باشگاه خبرنگاران جوان؛ زهرا رضایی – تالاب کجی نمکزار در شهرستان نهبندان، از زیستگاه‌های طبیعی جنوب خراسان جنوبی است که علاوه بر میزبانی از پرندگان آبزی و کنارآبزی، در جمع‌آوری و ذخیره سیلاب، تغذیه منابع آب زیرزمینی، تعدیل خرداقلیم و کاهش فرسایش خاک و گردوغبار نقش دارد. این تالاب به دلیل قرارگیری در کفه حوضه آبریز سهل‌آباد، از منابع آب دائمی برخوردار نیست و آبگیری آن بیش از هر چیز به بارش‌ها، سیلاب‌ها و جریان رودخانه‌های فصلی وابسته است. همین ویژگی سبب شده است که وضعیت تالاب در سال‌های مختلف نوسان زیادی داشته باشد؛
به‌گونه‌ای که در سال‌های پربارش، بخش قابل توجهی از پهنه آن آبگیری می‌شود، اما در سال‌های کم‌بارش، خشکی در بیشتر ماه‌های سال بر آن حاکم است. کاهش مدت ماندگاری آب، پیامد‌های خشکسالی و تغییرات اقلیمی، فشار بر منابع آب زیرزمینی و ضرورت تأمین حقابه زیست‌محیطی، از جمله موضوعاتی است که آینده این زیستگاه را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بررسی وضعیت آبگیری، عوامل خشک‌شدن، اعتبار‌های احیا، حیات وحش و طرح‌های گردشگری نشان می‌دهد که حفاظت پایدار از این تالاب، به مجموعه‌ای از اقدامات مدیریتی، تأمین منابع مالی و مدیریت جریان‌های آبی نیاز دارد. خشک‌شدن تالاب از خردادماه؛
وابستگی کامل به رواناب‌های فصلی تالاب‌های فصلی در مناطق خشک و نیمه‌خشک، بیش از آنکه از جریان دائمی آب برخوردار باشند، به بارش‌های مقطعی و ورود رواناب وابسته‌اند. در چنین شرایطی، آبگیری یک تالاب در زمستان و بهار لزوماً به معنای تداوم آب در ماه‌های گرم سال نیست و وضعیت آن به میزان بارندگی، حجم جریان‌های ورودی و شرایط تبخیر بستگی دارد. خانی مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی، درباره آخرین وضعیت تالاب کجی نمکزار گفت: تالاب کجی نمکزار تالابی فصلی است و به دلیل موقعیت قرارگیری آن در کفه حوضه آبریز سهل‌آباد، آبگیری آن بیشتر به رواناب‌های سطحی وابستگی دارد.
او افزود: تغذیه آب تالاب از طریق سیلاب‌ها و رودخانه‌های فصلی انجام می‌شود و در این حوضه هیچ رودخانه دائمی وجود ندارد. همچنین هیچ سازه ذخیره‌ای از سوی آب منطقه‌ای در بالادست رودخانه‌های منتهی به تالاب احداث نشده است. خانی با اشاره به وضعیت فعلی این زیستگاه بیان کرد: از خردادماه سال جاری سطح تالاب خشک بوده و با توجه به شرایط طبیعی منطقه، شرایط عمومی زیستگاه مناسب است.
آبگیری بیش از هزار هکتار از تالاب در فروردین امسال گسترش پهنه آبی تالاب‌ها در پی بارش‌های فصلی، علاوه بر افزایش منابع آب سطحی، شرایط لازم برای حضور پرندگان مهاجر و استفاده گونه‌های مختلف جانوری از زیستگاه را فراهم می‌کند. با این حال، میزان آبگیری و مدت ماندگاری آب دو شاخص متفاوت هستند و برای ارزیابی وضعیت تالاب باید هر دو مورد توجه قرار گیرند.
بر اساس اطلاعات اعلام‌شده از سوی اداره‌کل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی، مساحت کل تالاب کجی نمکزار بیش از ۲ هزار هکتار است و در فروردین‌ماه ۱۴۰۵، پس از بارش‌های حوضه آبریز سهل‌آباد، بیش از ۷۰ درصد پهنه آبی آن آبگیری شده بود.
