزینه تحریم فقط «نفتی که فروخته نشد» نیست. سرمایه‌گذاری‌هایی که انجام نشد، کارخانه‌ای که نوسازی نشد، فناوری‌هایی که وارد نشد و رشدی که شکل نگرفت نیز بخشی از صورت‌حساب تحریم است. پرونده این هفته می‌خواهد هزینه یک سیاست خارجی پرتنش را از زبان متغیر‌های ملموس اقتصادی اندازه‌گیری کند؛ بنابراین پرسش این‌گونه مطرح می‌شود که اگر اقتصاد ایران تحریم نمی‌شد، ایرانیان چقدر ثروتمندتر می‌شدند؟
شکاف انباشته تحریم‌ها پیش از آنکه صرفاً یک محدودیت خارجی باشند، به یک شوک گسترده اقتصادی تبدیل می‌شوند که آثار آن از تولید و درآمد سرانه تا رفاه و توزیع درآمد خانوار‌ها امتداد می‌یابد. مطالعه محوری این گزارش نشان می‌دهد، تحریم‌ها در فاصله سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۲ به‌طور متوسط حدود ۱۶ درصد از درآمد سرانه ایران کاسته‌اند. مرور مطالعه‌های متعدد نشان می‌دهد، این کاهش درآمد چگونه به زندگی خانوار‌ها منتقل شده و هزینه آن میان گروه‌های مختلف جامعه چگونه توزیع شده است.
مقاله جهانگیر نجفی‌چالشتری، سعید دائی‌کریم‌زاده و حسین شریفی‌رنانی (۱۴۰۵) منتشرشده در مرکز پژوهش‌های مجلس، با استفاده از روش کنترل مصنوعی تلاش کرده است فرض ایران بدون تحریم را بازسازی کند. نویسندگان با ترکیب ویژگی‌های کشور‌هایی که مسیر اقتصادی مشابهی داشته‌اند، یک ایران خیالی می‌سازند، سپس عملکرد آن را با اقتصاد واقعی ایران پس از تشدید تحریم‌ها مقایسه می‌کنند.
برآورد نویسندگان نشان می‌دهد از سال ۲۰۱۲ به بعد، تحریم‌ها در همه سال‌های مورد بررسی، اثر منفی بر تولید سرانه ایران داشته‌اند و به‌طور متوسط با ۸۵۰ دلار (حدود ۱۶ درصد) کاهش سالانه درآمد سرانه همراه بوده‌اند که نشان می‌دهد اگر این شکاف در سال‌های متمادی انباشته شده باشد، هزینه تحریم فراتر از درآمدی است که خانوار ایرانی در یک سال از دست داده است. مقایسه ایران واقعی با ایران مصنوعی نشان می‌دهد که پس از تحریم، مسیر درآمد سرانه ایران به شکل مستمر پایین‌تر از مسیر فرضی ایران بدون تحریم قرار گرفته است.
به‌نظر می‌رسد اثر تحریم ایستا نیست و شواهدی هم وجود دارد که نشان می‌دهد اثر تحریم‌ها تدریجی و انباشتی است. البته تمام شکاف مشاهده‌شده را نمی‌توان بدون قید و شرط فقط به تحریم‌ها نسبت داد. کاهش شدت اثر تحریم‌ها با دوره اجرای معاهده برجام هم مرتبط است. توافق هسته‌ای برجام توانست به‌طور موقت فشار واردشده بر درآمد سرانه را کاهش دهد.
هزینه تحریم همچنین مقاله ارکیده قره‌گوزلی (۲۰۱۷) با عنوان تخمین هزینه اقتصادی تحریم‌های اخیر علیه ایران (با استفاده از روش کنترل مصنوعی) منتشرشده در نشریه Economics Letters اثر تحریم‌ها را بر عملکرد اقتصادی کشور در فاصله سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۴ برآورد می‌کند. نتیجه مقاله نشان می‌دهد تحریم‌ها هزینه اقتصادی قابل توجه برای ایران داشته‌اند. براساس برآورد این پژوهش، GDP واقعی ایران در پایان دوره مورد بررسی حدود ۳/۱۷ درصد پایین‌تر از سطحی قرار گرفته بود که در صورت عدم اعمال تحریم‌ها انتظار می‌رفت.
به بیان دیگر، شکاف میان اقتصاد واقعی ایران و ایران مصنوعی که نماینده وضع بدون تحریم است، در این دوره به بیش از ۱۷ درصد رسید. یافته‌های مقاله نشان می‌دهد، تحریم‌ها صرفاً باعث افت موقت در فعالیت اقتصادی ایران نشده‌اند، بلکه شکاف میان عملکرد واقعی اقتصاد و مسیر احتمالی آن در غیاب تحریم‌ها طی چند سال انباشته شده است. ازآنجاکه تحریم‌ها عمدتاً بخش انرژی، صادرات نفت و دسترسی ایران به نظام مالی بین‌المللی را هدف گرفته بودند، نتیجه نهایی آن کاهش قابل توجه سطح تولید واقعی کشور بود.
ردپای فقر مقاله مرتضی قمی (۲۰۲۲) نیز با عنوان اثرات کلان اقتصادی و توزیعی تحریم‌ها علیه ایران منتشرشده در نشریه Economics & Politics، اثر تحریم‌های شدید اعمال‌شده علیه ایران در فاصله سال‌های ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۵ را شدید، معنادار و ماندگار می‌داند. یافته اصلی این پژوهش این است که در سال نخست پس از اعمال تحریم‌ها، GDP واقعی ایران حدود ۵/۱۲ درصد نسبت به مسیر فرضی اقتصاد بدون تحریم کاهش یافت.
منبع: رویداد 24
