چند روز قبل در نشست ماهانه بنیاد باران(اینجا بخوانید)، دکتر عباس آخوندی در بحثی با عنوان «جایگاه ایران در تحولات جهانی»، با اشاره به سه دوره مختلف حیات نظامی جمهوری اسلامی از ابتدا تاکنون، در وصف دوران امام خمینی(س) گفت: نخستین مرحله همان است که من آن را «جمهوری اول»، در دوران رهبری امام، می‌نامم. فهم من، اگر بخواهم در یک جمله بگویم، این است که امام در نهایت به دنبال حکومت در همین سرزمین بودند و قصد نداشتند قلمرو حکومت را از مرزهای ایران فراتر ببرند.
هر چند امام جمهوری اسلامی را بر مبنای نظریه ولایت فقیه بنیان گذاشتند، می‌توان سنت ایشان را در ادامه «اندیشه تاریخی سلطنت شیعی در ممالک محروسه» طبقه‌بندی کرد. این سخنان که با پاسخ سریع حجت الاسلام و المسلمین سید محمد خاتمی مواجه شد و وی خواستار اصلاح این تعبیر توسط آخوندی شد، حاوی یک انحراف اساسی در شناخت ماهیت نهضت امام، جمهوری اسلامی و اندیشه امام خمینی است.
اساسا اندیشه امام در پیوند جمهوریت و اسلامیت یک پدیده نوین در تاریخ اندیشه اسلامی و شیعی است و تا پیش از ایشان هیچ یکی از فقها میان حفظ اسلامیت یک حکومت و التزام به رأی ملت تلازم و همخوانی ایجاد نکرده بودند. حضرت امام در پاسخ به خبرنگاران خارجی و نمایندگان دولت فرانسه که با مبانی اسلام آشنایی نداشتند، اظهار داشتند: «جمهوری مورد نظر ما، به همان معنایی است که در همه جا جمهوری است». بسیاری از نویسندگانی که از اصالت جمهوریت سخن گفته اند، به این جمله امام استناد کرده اند؛
امّا حضرت امام در همان دیدار و موارد متعدد دیگر نگاه خود را به مقوله جمهوریت به خوبی تبیین کرده اند. ایشان خطاب به نمایندگان دولت فرانسه مطالبی به این مضمون فرمودند: «اصل جمهوری همین است که در مملکت شما هم هست که آرای عمومی آن را تعیین می کند… جمهوری است یعنی دموکراتیک، و اسلامی است یعنی قانون آن اسلامی است.» یا در جایی دیگر و در پاسخ به خبرنگار روزنامه لوموند فرانسه که می پرسد، «…
حضرت عالی می فرمایید که بایستی در ایران جمهوری اسلامی استقرار پیدا کند و این برای ما فرانسوی ها چندان مفهوم نیست، زیرا که جمهوری می تواند بدون پایه مذهبی باشد، نظر شما چیست؟ جمهوری شما برپایه سوسیالیسم است؟ مشروطیت است؟ به انتخاباتی استوار است؟ دموکراتیک است؟ چگونه است؟» پاسخ می دهند: «اما جمهوری به همان معنایی که همه جا جمهوری است، اینکه ما جمهوری اسلامی می گوییم برای این است که هم شرایط منتخب و هم احکامی که در ایران جاری شده، اینها بر اسلام متکی است، لکن انتخاب با ملت است؛ طرز جمهوری هم همان جمهوری است که همه جا هست».
ایشان در موردی دیگر می گویند، «ما خواستار جمهوری اسلامی هستیم، جمهوری فرم و شکل حکومت را تشکیل می دهد و اسلامی یعنی محتوای آن فرم، که قوانین الهی است.» به گفته ی سید محمد خاتمی، «در دورانی که امام در پاریس بودند، برخی از پدرخوانده های همین داعش و طالبانی کنونی، نزد ایشان آمدند و اعلام داشتند به شرطی با شما بیعت کرده و از شما حمایت می کنیم که خود را خلیفه مسلمانان بنامید و حرفی از جمهوریت به میان نیاورید اما امام قاطعانه این خواسته را رد کردند و بر جمهوریت نظام پای فشردند.» امام خمینی(س) در بدو ورود به میهن در بهشت زهرا نیز صریحا گفتند: «این سلطنت از اول یک امر باطلی بود؛
بلکه اصل رژیم سلطنتی از اول خلاف قانون و خلاف قواعد عقلی است و خلاف حقوق بشر است.» حضرت امام پس از تشکیل حکومت نیز در پاسخ سؤال نمایندگان خود در دبیرخانه ائمه جمعه مبنی بر اینکه «در چه صورت فقیه جامع الشرایط بر جامعه اسلامی ولایت دارد؟» مرقوم فرمودند: «ولایت در جمیع صور دارد.
لکن تولی امور مسلمین و تشکیل حکومت بستگی دارد به آرای اکثریت مسلمین، که در قانون اساسی هم از آن یاد شده است، و در صدر اسلام تعبیر می شده به بیعت با ولیّ مسلمین.» ایشان البته فقط با حکومت و خلافت اسلامی مرزبندی نکردند، بلکه با تفکران لیبرال نیز مرزبندی خود را اعلام کرده و تصریح کردند: «آنها که در نوشتجاتشان از «جمهوری» دم می زنند ـ جمهوریِ فقط ـ یعنی اسلام نه. آنهایی که «جمهوری دمکراتیک» می گویند یعنی جمهوری غربی، جمهوری اسلامی نه. آنها می خواهند باز همان مصایب را با فرم دیگر برای ما به بار بیاورند.
آنها اصلاً در این نهضت دخالت نداشتند.» تمام تأکیدات امام بر عنصر «رأی مردم» که در برگزاری سریع رفراندوم نوع نظام سیاسی و قانون اساسی تبلور یافت، در حالی است که به گفته امام ناظران و تحلیلگران امام از چنان نفوذ و محبوبیت بی نظیری در میان قاطبه مردم ایران برخوردار بود که اگر به جای جمهوری اسلامی، حکومت اسلامی یا خلافت اسلامی را تشکیل می دادند نیز با اقبال مردم مواجه می شدند و کسی به ایشان اعتراض نمی کردند؛ ولی امام موکدا بر جمهوریت تأکید می کردند. اما در خصوص نسبت «شیعی» دادن به سلطنت!!
ادعایی دکتر آخوندی باید بر اساس سخنان و سیره امام خمینی، بیان این قید برای حکومت مدنظر امام را نوعی تنگ نظری و تحریف دانست. چرا که امام از ابتدا منادی وحدت اسلامی و نهی کننده ی رفتارهای تفرقه افکنانه بودند و دعوت به وحدت مسلمین در مقابل آمریکا و اسرائیل را همواره تکرار می کردند. ابداع هفته وحدت نیز از نخستین حرکت های دو دوران جمهوری اسلامی بود.
در خصوص این موضوع، می توان مفصلا به بحث نشست ولیکن گزاره های نقل شده از امام به قدر کفایت گویا هستند و توقع می رود دکتر آخوندی به عنوان یکی از کارگزاران با سابقه جمهوری اسلامی در تعاریف، تعابیر و الفاظ خود نسبت به ایده و ساختار «جمهوری اسلامی» دقت بیشتری کنند و چه بسا لازم باشد در برخی نظریات خود بازنگری کرده و آنها را اصلاح کنند.
منبع: جماران