خانی در تشریح آخرین پایش انجام‌شده از تالاب گفت: بر اساس نتایج بازدید میدانی و بررسی تصاویر ماهواره‌ای، در فروردین‌ماه امسال حدود هزار و ۷۵ هکتار از پهنه آبی تالاب کجی نمکزار آبگیری شده بود. او افزود: از زمستان ۱۴۰۴ تا فروردین‌ماه امسال، حضور پرندگانی از جمله مرغابی کله‌سبز، انواع خوتکا، انواع کشیم، فلامینگو، انواع کاکایی، چوب‌پا، انواع آبچلیک، سلیم طوقی و انواع حواصیل در تالاب ثبت شده است.
با وجود این آبگیری گسترده، خشک‌شدن تالاب از خردادماه نشان می‌دهد که بارش‌های یک دوره کوتاه، به‌تنهایی برای حفظ پهنه آبی در طول سال کافی نیست و استمرار آبگیری به شرایط اقلیمی و مدیریت منابع آب در حوضه وابسته است. برداشت بیش از ظرفیت از چاه‌های کشاورزی و انحراف جریان‌های سطحی آبگیری تالاب کجی نمکزار در پنج سال اخیر روندی متغیر داشته است. در سال‌های پربارش، بخش عمده تالاب زیر آب می‌رود، اما در سال‌های کم‌بارش، مدت آبگیری کاهش پیدا می‌کند و خشکی در بیشتر ماه‌های سال ادامه می‌یابد.
در کنار نوسان بارندگی، میزان برداشت از چاه‌های کشاورزی و تغییر مسیر جریان‌های سطحی نیز بر وضعیت منابع آب حوضه اثرگذار است. مدیریت این عوامل می‌تواند در میزان ورود آب به تالاب و مدت ماندگاری آن نقش داشته باشد. خانی با اشاره به مطالعات انجام‌شده در محدوده حوضه آبریز سهل‌آباد در سال ۱۴۰۴ گفت: روند آبگیری تالاب بسیار متغیر است و به میزان بارش‌ها از یک سو و میزان برداشت از چاه‌های کشاورزی از سوی دیگر وابستگی شدیدی دارد.
او افزود: از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر کاهش جریان‌های سطحی تالاب و افت سطح آب‌های زیرزمینی، بند‌های خاکی و انحرافی غیرمجاز احداث‌شده از سوی جوامع محلی و وجود چاه‌های برداشت آب کشاورزی بیش از ظرفیت این حوضه است. مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی با اشاره به تفاوت وضعیت تالاب در سال‌های پربارش و کم‌بارش بیان کرد: هرچند در سال‌های پرباران بخش اعظم تالاب آبگیری می‌شود، این وضعیت حداکثر چهار ماه ادامه دارد و در سال‌های کم‌باران، تالاب در بیشتر ماه‌های سال خشک است. خشکسالی و مداخلات انسانی؛
دو عامل تشدیدکننده کاهش آبگیری خشکسالی و تغییرات اقلیمی از مهم‌ترین تهدید‌های تالاب‌های مناطق خشک به شمار می‌روند، اما کاهش جریان ورودی به یک تالاب می‌تواند تحت تأثیر فعالیت‌های انسانی در حوضه آبریز نیز قرار گیرد. برداشت از منابع آب زیرزمینی و انحراف جریان‌های سطحی، در صورت فراتر رفتن از ظرفیت منطقه، می‌تواند فشار بیشتری بر منابع آبی وارد کند.
خانی در این باره گفت: از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر کاهش جریان‌های سطحی تالاب و افت سطح آب‌های زیرزمینی، بند‌های خاکی و انحرافی غیرمجاز احداث‌شده از سوی جوامع محلی و وجود چاه‌های برداشت آب کشاورزی بیش از ظرفیت منطقه است. او افزود: سهم خشکسالی نیز در کاهش دوره آبگیری تالاب ناچیز نبوده و این عامل شرایط را تشدید کرده است. مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی ادامه داد: اگر بارندگی‌ها مطلوب بود، اقدامات غیرمجاز در منطقه و بند‌های انحرافی با این شدت انجام نمی‌گرفت.
مطالعات پایه انجام شده، اما تکمیل ارزیابی‌های بوم‌شناختی به اعتبار نیاز دارد شناخت وضعیت بوم‌شناختی تالاب، بررسی نیاز آبی و شناسایی فعالیت‌های مؤثر بر حفظ کارکرد‌های زیستگاه، از پیش‌نیاز‌های برنامه‌ریزی برای احیای پایدار آن است. این مطالعات می‌تواند اطلاعات موردنیاز برای تعیین اولویت‌های حفاظتی و مدیریت منابع آب را در اختیار برنامه‌ریزان قرار دهد.
مدیرکل حفاظت محیط زسست خراسان جنوبی گفت: در منطقه مطالعاتی با موضوع تعیین نیاز آبی تالاب، تدوین برنامه مدیریت زیست‌بومی و شناسایی فعالیت‌های مجاز و موردنیاز برای حفظ کارکرد تالاب انجام شده است، اما تکمیل اطلاعات تخصصی همچنان به تأمین اعتبار وابسته است.
او افزود: مطالعات انجام‌شده در منطقه، اطلاعات پایه‌ای از تالاب را در اختیار برنامه‌ریزان قرار داده است. خانی عنوان کرد: اطلاعات بوم‌شناختی منطقه به تأمین اعتبار برای انجام مطالعات تخصصی وابسته است و با وجود پیگیری‌های انجام‌شده در سطح ملی، این موضوع تاکنون محقق نشده است. کاهش بارندگی و افزایش تبخیر؛ تهدیدی برای ماندگاری آب در تالاب میزان بارندگی در حوضه آبریز و چگونگی توزیع زمانی آن، از عوامل تعیین‌کننده در وضعیت تالاب کجی نمکزار است.
در مناطق خشک، افزایش دما و تبخیر می‌تواند از مدت ماندگاری آب بکاهد و در صورت کاهش تغذیه منابع آب زیرزمینی، شرایط را برای تأمین جریان‌های ورودی در فصل‌های بعدی دشوارتر کند. بر اساس اطلاعات دریافتی از اداره‌کل هواشناسی استان، از سال ۱۴۰۳ ایستگاه‌های باران‌سنجی دیتالاگر طارق، شوسف، چاه عباس اردونی و دهک با هدف کمک به احیای تالاب کجی نمکزار به بهره‌برداری رسیده‌اند.
خانی درباره آمار بارندگی سال آبی گذشته گفت: بر اساس اطلاعات دریافتی از هواشناسی استان، از آغاز بارش‌ها در منطقه در ۲۶ آذرماه تا پایان اسفندماه ۱۴۰۴، میزان بارندگی در ایستگاه نهبندان ۱۲۵ میلی‌متر و در ایستگاه چاهدراز واقع در حوضه آبریز تالاب کجی ۵۰ میلی‌متر گزارش شده است. او ادامه داد: روند بارندگی در مقایسه با میانگین بلندمدت کاهشی است و تغییر اقلیم در منطقه موجب افزایش دما و میزان تبخیر شده است. خانی عنوان کرد: در صورت تأمین‌نشدن جریان کافی برای تالاب، تعداد روز‌هایی که تالاب دارای آب است کاهش خواهد یافت.
تغییرات اقلیمی همچنین ممکن است موجب کاهش تغذیه آبخوان‌ها و منابع آب سطحی حوضه شود. مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی بیان کرد: کاهش آبدهی چشمه‌ها و قنوات می‌تواند به افزایش برداشت از آب‌های زیرزمینی و افت تراز آب زیرزمینی منجر شود و در نهایت، تراز آب در پهنه تالاب نیز کاهش پیدا کند. افزایش دما و تبخیر از سطح تالاب می‌تواند این روند را تشدید کند. او افزود: مجموعه این عوامل ممکن است باعث شود حتی در پاییز و زمستان که چاه‌های کشاورزی خاموش می‌شوند، چشمه‌های بستر و حاشیه تالاب با تأخیر بیشتری فعال شوند و دوره زمانی جریان آب در تالاب کاهش یابد.
خانی همچنین درباره پیامد‌های تغییرات اقلیمی گفت: شورترشدن سطح تالاب و آب‌های زیرزمینی پهنه آن و منابع آب زیرزمینی منطقه، در پی پیشروی جبهه آب شور به سمت اراضی حاشیه‌ای، از دیگر موارد قابل پیش‌بینی است. مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی ادامه داد اظهار کرد: تغییر اقلیم باعث شده است با سال‌های خشک‌تر و مرطوب‌تر مواجه باشیم، اما جریان‌های سطحی در سال‌های پربارش غالباً به‌صورت سیلاب رخ می‌دهند و در نتیجه، در بازه زمانی کوتاه‌تری در دسترس خواهند بود.
حقابه تالاب از سال ۱۳۹۷ تعیین شده است حقابه زیست‌محیطی یکی از موضوعات اساسی در مدیریت تالاب‌هاست و تعیین آن به‌تنهایی به معنای تأمین کامل نیاز آبی نیست. برای ارزیابی وضعیت حقابه، علاوه بر میزان مصوب، باید حجم آب تأمین‌شده و میزان انحراف احتمالی از نیاز آبی زیستگاه نیز مشخص باشد. بر اساس اعلام اداره‌کل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی، حقابه تالاب کجی نمکزار در سال ۱۳۹۷ و بر مبنای مطالعات تعیین نیاز آبی مشخص شده و پس از تصویب در سطح ملی به شرکت آب منطقه‌ای استان ابلاغ شده است.
خانی با اشاره به مسئولیت دستگاه‌های مربوط در این زمینه گفت: تعیین میزان حقابه تالاب‌ها با محیط زیست و تأمین حقابه بر عهده وزارت نیرو است. او افزود: تأمین و تخصیص نیاز آبی زیست‌محیطی تالاب کجی نمکزار به‌صورت مکرر و هر سال از شرکت آب منطقه‌ای استان پیگیری شده و گزارش این پیگیری‌ها نیز به دفاتر تخصصی سازمان حفاظت محیط زیست کشور منعکس شده است. خانی با اشاره به اعلام اخیر شرکت آب منطقه‌ای بیان کرد: تأمین نیاز آبی تالاب از محل سیلاب‌های فصلی منطقه انجام می‌شود و این تأمین به شرایط آب‌وهوایی و بارندگی سالانه وابسته است.
مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی ادامه داد: بر اساس اعلام شرکت آب منطقه‌ای، تعدیل پروانه چاه‌های کشاورزی به میزان مصوب در کارگروه سازگاری با کم‌آبی استان اجرا شده و همه چاه‌های غیرمجاز محدوده پر شده‌اند. همچنین بر روی چاه‌های مجاز منطقه کنتور هوشمند برای کنترل میزان برداشت و جلوگیری از اضافه‌برداشت نصب شده است. تأمین پایدار آب در دوره خشکسالی؛ ضرورت ذخیره و رهاسازی جریان‌های فصلی وابستگی تالاب کجی نمکزار به سیلاب‌های فصلی سبب می‌شود که مدیریت زمان و نحوه استفاده از جریان‌های سطحی، در حفاظت از این زیستگاه اهمیت داشته باشد.
از یک سو، مهار سیلاب می‌تواند برای کاهش خسارت یا تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی مورد توجه قرار گیرد و از سوی دیگر، بخشی از جریان باید برای حفظ نیاز آبی تالاب در دوره‌های کم‌آبی در دسترس باشد. خانی خشکسالی را یکی از مهم‌ترین و عمده‌ترین تهدید‌های تالاب کجی نمکزار دانست و گفت: برای تأمین جریان پایدار تالاب باید تعادلی میان مهار سیلاب برای جلوگیری از تخریب یا تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی و ذخیره‌سازی یا انتقال جریان برای تأمین آب تالاب در فصل‌های کم‌آب برقرار شود.
او افزود: در حوضه آبریز سهل‌آباد، زیرحوضه‌هایی که حجم سیلاب زیادی دارند، گزینه‌های مناسبی برای ایجاد ذخیره آب هستند؛ مشروط بر اینکه در دوره‌های خشکسالی، بخشی از آب ذخیره‌شده در آنها به سمت تالاب رهاسازی شود. کاهش آبگیری تالاب و خطر افزایش گردوغبار نمکی تالاب‌ها تنها زیستگاه پرندگان نیستند، بلکه در تنظیم شرایط محیطی، کاهش فرسایش خاک، ذخیره سیلاب و تغذیه آب‌های زیرزمینی نیز نقش دارند. در مناطق مستعد گردوغبار، خشک‌شدن پهنه‌های مرطوب می‌تواند زمینه افزایش انتشار ذرات خاک و نمک را فراهم کند و آثار آن به اراضی کشاورزی و مراتع پیرامونی گسترش یابد.
منبع: باشگاه خبرنگاران جوان
